Лӱм мутын ойыртемже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Oge-ege.svg

Марий йылме дене олимпиаде материал-влак

Рецензироватлыме статья

Рецензент: Московский планетарий (Ф.Б. Рублева)
Перейти
Aprove.svg

Рецензироватлыме статья

Arrow-Right.png
Рецензент: Марий Кугыжаныш университет
Перейти

Лӱм мут — предметым числа, вочмык да шкенлык категорийла полшымо дене ончыктышо ойлымаш ужаш.

Мутлончышышто предмет шомакын ыҥже пеш кумда. Тудо ончыкта:

  1. илышыште кучылталтше але вашлиялтше тӱрлӧ-тӱрлӧ ӱзгарым, погым, ыштыш-кучышым, мутлан: ӱстел, пӧрт, книга, карандаш, пырня, кермыч, окна, корно, шӱвыр, тӱмыр, шиялтыш;
  2. чыла чонаным, мутлан: айдеме, еҥ, калык, ача, ава, иза, шольо, коча, каза, кайык, янлык, кол, копшаҥге, рывыж, шӱвырзӧ, колызо, мурызо;
  3. пӱртӱс вийым: йӱр, мардеж, тӱтан, покшым, пургыж, кече, шошо, теле, йӱд, кас;
  4. калыкын шонен лукмо мифический вийым: вувер, таргылтыш, суксо, овда, ия, юмо, водыж, керемет, киямат, азырен;
  5. общественный илыш шотым: коммунизм, социализм, марксизм, ленинизм, революций, съезд, конференций, сайлымаш, погынымаш, пудыранчык;
  6. илыш-йӱла, койыш-шоктыш, паша ойыртемым: сӱан, сабантуй, уржа-сорла, пайрем, каныш, колянчык, мешанчык, ондалчык;
  7. иктешлыме але ужашлыме чотым: тесте, пеле, мутлан: Еҥгай, тый муным кеҥеж еда ятыр ужалет, маныт… Мый Купсола пӱгыр Миклай деч шергынрак налам, тестежлан коликырым пуэм. Тудо тестежым латшымырлан веле пога (Я. Э.). Школ пӧртын кудывеч могырысо балконышкыжо лектат гын, пакчан пелыже веле коеш, кодшо пелыжым амбар-влак петыреныт (Я. Я.);
  8. предмет семын иктешлен ончыктымо палым, качествым: патырлык, чеверлык, чолгалык, писылык, яндарлык, арулык, рвезылык, шоҥгылык, моторлык, нелылык;
  9. предмет семын умылымо действийым: тунеммаш, лудмаш, ужалымаш, налмаш, йӧратымаш, ончымаш, мурымаш, илымаш, тӱредмаш да ятыр молат.

Предметым ончыкташ лӱм мутын посна грамматике йӧнжӧ — кум тӱҥ мутлончыш категорийже уло:

  1. чот категорий — иктышт шкет чотышто веле каласалтыт, мутлан: вӱд, ӱй, мӱй, лум, мардеж, сакыр; весышт шкет да шуко чотышто кучылталтыт, мутлан: пӧрт — пӧрт-влак, урем — урем-влак, ола — ола-влак, йоча — йоча-влак, эл — эл-влак.
  2. вочмык категорий, мутлан: кид, кидын, кидлан, кидым, кидла, кидге, кидыште, кидышке, кидеш;
  3. лица але шкенлык категорий, мутлан: йолташем, йолташет, йолташыже, йолташна, йолташда, йолташышт.

Предмет ыҥым каласен пуаш мут ыштыше суффикс-влак да кыдежан мут ышталтме йӧн полшат: мурызо, куштызо, шӱвырзӧ, ӱжмаш, шижмаш, шонымаш, шудылык, чыралык, кылдыш, петыртыш, лектыш, йолгорно да ятыр молат.

Ойлончышто лӱм мутын шке синтаксис рольжо уло. Тудат предметым ончыктымо йылмылончыш ыҥ дене чак кылдалтын. Ойлончышто лӱм мут тӱрлӧ член лиеда:

1) подлежащий, мутлан: Родина, партий, калык корным мылам ончыктат (С. В.); Пикша вӱд изи гынат, серже тура (В. И.); Пӧртна кевыт воктене, окна ончылно куэ шога (В. И.);

2) ешартык, мутлан: Колхоз шурно теҥызеш пасу мурым луктына (О. И.). Ӱшанем партийлан, калыклан. Ӱшанем коммунизм пашалан (С. В.);

3) умландарыше член, мутлан: Пасушто, корно воктене, кугу тумо шога (С. Ч.); Лумжо ошо могане — мамык семын пасум леведалын (О. И.); Вич ий пагыт коклаште тӱрлӧ-тӱрлӧ верлашке кайыкла эрге-влак чоҥештеныт… (О. И.);

4) рашемдык, мутлан: Йога шошо вӱд, малыше серым помыжалтара (С. Ч.); Шемшыдаҥ але пеледеш: шемшыдаҥ аҥа чевер ылчыкан ош вынерла коеш (С. Ч.); Урем мучко сӱан муро шергылтеш (В. И.);

5) составной сказуемыйын лӱман ужашыже, мутлан: Мыланем Октябрь — шочмо кече, эрык шӱлыш, рвезылык, пиал; шошо гае пеш ласка игече, пеледалт шогалше марий ял (С. В.).

Лӱм мутын синтаксис функцийжым вочмык формо ден почеш мут-влак рашемдат, а числа ден шкенлык ты шотышто нимом огыт вашталте (нинышт лӱм мутын мутлончыш палыже семын кӱлешан улыт).

Лӱм мутын синтаксис ойыртемже эше тыгай: тудын ончылно рашемдык семын вес лӱм мут, пале мут, чот мут, олмештыш мут, причастий, южгунам наречий кучылталтыт: Кеҥеж кече пеш шокшо (С. Ч.). Курыкла кокла гыч йолгорно дене какши рвезе кая. Ӱмбалныже лыжгайыше куртка кеча (С. Ч.). Кас велеш Чавай кок марий дене кум мераҥым, ала-мыняр мызым, кок сузым лӱен толыт, марий-влаклан шолтыктат (С. Ч.). Ялыште шочшылан… ял муро йӱк ялт шке йӱкшӧ гаяк, ялт шке мурыж семынак чучеш манмым Моркин шинча (Я. Я.). Кӱкшын-кӱкшын пушеҥге-влак тарваныде шогат (Д. О.).

Марий лӱм мутын йылмым сылнештарыше вийже, стилистике куатше мучашдымын кугу. Тудо шке тӱсшым моло ойлымаш ужашысе гай ойлончыш йӧн дене почын ончыкта:

  1. Кок икгай лӱм мут деч почеш мут дене ушалтеш да, вес шомак ончылно рашемдык лийын але составной сказуемыйын ужашыже семын, предметын эн кугу признакшым, эн сай качествыжым каласен пуаш полша. Тидын годым лӱм мут предметым веле огыл, тыгак утларак сложный качественный оттенкым ончыкта, мутлан: (Яшай вате Сакар дей Левентей кугызалан «Ме уна онал» манмыштлан ойла:) Уна дечат уна улыда (С. Ч.). Пырдыж газет — воштончыш дечат воштончыш (С. Ч.) (Савак марийын) мӱй деч мӱй пушан олыкшо уло... (Д. О.).
  2. Айдемын койыш-шоктышыжым умылтарыше, вер але жап значениян южо лӱм мут ончылно мера да степень наречий кучылталтеш, мутлан: Ачат дене коктын пеш тос улынас (Я. Я.). Але пеш касак огыл (Я. Э.). Темит — мемнан ялыште эн йомакзе, кеч-кунамат тудо шоям колтылаш йӧным муэш (М. Ш.). Марий вате, курык серыш эн чоҥгашкыжак кӱзен, шоҥешталтше Обь эҥерыш у йыдалжым шолен… (Осм.) Школым пытарен лекше рвезе изишак агроном, изишак ветеринар, изишак апшат, изишак столяр, изишак туныктышо лийшаш (В. Ю.).
  3. Еҥын чолгалыкшым, талылыкшым ончыкташ кок икгай лӱм мут пырля каласалтеш да иктыже кӧлан вочмыкышто лиеш, мутлан: Теве мыйын пошкудем — Логин гын чыла пычалзылан пычалзе (М.-А.). Тудо (вате) але самырык… Чыла ӱдырамашлан ӱдырамаш (А. Ю.).

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Лӱм_мутын_ойыртемже&oldid=1209189" гыч налме