Причастий

Причастий — койыш мутын лица, чот, жап да тайык дене вашталтдыме формыжо, тудо предметын цризнакшым могай-гынат жапыште лийын шогышо, лийшаш але лийдыме действий семын ончыкта, чӱчкыдынак действийын лӱмжӧ лиеш да койыш мутын, лӱм мут ден пале мутын грамматике ойыртемыштым ушен шога.

Койыш мут ден причастийын ваш-ваш чак кылдалт шогымышт теве кушто палдырна:

нунын мут тӱҥышт ден лексике ыҥышт икгай, мутлан: лудаш –лудшо, лудмо, лудшаш; луддымо; ияш (ий + аш) — ийше, ийме, ийшаш, ийдыме; Кадыргалше, кудыргалше уло мыйын вӱдварам (Марий такмак-влак); Ужалыме-налме пашан кышажат ыш код (А. Ю.); Колышашым-илышашым Эчан ок шоно (С. Ч.);
причастий койыш мутын тӱрлӧ грамматике ойыртемжым арален кода:

куснылтыш ден кусныдымым, мутлан: книгам лудшо, пырчым пуалтыме, олашке коштдымо, школыш кайышаш; Умбакыже мом ыштышым, кузе ыштышашым шке ишнчеда… (С. Ч.); Марий коля рожыш пурышаш гай вожылын (Д. О.);
залог ыҥым, мутлан: ончышо, ончалше, ончыктышо, ончыкталтше, ончыкталтдыме, ончыкталтшаш; шолтыктышо, шолтыктымо, шолтыктышаш, шолтыктыдымо; Ондалалтше рвезын вуйышко могай шонымаш пура, шотлен, шотым от му (М. Ш.); Теве каванлалтше идымыште шийме машинам трактор пӧрдыкта (М. Ш.); Кыргорий, ынде шеклане!.. Немайкеш пӱям пӱялыктыметлан ӧкынет, Каврийым сырыктыметын ӱчыжӧ иже шуэш… (С. Ч.);
видовой класс-влакын ойыртемыштым, мутлан: ончылтшо, ончыштшо, ончыштмо, ончыштдымо, ончыштшаш, ончалше, ончен пытарыше, ончал колтымо; Семон йыр ончалеш: пашазе-влак чыланат Кукановын кажне мутшым нелын колтышаш гай колышт шогат (С. Ч.); Верын-верын удырен шындыме копна-влак коедат (С. Ч.);
койыш мутын гаяк управленийым, мутлан: почеламутым возышо, книгам лудмо годым, театрыш толшо калык; У еҥ дене вашлиймылан Моркин пеш йывыртыш (Я. Я.); Орлай дене родо лийшашым шонышашат уке (Я. Я.);
наречий, деепричастий да инфинитив дене пырля каласалтме ойыртемым, мутлан: писын кайыше, лудын шинчыше, тунемаш пуымо права; Кылтам налын пытарымылан, каваным левед шындымылан Павыл кугыза куанен ок тем (Д. О.); Тулупемже гына изишак кушкедлыше (А. Ю.); Иолташыжын каяш келшыдымыжым (Саня) шиже гынат, тудым Юл могырыш, мӧҥгешла савырыш (М. Е.).

Причастий тыгак лӱм мут ден пале мутын тӱҥ грамматике ойыртемышт дек лишем шога:

Предметын признакшым (но действий семын) ончыкта да ойлончышто рашемдык лиймыж годым лӱм мут пелен ушнык йӧн дене ушалтеш, мутлан: вашлийме кече, вашлийме кечым, вашлийме кечылан, вашлийме кечышке, т. м.
Действийын лӱмжӧ лийме годым вочмык да шкенлык категорий дене вашталтеш, ойлончын тӱрлӧ членже лиеш, мутлан: Кече кас велыш каяш тӱҥалын… Садлан сава солалтыме, икшыве кычкырыме, кугырак-влак ойлымо, рвезе-влак воштылмо йырваш шокташ тӱҥале (С. Ч.). Мый тыланет ик мастар еҥым шуэм: тудо кузе ыштышашым шинча, тыйже ыштыктышашым шинче (С. Ч.). «Ида лӱд, — манеш Эчан, — мый йошкарармеец улам, тендан тумо йымалне ойлымыдам чыла кольым» (С. Ч.). «Тый кайышашышкет кае, пӧръеҥлан мемнан секретым колышташ ок йӧрӧ», — Зинаида Васильевна Григорий Петровичым мыскара йӧре луктын колтыш (С. Ч.). Завод гыч толын-толын кайымет годым ойлыметым эртак шӱмыштем коштыктем вет, шинчет тудым, эй, Ардаш! (Я. Я.). Кенета вашмутым мудымыжлан (Саня) шкеж деч шке вожыл чеверга (М. Е.).
Лӱм мутан сочетанийым алмаштен, лӱм мут семын кучылталтмыж годым числа, вочмык да шкенлык категорийла дене вашталтеш, мутлан: «Ончыкыжат лудшет-влак ешаралтышт», — сугыньым пуышым у библиотекарьлан (В. И.). Пӧртӧнчылнӧ лийшышт пӧртышкӧ кышкалалтыт (Д. О.). Нунын коклаште Кориш ден Васлият улыт: радиом колыштыт, лудын моштыдымо-влаклан газетым лудыт (Ш. О.).
Действийын лӱмжӧ але лӱм мут семын кучылталтмыж годым причастий почеш мут дене пырля каласалт кертеш, мутлан: Элнет курык волымаште корно суран шарыме гае мотор лийын (С. Ч.). Кыргорий шогалеш, ойлаш тӱҥалеш. Тӱҥалмыж годым йӱкшӧ чытыра, чӱчкыдынак ойжо кӱрыштеш. Эркын дене ойлымыж семын йӱкшӧ пеҥгыдемеш (С. Ч.). Кӱдырчӧ рашкалтыме годым, йошкар тул пижме годым, мер калык тарваныме годым Революций деч Йошкар Патыр шочын (М. Ш.). Волгыжшаш марте ала-кушто коштат гын, малыде ок лийыс (М. Ш.). Кыргорий вуйлатыше кӱдык миен шинчеш (С. Ч.).
Составной сказуемыйыште причастий связка дене пырля каласалтеш, мутлан: Йыванланат вашлиймаш вучыдымо лие (А. Ю.). Кенета тысе пӱртӱсын ямже пытыме, йӧршын пустаҥме гай лие (А. Ю.). Канцелярий шукогодым тӱкылымӧ шинча (А. Ю.). Йыван йол ӱмбалне шоген кертдыме лие (А. Ю.). Муро апшат уэш шарныдыме лиеш (К. В.). Ме, туныктышо-влак, эллан у тукымым ончен куштымо пашанам уло шӱм-чон дене ыштышаш улына!.. Ме Ленин семын илышаш да пашам ыштышаш улына!.. (В. Кос.). Тугеже мыят туныктышо улмем эреак шарнен шогышаш улам (В. Кос.).

Но причастий тӱҥ семантике да грамматике ойыртемже дене койыш мут дек утларак чакем шога, садлан койыш мутын посна формыж семын ончалтеш.

Причастий-влак ышталтме йӧнышт дене ныл тӱшкалан шелалтыт:

–ше (–шо, –шö) суффиксан ыштыше,
–ме (–мо, –мӧ) суффиксан ыштыме,
–дыме (–дымо, –дымӧ) суффиксан ыштыдыме да
–шаш суффиксан ыштышаш причастий-влак.

Кажне тӱшка причастийын шке семантике да грамматике ойыртемже уло.

Причастий дене йодыш-влак

Причастий — ойлымаш ужаш але койыш мутын посна формыжо?
Койыш мут ден причастийын ваш-ваш чак кылдалт шогымышт кушто палдырна?
Причастий-влак ышталтме йӧнышт дене мыняр тӱшкалан шелалтыт?