Тоштемше мут ден умут

Мутын тоштемме ойыртемже тӱрлӧ лиеш. Тудо эн ончычак активный лексике гыч пассивныйыш вонча, вара шуэн веле кучылталтеш але эркын-эркын мондалташ тӱҥалеш да йылме гыч йӧршеш лектын возеш. Южгунамже илыш условий вашталтмылан кӧра уэш кумдан кучылталташ тӱҥалеш. Тыге лийын теве мутер, йылмызе, сылнымут шомакла дене. Кудлымшо ийла гыч нуно адакат активный мут тӱшкашке ушненыт. Тыште кугу рольым научный интеллигенций ден печать, радио, школ модыт.

Тоштемше мут-влак шке ойыртемышт дене тӱрлӧ тӱшкалан шелалтыт:

чот тоштемше,
шагал тоштемше.

Чот тоштемше мут-влак кызыт йӧршеш гаяк палыдыме лийыныт, йылмызе-влак гына значенийыштым умылтарен кертыт. Тыгай чот тоштемше мутлам посна тӱшкалан шелаш лиеш:

кызытсе йылме гыч йӧршеш лектын вочшо шомак-влак, мутлан: цапкынъ «почтарь», тюменъ «миллион», пигаръ «суденышко»;
посна огыт кучылталт, но сложный мутлаште вашлиялтыт, мутлан: пулвуй, пӧръеҥ, оръеҥ, ервуй, орйылме, оргӱч, орлудо, алдыволак, лӱмегож, мӧдывуй, куткышуэ, шонанпыл, кайпун, кайшудо, шаршудо, шӱшканъече;
производный мутласе мутвож литератур йылмыште посна ок вашлиялт, но диалектыште уло, мутлан: шолышташ (курыкмари: шолы «вор»), сомылаш (эрвелмар. : сомо «шӱкшудо»);

Палемдыме шомак-влак (пул, пор, лӱме, мӧдӧ, шуэ, шӧн, кай, шар, шӱшкан) кызыт посна лексический единице семын ончалтын огыт керт, нуно лексике гыч лектын возыныт да эсогыл пассивный мут тӱшкашкат огыт пуро. Нуно йӧршеш мондалтше тошто мут улыт.

Шагал тоштемше мут-влакым кызытат умылаш лиеш, но нуно пассивный мутвундышко пурат да посна стилистический цель дене гына кучылталтыт. Садлан шагал тоштемше шомак кызытсе литератур йылмысе лексикын ужашыже семын ончалтеш. Тыгай улыт окса лӱм-влак: кумыр (1 ыр), шымыр (2 ыр), латнылыр (4 ыр), латшымыр (5 ыр), т.м., административно- территориальный ужашла дене кылдалтше тӱрлӧ шомак: уезд, волость, волисполком да ятыр молат.

Шомак-влак йӧршеш, изин але кугун тоштеммышт дене веле огыл, тыгак тоштемме амалышт денат ойыртемалтыт.

Тоштемме амал кокыт уло:

1) илыш вашталт шогымылан кӧра тӱрлӧ предмет ден явлений кӱлеш лиймыштым йомдарат да кучылталтмым чарнат. Нунын дене пырля шомак-влакат активный мутвундо гыч пассивныйыш вончат, а вара йӧршеш мондалтыт. Тыгай мут-влакым историзм маныт.

Историзм — тиде тоштемше, кызыт кучылталтдыме предмет ден явленийым, умылымашым ончыктышо пассивный мутвундо: кугыжа, паяр, купеч, лувуй, сотньык, урядник, земстве, гимназий, изике, йозак, помещик, руга ( — черкеш венчаялташ кажне марий ден вате деч талуклан ик теҥге окса да пуд шурным поплан погымаш), паяр, стрелец. Тошто оксам шовач кормыж дене луктын, кидыште ший талер (немыч ший марке), ший пелтеҥгеаш (пелтеҥге — 50 ыр), шӱдыраш (25 ыр) кӧрдын, коклаште пӱтырем тӱран вӱргене кугу окса-влак лийыныт, адак тыгыде ший окса-влак — колдыраш (5 ыр), нылдыраш (10 ыр), шымлураш (20 ыр) йылгыжыныт (Я.Э.).

Совет кучем жапыште шочшо шомак-влакат южышт кызыт историзмыш савырненыт, мутлан: продотряд, продразвёрстко, ликбез, комбед, буденновец да т.м.

Кугу Октябрь революций, тыгак ХХ-шо курымын 90-ше ийла мемнан элын экономике, политике да культур илышышкыже пеш кугу вашталтышым конденыт, тылеч ончычсо илыш дене кылдалтше ятыр предмет, явлений, умылымаш-влак кӱлдымашке лектыныт, садлан нуным лӱмден ончыктышо мут-влакат кумдан кучылталтмыштым чарненыт да пассивный мутвундышто гына аралалтыт.

2) иктаж-могай предметым, явленийым, умылымашым ончыктышо ик мут олмеш весе кучылталташ тӱҥалеш. А предмет, явлений, умылымаш илышыште ончычсо семынак аралалт кодыт да умбакыжат кучылталтыт, но нуным каласаш утларак йӧнан вес шомак шарла. Предметше — тоштак, но лӱмжӧ — у. Тыгай шомакым архаизм маныт.

Архаизм (грек. archaios «тошто») — кызытсе предметым, явленийым, умылымашым ончыктышо тошто, но иктаж-могай амаллан кӧра у синоним дене алмашталтше мут. Мутлан: мыне «миллион», камысыр «миллиард», танык «свидетель». Тылзе лӱм-влак: у ий тылзе «январь», пургыж тылзе «февраль», рошто тылзе «март», вӱдшор тылзе «апрель», ага тылзе «май», изи кырлас, синся тылзе «июнь», кугу кырлас «июль», спас тылзе «август», вӱд йӱкшымӧ тылзе «сентябрь», покро тылзе «октябрь», йӱштӧ тылзе «ноябрь», шорыкйол тылзе "декабрь ". Эртен телат, ага тылзат… (Я.Я.). Але: топ «пушко, снаряд», армай «палач», серкалыше «секретарь», вуйбилет «паспорт», Кукарка «Советск», Чарла, Краснококшайск «Йошкар- Ола», Угарман «Н.-Новгород», Ильна, Вятка «Киров», Лопатин «Волжск», т.м. Теве суас сарзе-влак толын шуыч (С.Ч.). Поезд йӱдйымал могырыш, Петроград велыш, чыма, шолтыга (М.Ш.). Мичи. Каласе: молан вуйбилетым пуэн огытыл? (М.Ш.).

Архаизм кок тӱрлӧ лиеш: лексический да семантический.

Лексический архаизм — тиде пӱтынек тоштемше да пассивный лексикыш куснышо мут. Тыгай мут кум тӱрлӧ лиеш:

чын (собственно) лексический. Чын лексический архаизмым йоҥгалтмыже тоштак, а значенийже кызыт умылаш лийдыме, тошто, мутлан: сар «армий, войска» — кызыт «война», ир «степь» — кызыт «дикий».
лексико-фонетический архаизм — шке значенийжым арален кодышо, но йӱк составшым вашталтыше тошто шомак, мутлан: Моско «Москва», Ӱпӧ, Ипон «Уфа».
лексико-словообразовательный архаизм — морфологический структурыжым вашталтыше тошто шомак. Тудо шкенжын кызытсе синонимже деч мут ыштыше элемент дене гына ойыртемалтеш, мутлан: ялт — сельпо.

Семантический (смысловой) архаизм — тиде тоштемше шомак огыл, а кызытат кучылталтше шомакын тошто значенийже, мутлан: казна шомак тӱрлӧ значениян лийын: эл, кугыжаныш, окса поянлык, а кызыт южгунам эл значений дене вашлиялтеш. Теве тошто значенийже: Лайдуш вате, кызыт казна пашаште гынат, кунам-гынат пӧртылеш вет (Н.М.). Религий дене кылдалтше ятыр мут шкенжын тӱҥ значенийжым йомдарен, вес значений дене кучылталтеш: нуно междометий лийыт але шукышт кӱлдымаш койышым ончыктышо значенийым налыт. Тыгай улыт: ия, азырен, таргылтыш, вувер, шайтан, киямат, керемет, тамык, т.м. " кызыт вурседалме мутыш савырнен… А пеш ожно кереметым марий илаш полшышылан шотлен, пушеҥге йымалне, памаш воктене тудлан чоклен… Вараракше мусульманский ден христианский религийын влиянийжылан кӧра кереметлан ӱшынымашат вашталтын, тудым осал шӱлышлан шотлаш тӱҥалыныт (А.К.). — Поп, керемет, пеш чоя: еҥ кӱсеным ястара (Н.М.). Культурым чот шараш логалеш. Уке гын Опой кува гай азырен-влак чыла илышым аяртен пытарат (М.Ш.).

Пийнерешке — Иван IV годсо «опричник», а кызыт — кӱлеш- оккӱл вереат нержым шӱшкын коштшо еҥ; лашман — ожно «чодыра руышо», а кызыт топката, тӱвыргӧ еҥ, т.м. Курий вате марийже гаяк, шишланаш йӧратыше, писе неран, писе йылман ӱдырамаш. Ялыште тудым «пийнерешке» манын лӱмдат (М.Ш.).

Историзм ден архаизмым ваш-ваш таҥастарен лекмек, нунын коклаште ойыртем раш палдырна: нуно эн ончычак шкеныштын лексический значенийышт дене торлен шогат. Историзм — кызыт кучылталтдыме предмет ден явленийым лӱмдышӧ тошто мут, архаизм — кызытсе предмет ден явленийын у шомак дене алмашталтше тошто лӱмышт. Тиде ик ойыртем. Весе. Историзмын синонимже уке. Архаизм нерген ойлаш гын, тудын пелен кызытсе литератур йылмыште эреак синоним лиеш, тиде синонимже активный мут тӱшкашке ушнен шога. Мутлан: «Йошкар кече» Чарлашке куснымеке, 1921 ий декабрь тылзыште мыят Чарлашке илаш тольым (С.Ч.). Игече умыр, мардеж уке, ончет гын, «пургыж тылзе» маныт (Я.Я.). Синонимышт: Йошкар-Ола, февраль.

Кызытсе марий литератур йылмыште мут-влак утларакше руш йылме гыч пурышо шомак-влак дене шыгыремден лукталтыт да эркын-эркын архаизмыш савырнат: карман «крепость», теркупш «шляпа», уштыш «километр», тулпуш «пароход», т.м.

Каласаш кӱлеш: сылнымутышто утларакше историзм вашлиялтеш, а архаизм — шуэнрак. Тыге нуно кучылталтме ойыртемышт денат посна тӱшкалашке ушнен шогат. Архаизм, эртыше жапын тӱсшым утларак тичмашын почын пуаш манын, раш стилистический цель дене кучылталтеш. Историзмат тиде цель денак сылнымутышко пурталтеш, Но тудын рольжо лач стилистический функций дене гына ок аҥысыремдалт. Историзм ожнысо предмет ден явленийым, умылымашым каласен пуашат кучылталт кертеш. Самырык рвезе кӱчык ош мыжерым чиен, вуйыштыжо лапката ош теркупш, йолыштыжо шем ыштыр, у гына йыдал. Ваче гочшо пикш лаче да йоҥеж кечат, ӱштыштыжӧ неле вуян алдыволак (шурно опташ ыштыме кугу совла) лӱҥгалтеш (К. В.). Ынде Ӧрмӧкын илемышкыже прашка наре веле кодын (Я.Э.). Лужавуй…ваче гочшо пикш йоҥежым, йолашым (пикш умдо) сакыш, пытартыш гана савырнен, сурт- оралтыжым шӱлыкын ончале (К.В.). (Ӧрмӧк) уло вийже дене агавуй кидкучемым нӧлталеш да кадыр пызле дене ыштыме чоман (аҥан ик тӱржӧ гыч вес тӱрышкӧ агавуйым шӱдырен кайыме ече) ӱмбак шында (Я.Э.). Тӧра-влакат тыштак улыт: урядник, Орлов фамилиян волостной старшина, писарьже (Н.И.). Школ дек улазе-шамыч погынат (Ю.Г.). Епсей яраланак кум ий унтер-офицерлан коштын огыл дыр (С.Ч.). Кылтам шке коштет, шке шият сапондо дене (В.Ю.).

Умут-влак

Техникын, наукын, культурын, промышленностьын, ял озанлыкын, тыгак у общественный отношенийым шочмыжлан да вияҥмыжлан кӧра у предмет, явлений ден умылымаш-влакым ончыкташ у мут да тошто мут-влакын у значенийышт шочыт. Тыгай у мут ден у значенийым неологизм маныт.

Неологизм (греч. neos «у», logos «умылымаш, тунеммаш») — йылмыште кумдан шарлен шудымо, кучылталташ гына тӱҥалше да садлан активный мутвундышко пурыдымо шомак да значений.

У мут-влак кызытсе марий йылмыште тӱҥ шотышто руш йылме гыч пурышо да интернациональный шомак кӱшеш ешаралтыт. Тыгай улыт, мутлан: компьютер, принтер, ваучер, приватизироватлаш, магнат, кибернетике, бизнес, бизнесмен, продюс- сер, менеджер, менеджмен. Научно-технический терминологий ты шотышто поснак ойыртемалтеш. Тушто марий йылмылан палыдыме у шомак-влак мучашдымын ешаралт толыт.

Ышталтме ойыртемышт дене неологизм-влакым кум тӱшкалан шелыт: лексический, лексико-словообразовательный да лексико-семантический.

Лексический неологизм — тиде йылмыште кучылталташ тӱҥалше, но але марте лийдыме у шомак. Налза, мутлан, приватизироватлаш, ваучер шомаклам. Нунын ӱмырышт ХХ-шо курымын 90-ше ийла тӱҥалтыш годсек шуйна. А продюссер, менеджер, магнат мут-влакын — эше кӱчыкрак.

Лексико-словообразовательный неологизм — тиде марий йылмысе тӱрлӧ морфеме негызеш шочшо у шомак, мутлан: ударле, геройло, йыръюж, тарлалташ, майланаш, аклыммут, кидвозыш, вашвозыш, кидпале, т.м.

Лексико-семантический неологизм — тошто мутын значенийже вашталтме дене лийше у шомак, мутлан: кугыжаныш «царство» — кугыжаныш «государство», он «владыко» — он «вождь».

Неологизм — тиде исторический умылымаш, лачшым манаш, жап эртыме семын у мут моло семынак тыглайыш савырна да эсогыл йылме гычат лектын возеш. Налына Октябрь революций деч варасе жапым. Элыштына да марий кундемыште у общественный отношений ышталтмылан кӧра илышыш ятыр у шомак толын, шке жапыштыже нуно неологизм лийыныт: вичияш, ударник, критике ден самокритике, октябрёнок да ятыр молат. Таче нине мут-влак чыланат пассивный лексике радамыш кусненыт. Южышт 20-шо ийлаште кумдан палыме лийыныт, а вара кучылталтмым чарненыт, мутлан: продналог, продразвёрстко, нэп, нарком, рабфак, фабзавуч да т.м. Нуно ынде историзм улыт, тоштемше мут тӱшкашке шукертак вонченыт.

Икманаш, неологизмын значенийже вашталтшаш тудо обществе ден йылмын вияҥме исторический процесс деч зависитла.

Калык йылмыште кучылталтше неологизм дене пырля тыгак писатель ден поэт-влакын стилистический цель дене ыштыме у мут-влак посна ойыралтыт. Нуным индивидуально-стилистический (але окказиональный, але авторский, але контекстуальный) неологизм маныт. Тыгай шомакым пӱтынь йылмын поянлык ужашыжлан шотлаш ок лий, вет нуно посна контекстыште веле вашлиялтыт, ме умылена гынат, шукышт лач ик гана ик авторын произведенийыштыже веле кучылталтыт. Индивидуально-стилистический неологизм-влак утларакше курымаш неологизм лийын кодыт, тиде але вес произведений деч ӧрдыжкӧ огыт лек. Мутлан: Марий тыгыде оргажым нумалеш, маска шолдыра кашкам кӧсмырта. Эрдене, кастене да йӱдым йӱдвошт писе Йӱштэрге оралтым, печым, саварым шылт да шолт перкала (ДО.). Молан эпере чоным кокытемдаш? Тул волгыдо дене (Веюн чурийже) шем пычкемышыште йошкар тарайла выйвыйлен волгалтеш (М.Ш.). …Марий кундемым юбилейлыме тачысе касым уло чонем дене йывыртен почам (Я .Я.).

Тыгай индивидуально-стилистический неологизм-влак южгунам ик автор деч весе деке вончат да пӱтынь йылмын неологизмышкыже савырнен кертыт. Мутлан, мурпаша «поэзий»: Тыге уста марий поэтын мурпашажым кугун дклыме (К.В.). Ныжыл ойсавыртыш, сылне таҥастарымаш поэтын мурпашашкыже органически пурат (М.К.). Тыгак лийын мурсаска шомак денат. Значенийже — «творчестве». Тиде изданийыште мемнан пагалыме поэтнан пел курымаш мурсаскажым иктешлыме (М.К.).

Индивидуально-стилистический неологизм-влак коклаште чӱчкыдынак -аҥ суффиксан мут-влак вашлиялтыт. Нуным пӱтынь литератур йылмыш пурен кертшаш потенциальный мутлан шотлаш лиеш. Теве: Воштылына, канена, эрык ден культураҥ кушкына (О.И). Орлыкаҥше илышна вет ялт йомын,.. (О.И.).

У шомак шочмо вес амалат уло. Тиде — шочмо йылмын яндарлыкше верч тыршымаш. 20-шо ийлаште пурист-влак йылмым руш шомакла деч аралаш тӧчымӧ дене шукыштым марлашке кусареныт, мутлан: висык-пелык «симметрий», вишньын. «доклад», возгалчык «писатель», вуйвэр «президиум», вартыш «местный падеж», вэрсэвиктыш «наречие места», ийналъык «ледник», илпарчак (илышэ + парчак) «клетка», илтарман (илыше + тарман) «орган», прелык «степь», калыканыш «республике», кончыктыш, койдармаш «спектакль»; койдарчык, мыскараче «артист»; койдарчык, койдартыш, койдар «драматический произведений», койыш-виктыш «наречие образа действия, деепричастий», койыш лийшынI«вид» (грамм, термин), койыш «действительный залог», койышмут «глагол», койыш савыш «наклонений», койыш тодыш «спряжений», кончэр «сцене»; кэлышмут, колыш, полшык «условий», ликтомчык «производитель»; лончом, шолтом «параграф, пункт», лупшалтыш «залог», лӱмдыш «именительный падеж», лӱмдымӧ чотын «отвлечённый числа», мут тайныш «склонений»; мутос, со «слог», мутлончыш «морфологий», мут кондыштшо «председатель»; норголык, порволтыш «системе», ой-вуй «подлежащий»; ойкыл, ойпидыш, муткыл «протокол», ойкончыш «синтаксис», ой мутла «предложений член», ой-поч «сказуемый», ойзо, ой тышэ «судья», ой-савыш «типографий», ойып «лозунг, знамя»; ойып, пӧртын, йып «тире», ойыпож, сӱротык «художестве», ой- ыптышо, сӱретлыше «художник», ойырчык «квитанций», ончы- гар"ончымо + ӱзгар), папалтыш «предмет», ончор «зрительный зал», ончэн куштымо кут «педагогический курс-влак», оишанур «пустынь», палналмык «открытий», палын, шинчын, палыш «грамот», палыктыш, йылме-лончыш «грамматике», палэмдыш «определений», пачашан ой «сложный предложений», пожалдык «будильник», поснан’дыш «исключений», пуртак, кортак «партий, артель, товариществе», пуртыш «входной падеж», пурын, пурлык, нӧртыш «право», лыртык «секунд», пырчык «экземпляр», пырчылтыш «элемент», пытарчык «потребитель», понгыдыктыш, пеҥгыдын «пружин», «гимнастике», пэрык «ударений», тулэҥер «электричестве», шанче «наука», йырончыш «обзор, кругозор», йырвик-лук, йырвик-туат «квадрат», йылгыждыр, йылгомчык «металл», йыгыр-чарак «кавычке- влак», пашанчык «деятель», пашанҥме «акт» да ятыр молат.

Утыжден марлаҥдымаш кӱлеш лийын огыл, садлан шуко мутшо мутерлаште гына кодын. Калык нуным умылен огыл да кучылтынат огыл. Нуно тӱнямбалсе культур деке вашкерак лишемдыме олмеш чаракым гына ыштеныт, сандене илыш нуным шке корныж гыч кораҥден. Туге гынат мо келшышыжым, умылаш лийшашыжым калык кораҥден огыл да кучылташ тӱҥалын. Тыге тунамсе южо неологизмже вара активный мут тӱшкаш пурен: пӱртӱс, ойпого, почеламут, моктеммуро, ойлымаш ужаш, лӱммут, палымут, чотмут, олмештышмут, мутвож, муттӱҥ, йылмызе, мутер, тӱвыра, тоштер да молат.

Теве тыге йылмын мут поянлыкше шке ӱмыржӧ дене ила. Илыш, паша, общественный отношений вашталтме дене пырля мут поянлыкат чарныде вашталтеш, пойдаралтеш. Тидын годым посна еҥ-влакат могай-гынат рольым шуктат, нуно йылмын ямде материалже да модельже негызеш у шомакым ыштен да темлен кертыт. Марий йылмын историйжат тидым раш примерла дене ӱшандарен ончыкта.

Литератур

Барцева Л. И. Образование неологизмов в условиях двуязычия Н Международный симпозиум по волжским языкам на тему «Языковые контакты Поволжья». Симпозиум в городе Турку 16- 18.08. 2001. -Turku, 2002 — С. 87-92.
Барцева Л. И. Лексические инновации в произведениях художественной литературы и периодической печати // Словообразовательная архитектоника в вожско-финских языках. Материалы международного симпозиума 1-4 окт. 1998 г. — Саранск, 1999. — С. 36-44.
Васильев В. М. Идиомы, иносказательные изречения, слова- пережитки в марийском языке // Ученые записки сектора языка и письменности. — Т.1. — Вып.1. — Йошкар-Ола, 1948. — С. 107—129.
Гордеев Ф. И. Кече да тылзе-влакын лӱмышт кушеч лектыныт? //Ончыко. — 1965. — № 6. — С. 107—108.
Иванов И. Г. История марийского литературного языка. — Йошкар-Ола, 1975. — С. 223—224, 227—228, 234—236.
Иванов И. Г. У мут-влак мутер. Мутвундынам пойдарена. — Йошкар-Ола, 2001. — 173 с.
Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык. Лексикология. — Йошкар-Ола, 1972. — С. 98-107.
Саваткова А. А. Несколько замечаний об устаревших словах горного наречия марийского языка // Вопросы марийского языкознания. — Вып. З. — Йошкар-Ола, 1973. — С. 58-60.
Учаев З.В. В.Колумбын мут чолгалыкше // Кушмо корно. — Йошкар-Ола, 1977. — С. 102—124.
Учаев З. В. Мут поянлык. Тунемше-влаклан полыш. — Йошкар-Ола, 2001. — 104 с.