Муткылдыш

Муткылдыш – кок але утларак самостоятельный мут-влакын кылдалтмышт. Муткылдышыште тӱҥ мут да рашемдыше мут лиеш. Муткылдышын ужашыже-влак (мут-влак) ушалтмаш йӧн дене кылдалтыт.

Муткылдышым тӱрлӧ могырым ончаш лиеш:

структуржо (мыняр компонент гыч шога);
мутлончыш формыжо (компонент-влак могай ойлымаш ужаш дене каласалтыныт);
компонент-влак кокласе смысл ден ойлончыш кыл.

Муткылдышын структуржо

Структур могырым муткылдышыште самостоятельный ыҥан кок але утларак мут лийын кертеш. Тыглай муткылдышыште кок компонент (самостоятельный ыҥан мут) уло: ял марий, чодыра тӱрыштӧ илаш, оролым шогалташ, вӱд деч тораште, кумда пасу воктене, лум деч ошо. Сложный муткылдышыште кокыт деч утла компонент лиеш: Соза ял марий, кугу чодыра воктенысе ражгер, колхоз шочмо деч ончыч, тиде чий денак оролым шогалташ, тунемдыме еҥлан корным ончыкташ.

Муткылдышыште смысл отношений

Муткылдышын ужашыже-влак коклаште ныл тӱрлӧ смысл отношений лиеш:

атрибутивный: сай паша, шотан айдеме, куштылго йодыш, йоча жап, эрвел мардеж, колхозын пасужо, кочамын сугыньжо, шымше кече, тендан каҥашда, шуктышаш план, ожнысо илыш, к. м.: цӹрцык гань пӹсы;
объектный: ачамын уло, йочалан полшаш, корным кычалаш, шудо солаш, ручка дене возаш, туныктышо деч вучаш, сӱретлаш тунемаш;
обстоятельственный: кечын кошташ, кумылын ышташ, оксалан (верч) толашаш, пасу гоч лекташ, чодыраш каяш, йоча гай малаш, умбалне илаш, пашаш куснаш, ола могырышко ошкылаш, йӱкеш помыжалташ, пӧртӧнчычын волаш;
комплетивный: йочала кычкыраш, маскала кояш, студент маналташ, шондашла шыташ.

Муткылдышыште ойлончыш кыл

Муткылдышын ужашыже-влак коклаште тӱрлӧ ойлончыш кыл лиеш.

Виктем

Тӱҥ мут рашемдыше мутын могай-гынат вочмык формышто (почеш мут деч посна але почеш мут дене пырля) кучылталтмыжым терга. Мутлан: туныктышын (кӧн?) уло, йолташлан (кӧлан?) каласыме, изим (кӧм?) ончен куштымеке, йочала (кӧла?) модшо, ешге (кӧге?) кайыман, ялыште (кушто?) лиеш, олашке (кушко?) куаныде, чодыраш (кушан?) кодаш, урокышто (кушто?) шинчаш, капка ончылно (кушто?) шогаш, урем мучко (кушто?) шергылташ, возымо нерген (мо нерген?) ӱчашаш, тыныслык верч (мо верч?) кредалше, мӱкш семын (кузе? мо семын?) ызгаш, йоча гай (кузе? кӧ гай?) воштылаш, самолет дене (кузе? мо дене?) чоҥештыше, кече еда (кунам?) кошташ; к. м.: апрельын (кынам?) лӓкташ, шошымеш (кынамеш? кынамлан?) кодаш, лимыжым (мам? ма гишан?) шайышташ, солаге (кыце?) ровотояш, патяла (кыце?) лавыжаш, царкем лоэш (кышак?) лакемаш, ядмашвлӓэш (малан?) келесаш, шахматла (мала?) мадаш.

Почеш мут деч посна лиймыж годым рашемдыше мутын вочмык формыжым лӱмдаш неле огыл.

Могай вочмыкышто лиеш лӱм мут (лӱман ойлымаш ужаш) тыгай кылдышлаште, кунам лӱм мутын (лӱман ойлымаш ужашын) вочмык формыжо материально (морфеме дене) ончыктымо огыл? Мутлан: паша нерген, илыш верч, курык воктеч, маска гай, пӧрт еда, неле деч, кум гана да т. м. Йылмызе-влак тыгай формым тӱрлын лӱмдат: абсолютный формо, тӱҥ формо, вочмыкдымо формо. «Вочмыкдымо формо» манше-влак вочмык категорий шотышто тӱҥ шонымашым ӧрдыжеш кодат: вочмык категорий лӱм мутын вес мут-влак дене кылдалтмыжым ончыкта. Лӱм мут (лӱман ойлымаш ужаш) ойлончышто кучылталтеш гын (вес мут-влак дене кыл ойлончышто гына лийын кертеш), тудо вочмык системышке верештеш, могай-гынат вочмыкышто лиеш. Тыге «вочмыкдымо формо» термин шотлан ок тол.

Марий вочмык системыште лӱмдыш падежын грамматике формыжо – нулевой формант (мутмучаш, флексий). Кӱшнӧ ончыктымо примерлаштат лӱм мутын (почеш мут дене пырля кучылталтмыж годым) грамматике формыжо – нулевой мутмучаш, вес семынже, лӱмдыш вочмыкын гаяк. Почеш мут дене пырля кучылталтмыж годым вашлиялтше нулевой флексиян лӱм мутым «лӱмдыш вочмык» манын огыл, вес термин дене лӱмдаш гын, марий вочмык системыште лӱмдыш вочмык дене пырля нулевой мучашан эше вес вочмык лиеш. Ик грамматике формым (нулевой мут мучашым) кок вочмыклан шотлымаш чын ок лий: ик грамматике формо ик грамматике категорийлан келшен толеш, а ик грамматике формын икмыняр грамматике ыҥже лийын кертеш (кажне вочмыкын грамматике формыжо икте, а ыҥже шуко).

Тышеч коеш: нулевой формант – ик вочмыкын формыжо, вес семынже, нулевой мутмучашан лӱм мут-влак (лӱман ойлымаш ужаш-влак) могай-гынат ик вочмыкышто шогат. Тыгеже, лӱм мутын нулевой флексиян формыжым лӱмдыш вочмык манына. А «абсолютный формо» термин огешат кӱл, тудо уто лиеш.

Йодыш лектеш: почеш мут дене пырля кучылталтмыж годым лӱмдыш вочмыкышто шогышо лӱм мутын (лӱман ойлымаш ужашын) грамматике ыҥже могай? Лӱм мут ден почеш мут кылдалтмаште вочмык ыҥым почеш мут рашемда.

Почеш мут дене пырля кучылталтше лӱман ойлымаш ужаш лӱмдыш, кӧн, кӧлан вочмыклаште лийын кертеш: пӧрт (лӱмдыш вочмык) воктеч, кечывал (лӱмдыш вочмык) марте, авам (лӱмдыш вочмык) нерген, тунемме (лӱмдыш вочмык) годым, тудын (кӧн вочмык) олмеш, тендан (кӧн вочмык) верч, мемнан (кӧн вочмык) деч сай, пашалан (кӧлан вочмык) лийын, йӱрлан (кӧлан вочмык) кӧра.

Рашемдыше мут пелен почеш мут уло гын, почеш мутан управлений маныт, уке гын, почеш мутдымо управлений лиеш.

Виян да лушкыдо виктем нерген ойлат. Виян управленийыште тӱҥ мутын лексико-грамматике палыже рашемдыше мутым ончылгоч палемда. Тӱҥ мут деч шындыме йодыш рашемдыше мутын формыжым ончыкта. Мутлан: Ончаш кӧм? мом? Йочам, книгам, сӱретым, фильмым. Ӱшанаш кӧлан? молан? Авалан, йолташлан, каласымылан, машиналан.

Лушкыдо виктем годым тӱҥ мут деч шындыме йодышлан вашмут тӱрлӧ форман рашемдыше мут дене пуалтеш. Мутлан: Шинчаш кушто? Пӧртыштӧ, пӧрт ончылно, пӧрт воктене, пӧрт шеҥгелне, пӧрт покшелне, пӧрт деч тораште, т. м. Помыжалташ кузе? Йӱк деч, йӱк дене; малыме лугыч, малыме гыч.

Лушкыдо виктемыште южгунам рашемдыше мутлан точный йодышым шындаш неле. Мутлан: Ошо дечат ошо, ял деч тораште, пашалан мастар. Кузе йодышым шындыман: мыняр ошо? мо деч ошо? мо деч тораште? молан мастар? Пытартыш йодышым теоретически тыге шындаш лиеш: рашемдыше мут кӧлан вочмыкышто шогышо лӱм мут дене каласалтын. Практически тыге йӧнанрак: мо шотышто мастар? Рашемдыше мутлан йодыш ок келше гын, муткылдышыште тӱҥ мутшым да рашемдыше мутшым ончыктена, а йодыш шотышто палемден кодена: рашемдыше мутлан точный йодышым шындаш йӧсӧ.

Виктем годым тӱҥ мут – виктарен кертше мут (койыш мут, причастий, деепричастий, лӱм мут, южо пале мут ден наречий), рашемдыше мутшо – вочмык дене вашталтше лӱман ойлымаш ужаш.

Виктем кылан муткылдышыште компонент-влак кокласе смысловой отношений объектный але обстоятельственный лиеш.

Ушнык

Ушнык годым рашемдыше мут вашталтдыме ойлымаш ужаш дене каласалтеш; тӱҥ мутшо – койыш мут, причастий, деепричастий, наречий, пале мут. Мутлан: нылытын илаш, кеҥежым йӱштылаш, ужмешке кычалаш, толшыла ончалаш, тунемаш кайымеке, илаш толшо, чотак писын, утларак сай; к.м.: когон чӹнь, чӹмде попымыкы, изин-олен ӓяш.

Марий йылмыште вашталтдыме мут-влак: инфинитив, деепричастий, наречий (олмештыш мут гыч лийше наречийын верым ончыктышо вочмык формыж деч посна).

Ушнык кылан муткылдышыште компонент-влак коклаште обстоятельственный смысловой отношений.

Лӱман келыштарыдыме кыл

Рашемдыше мут лӱмдыш вочмыкышто шогышо лӱман ойлымаш ужаш дене каласалтеш да, шке формыжым вашталтыде, тӱҥ мут дене кылдалтеш. Мутлан: мераҥ кыша, йӱран игече, кызытсе пагыт, кум эрге, шымше кече, мемнан ял, кеч-могай йодыш, шушаш жап, пытарыме паша, толшо еҥ.

Тӱҥ мут – вашталтше лӱм мут, южгунам пале мут (олмештыш мут дене кылдалтме годым): мераҥ кыша, мераҥ кышалан, мераҥ кышаште ..., тыгай чеверым, тыгай чеверлан, тыгай чеверыште ...

Ончыктымо муткылдышлаште синтаксис йӧным лӱман кыллан шотлена: тӱҥ мутшат, рашемдышыжат лӱман ойлымаш ужаш дене каласалтыт. Тӱҥ мут вочмык да чот дене вашталтме годым рашемдыше мутшо вашталтде кодеш, садлан келыштарыдыме кыл манына.

Лӱман келыштарыдыме кылан муткылдышын ужашыже-влак коклаште ‑ атрибутивный смысл отношений.

Примыканий ден лӱман келыштарыдыме кыл кокласе тӱҥ ойыртем: примыканий годым рашемдыше мут – вашталтдыме ойлымаш ужаш, лӱман келыштарыдыме кылыште рашемдыше мут – вашталтше ойлымаш ужаш ик фиксированный формышто (лӱмдыш вочмыкышто) лиеш да тӱҥ мут вашталтме годым ок вашталт. Примыканий годым тӱҥ мут тӱрлӧ ойлымаш ужаш дене каласалт кертеш, лӱман келыштарыдыме кылыште – лӱман ойлымаш ужаш дене гына.

Притяжательный келыштарыме кыл

Рашемдыше мут кöн вочмыкышто шогышо лӱман ойлымаш ужаш дене каласалтеш гын, тӱҥ мут притяжательный суффиксым налеш. Мутлан: ачамын сугыньжо, олан уремже, моторын кӱлешлыкше, тамлын кочыжо, визымшын ойлымыжо, кумытын (наречий огыл, а кöн вочмыкышто шогышо чот мут) шелалтмыже, тендан пашада, мыйын мутем, ужшын ойжо, шушашын сайже, сӧрымын ӱшанже.

Тӱҥ мут — вашталтше лӱман ойлымаш ужаш: ачамын сугыньжын, ачамын сугыньжылан, ачамын сугыньжым, ачамын сугыньыштыжо ..., тендан пашадан, тендан пашадалан, тендан пашадам, тендан пашашкыда ...

Муткылдышын тӱҥ мутыштыжо притяжательный суффикс лиймылан притяжательный кыл манына. Притяжательный суффикс рашемдыше мутын родительный падежыште шогымыжлан кӧра лиеш, сандене келыштарыме кыл манын лӱмдена.

Тыге келыштаралтме руш йылмысе согласований деч ойыртемалтеш. Притяжательный келыштарыме кылыште кок ойыртемым палемдена: 1) смысловой могырым шотыш налын, муткылдышыште притяжательный суффиксан ужаш — тӱҥ мут, а келыштарыме могырым ончымаште, тӱҥ мутын формыжо рашемдыше мутын формыжлан келыштаралтеш, вес мут дене: рашемдыше мут кöн вочмык форман лиеш — тӱҥ мут притяжательный суффиксым налеш; 2) келыштарымаш тӱрыс огыл, притяжательный суффикс шотышто гына. Тӱҥ мут вочмык да чот дене вашталтме годым рашемдыше мут вашталтде (кöн вочмык формыштак) кодеш: мемнан йочана, мемнан йочанан, мемнан йочаналан, мемнан йочана-влаклан ..., тендан озанлыкан, тендан озанлыкдалан, тендан озанлыкыштыда ...

Рашемдыше мут кӧн вочмык форман лийме годым тӱҥ мутышто южгунам притяжательный суффикс огеш лий. Мутлан: Мемнан урлыкышто але марте ик пӧръеҥат ӱдырамашыш савырнен огыл (В. И.). Ончыктымо муткылдышыште компонент-влак (мемнан урлыкышто) коклаште лӱман келыштарыдыме кыл лиеш: урлыкышто мут мемнан мут дене огеш келыштаралт (притяжательный суффиксым ок нал).

Притяжательный келыштарыме кылан муткылдышыште компонент-влак кокласе смысл кылже атрибутивный лиеш.

Пытартыш кок йӧн (лӱман келыштарыдыме, притяжательный келыштарыме) — палемдыше лӱман кыл.

Лӱман келыштарыдыме ден притяжательный келыштарыме кыл-влак кокласе икгайлык: 1) муткылдышын ужашыже-влак коклаште атрибутивный смысловой отношений: рашемдыше мут палемдыше значениян; 2) тӱҥ мутшат, рашемдышыжат лӱман ойлымаш ужаш дене каласалтыт.

Лӱман келыштарыдыме ден притяжательный келыштарыме кыл-влак кокласе ойыртем: икымше кыл годым компонент-влак коклаште нимогай келыштаралтмаш уке, кокымшо кылыште икмыняре (притяжательный суффиксым кучылтмаште) уло.

Примыканий ден палемдыше лӱман кылым таҥастараш лиеш. Нунын кокласе синтаксис икгайлык: рашемдыше мут ок вашталт.

Примыканий ден палемдыше лӱман кыл кокласе тӱҥ ойыртем:

примыканий годым рашемдыше мут — вашталтдыме ойлымаш ужаш (наречий, деепричастий, инфинитив); палемдыше кылыште рашемдыше мут — вашталт кертше ойлымаш ужаш (лӱм мут, пале мут, чот мут, олмештыш мут, причастий), но муткылдышыште тудо ок вашталт;
примыканий деч ойыртемалтын, палемдыше кылан муткылдышыште тӱҥ мутшат, рашемдышыжат лӱман ойлымаш ужаш дене гына каласалтыт.

Рашемдыше ден тӱҥ мутын верышт шотышто каласен кодыман: муткылдышыште кеч-могай синтаксис кыл годым рашемдыше мут тӱҥ мут деч ончылно шога.

Пытартышлан муткылдышыште смысл ден синтаксис кыл-влакын келшен толмыштым палемдена. Муткылдышын ужашыже-влак коклаште атрибутив смысл отношений годым кок тӱрлӧ синтаксис кыл лиеш: лӱман келыштарыдыме да притяжательный келыштарыме кыл; объектный отношений годым — управлений; обстоятельственный отношений годым — примыканий але управлений.

7—8 класслан возымо учебникыште примыканий ден палемдыше кыл пырля примыканий маналтыт, тунемшылан вес семын ойлымо огеш кӱл. Тымарте мут сочетанийыште вашлиялтше компонент-влак кокласе кыл нерген ойлышна.

Литератур

Васикова Л. П. Кызытсе марий йылме. Простой предложений синтаксис: Туныктышылан полыш. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1987. — 1444 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.