Частице

Частице — посна мутын, мут сочетанийын але пӱтынь ойлончын ыҥжылан ешартыш оттенкым пуышо, тыгак грамматике формым ыштыше да ойлончын ужашлаж кокласе кылым ончыктен шогышо служебный ойлымаш ужаш.

Моло служебный ойлымаш ужаш деч ойыртемалтын, частице ойлончысо мут-влак коклаште грамматике отношенийым ок ончыкто. Предметым, признакым, действийым лӱмден ок керт, садлан ойлончын членже семын ок кучылталт, мутлан: Кычкыралашыжат чот кычкырална шол, вет кум арня чарныде тидлан тунемынна. Иктаж кок тӱжем гана чаргыжынна дыр (И. Л.).

Моткоч шуэн, вес ойлымаш ужашым — утларакше лӱм мутым але койыш мутым — алмаштымыж годым веле, частице ойлончо член лиеш, мутлан: Тыйын «огыметым» иктат ок йод (С. Ч.). «Ала…» — кокыте пелештышым. — «Алаже вет тӱрлӧ лиеда!» — Парпон ок чарне (А. В.). Шошын кумылжо — на, ойжо пеледышын — ите (А. С.). Йӱржӧ — ала! Могай ояр веле да… (Д. О.). А чодыра волтымо план пел процентланат… ни-ни (В. Ис.).

Огыл шӧрымӧ частице вес мут дене пырля ойлончо член составыш пурталтеш да, тичмаш сочетанийын ужашыже лийын, шкенлык да вочмык денат вашталтын кертеш, мутлан: «Колхоз отарышке молан пуртен огытыл?» — Сава йодеш. Молан пуртен огытылжым шке ончычак колын (М. Ш.). Мыйын тазам ден таза огылем дене тыйын мо пашат уло? (С. Ч.).

Тылечат оҥай керек частице. Тудо койыш мутдымо конструкцийлаште чӱчкыдынак койыш мутын модальностьшым алмашта да сказуемый рольым шукта, мутлан: Шкенан лиеш гын, керек ыле (С. Ч.). Ӱдыржӧ керек, партизаным колыштына… (Я. Я.). Вурсымыжо керек, ынде изам дек каяш пропускым ок пу (И. Л.). Мыланна ынде йӱрет керек, виктышна кукшо (М.-А.). Ванька шкак эре прапыш лекташ тырша. Весе керек… (М. Ш.).

Южо частице посна ужашлан шелалтдыме тичмаш шонымашым каласен пуа, мутлан: Стапан Йыван колыштеш да вуйжым рӱзалта: «Ала, ала». — «Ала огыл, тиде чын, йолташ-влак» (Н. Л.). «Шыже шужо-ян, ме тыланда кулак кашакым луктын ончыктена…» — «Ала, ала…» — манеш Вачай (М. Ш.). Теве тыгай илышым мемнан ялеш ышташ ыле гын, тиде да… (Н. Л.). Совлаже лиеш гын, адак ыле, совлаже уке ыле вет (М. Ш.).

Тӱрлӧ могырым ончымо годым частице-влак тӱрлӧ тӱшкалан шелалтыт.

Возалтме ойыртемышт шотышто кум тӱшкашке чумыралтыт — иктышт мут дене ушалтыт: –ак, –ат, –с –ыс), мутлан: тудо — тудат, тудак, тудыс; весышт посна ойырлен шогат: дыр, шол, гына, веле, гын да ятыр молат, мутлан: толеш дыр, толеш, шол, толеш гына; кумшышт дефис гоч возалтыт: –я, –ян, –ла, керек–, кеч–, ала–, иктаж–, –гынат, мутлан: тол-я, тол-ян, толеш-ла, керек-кӧ, кеч-мо, ала-могай, иктаж-кузе, кӧ-гынат.

Верышт шотыштат частице-влак кум тӱрлӧ улыт — иктышт эреак вес мут ончылно шогат: ала–, керек–, кеч–, тек, теве, иктаж, ик, т. м.; весышт мут почеш каласалтыт: гын, гала, шол, чай, дыр, докан, т. м.; кумшышт пӱтынь ойлончылан ешартыш оттенкым пуатат, верыштым вашталтыл кертыт: ала, вет, разве, пуйто, ала-мо, але да молат, мутлан: Еҥ умшаш печым печаш ок лий вет (А. Э.). Вет таза еҥын илышыжат весела, паша лектышыжат кӱшнӧ (А. В.). «Ме вет тендан веке каяш лекше улына», — Сакар мутым муо (С. Ч.). Ала тыйын пашат пеш шыгыр? (С. Ч.). Кӧ шинча, ала ӱмыреш тыйын лиям… (А. Э.). Ом мокто, ом орло У ийым. Могай лиеш — эше ала! (С. В.).

Моло ойлымаш ужаш дене икгайлыкыштым таҥастарымаште частице-влак кок кугу тӱшкашке чумыралтыт:

моло ойлымаш ужашысе шомакла дене икгай лийдыме частице-влак: –я, –ян, –с (–ыс), вет, –ак, –ат, вот, т. м.;
моло ойлымаш ужаш дене икгай улшо частице-влак: а) наречий дене: эше, але, туге, тыгак, тугак, вара, иже, чылт, т. м.; б) ушем мут дене: а, да, гын, кеч, керек, пуйто, т. м.; в) олмештыш мут дене: мо, ала-мо, иктаж, тудо, тиде, т. м.; г) койыш мут дене: йӧра; д) чот мут дене: ик.

Частице-влак посна мут дене веле огыл, суффикс денат икгай лийын кертыт: лӱм мутын чыла шкенлык суффиксше указательный, определительный але усилительный частице ыҥ дене кучылталтеш.

Ыҥышт дене частице-влак ныл тӱшкашке ойыралтыт:

мутын, сочетанийын але ойлончын ыҥжылан смысловой оттенкым пуышо частице-влак;
модальный да модально-волевой частице-влак;
эмоционально-экспрессивный частице-влак;
грамматическийформым але у мутым ыштыше частице-влак.

Южо частицыже шуко ыҥан, садлан тӱрлӧ тӱшкаште вашлиялтеш.

Йодыш-влак

Мо тыгай частице?
Марий йылмыште смысловой оттенкым пуышо частице-влак вашлиялтыт мо?
Модальный да модально-волевой частице-влак кузе ышталтыт?
Эмоционально-экспрессивный частице-влак ойлончышто кузе вашлиялтыт?