Наречий

Наречий — действийын, состоянийын, качествын але южгунам предметын признакшым ончыктышо ойлымаш ужаш. Тиде — наречийын семантический ойыртемже.

Койыш мут пелен каласалтмыж годым наречий действийын але состоянийын признакшым ончыкта: пашам талын ышташ, чулымын тарванылаш. кумылын мутланаш, кокыте тодылаш; пале мут пелен качествын признакшым рашемда: пеш куатле, эн ямле, моткоч кугу, путырак тале; вес наречий пелен признакын палыжым умылтара: нигунам мондыдымашын, утыр талын, чылт шемын; лӱм мут пелен предметын признакшым каласен пуа: ваштареш пöрт, пеле паша, ӱяк-мӱяк илыш, йыгыре ял, марла капка; раш категорийдыме мут пелен предметын, качествын але состоянийын признакше дене палдара: пеш мотор, моткоч тымык, эн сай.

Наречийын тыгай семантикыж дене синтаксический ойыртемжат чак кылдалт шога. Ойлончышто наречий тыгай член лиеш:

Поснак чӱчкыдын койыш мут пелен — умландарыше член. Тудо действий лийме тӱрлӧ-тӱрлӧ признакым умылтара — жапым: таче толын, шукертак ужыныт; верым: ончылно ошкылеш, йырваш пеледеш; кузе лиймым: сайын илаш, пайдалын кучылташ; цельым: лӱмынак каласен; мера ден степеньым: йӧршеш шижын огыл, пеш онча; пырля ыштымым: кумытын толыт, нылытын шинчат.
Шуэнрак лӱм мут пелен — рашемдык, мутлан: марла капка, марла сава, марла календарь, марла книга, марла агун, марла салма, рушла капка, торешла вӱта. Вӱд коркаш левыктыме вулныжым марла салмашке пыштышт (С. Ч.). Кечывал шушашлан, пӱсӧ кӱчык марла савам урвалте йымак шылтен, (Токташ) саде верышкыжак миен шинче (Я. Э.). Ваштареш сурт гыч кок ош салтак изи тереш шындыме пулеметым лукто… (Я. Я.). Ӱяк-мӱяк жап (Н. Л.). Таче кече теҥгече кече гай (И. Л.); тембак-умбак пий (М.-А.); шияк-шӧртняк шӱм-чонна (К. В.); тупынь койыш (Н. М.); кӱкшын-кӱкшын курыкет, лапын-лапын олыкет, тырын-тӱрын тошто ял (С. Ч.); тупела айдеме, тембак-умбак еҥ (В. Кос.); кокыте калык (М. Ш.).
Эшеат шуэн — сказуемый, ик составан ойлончышто тӱҥ член, мутлан: Нунынат озанлыкышт Сарбайын деч мӧҥгеш огыл… (А. Э.). Ну, тудыжо кокыте, Михеич: могай начальник верештеш вет (Я. Я.). Кузе оньо кува ила?.. Эрдене мален кынелеш — шкетын, кастене паша гыч толеш — шкетын (В. И.). Ойышт веле. Пашашт гын йӧршеш унчыливуйын (М. Я.). Корем кок могырышто урем. Иктыже коремлан кутынек, весыже торешла (Н. Л.). Тудын (тулык рвезын) пашадарже — кочмыла (М. Е.). Ончет гын, кушто пусак, тушто тыланет ӱяк-мӱяк (А. Э.).

Лӱм мут олмеш кучылталтмыж годым наречий подлежащий але ешартык, лӱм мут гаяк умыландарыше член лиеда, мутлан: Кече гай яндар шинчатше шем пычкемыш, неле гочын жапын волгыдо эрлажым, ужын тудо ончылгочын (А. Б.). Колына моткочак шуко эным: «Эн ондак да эн виян, эн… эн…» (Ю. Г.). Кенета (а тиде «кенетаже» охотышто коштмо годым чӱчкыдынак лиеда) шинчамлан пӱнчӧ укш тӱҥыштӧ туртын шинчыше сур кайык перныш (М.-А.). А тудо (Тимошка) эре «эрла» да «эрла». Вот ынде эрла лектын шинчын! (А. В.). Волгыдо эрлашке вӱдышӧ корно (В. К.).

Наречийым морфологий ойыртемже негызеш кум тӱшкалан шелаш лиеш:

иктышт морфологий тӱсыштым кеч-кунамат арален кодат, мутлан: пеле, пеле-пула, кенета, йолын, ошын, таче, теҥгече, эрла, кумышто, коклан, чӱчкыдын;
весышт тӱжвал тӱсыштым вашталтат, вариант але синоним семын кучылталтыт, но грамматике ыҥышт тошто гаяк кодеш, мутлан: эрлашын, эрлашым, эрлашыжым, курымеш, курымешлан, вес ийын, весиешын, весиешыжым, йӧршын, йӧршеш, ӧкым, ӧкымеш, вийыт, виеш, ончыч, ончычын;
кумшышт шкенлык да таҥастарыме степень дене вашталтыт, мутлан: шеҥгелнем, шеҥгелнет, шеҥгелныже, шеҥгелнына, шеҥгелныда, шеҥгелнышт; сайын — сайынрак, писын — писынрак.

Шке ыҥышт дене наречий-влак кок кугу тӱшкалан шелалтыт: рашемдарыше да умландарыше лийыт. Рашемдарыше наречий-влак действийын але признакын ойыртемжым качество могырым ончыктат. Умландарыше наречий-влак действий лийме верым, жапым, амалым, цельым, количествым да молымат умылтарат. Нине кок тӱшка кокласе ойыртем тыгай: умландарыше наречий-влак кылдалт шогымо мутыштын ыҥым огыт весемде: кӱшкӧ кӱзаш, иктыш ушаш, почеш ошкылаш, вара толаш, ӱмаште лийше, шымытын толыт, нылыте пайлаш. Рашемдарыше наречий-влак кылдалт шогымо мутыштын ыҥжым качество шотышто рашемдат, мыняр-гынат вашталтат, тудлан ешартыш оттенкым пуат: пеш изи, пеш талын каяш, пеш кутыра, йӱкын лудеш, умылыдымашын лудеш.

Кок тӱшкаге тыгыдырак разрядлан шелалтеш.

Рашемдарыше наречий-влак

Ыҥ ойыртемышт дене рашемдарыше наречий-влак кок тӱшкалан шелалтыт: иктышт действийын кузе лиймыжым, весышт мера ден степеньжым ончыктат.

Действийын кузе лиймыжым ончыктышо наречий-влак марий йылмыште поснак кугу верым налыныт да сылнымутын ик эн ӱшанле эҥертышыже улыт, мутлан: сылнын, чулымын, тыматлын, кумылын, веселан, йӱкын, шыман, эркын, писын, шӧрын, йолын, шийын-шӧртньын. Пашазе-влак бригадын лектыт, пашаш ушна тӱшка куат (О. И.). Тиде мутат уын чучо (С. Ч.). Тыгыдын, ик пудын, кок пудын. Чужган шагал ужала (С. Ч.).
Мера ден степень наречий признакын шуко але шагал, действийын, состоянийын виян але лушкыдо улмыжым умылтара, мутлан: пеш, изиш, утыр, утларак, путырак, моткоч, чылт, чот, йӧршеш, йӧршын, поснак, тӱвыт, ялт, пырчат, йыклык, палынак, пӱтынек, тӱргоч, эн, вончештарыме ыҥан вуйге, вожге. Изай, печына чыла сӱмырлен, пече пидышымат вуйге руымо (Н. М.). Тыгай тошто койышым вожге куклыман… (А. Э.). Чынжымак, шке кумыл пыштен ыштыме паша айдемылан моткоч кулу куанымашым, ласкалыкым пуа (Ш. О.).

Умландарыше наречий-влак

Ыҥ ойыртемышт негызеш умландарыше наречий-влак тыгай тӱшкашке чумыралтыт: верым, жапым, причиным, цельым, количество признакым ончыктышо наречий-влак.

Верым ончыктышо наречий-влак предметын кушто лиймыжым, действий ышталтме верым, кушкыла виктаралтмыжым умылтарат да кушто? кушко? кушеч? кушан? йодышлан вашмутым пуат, мутлан: тораште, торашке, тораш, умбалне, умбаке, умбалан, умбачын, ӧрдыжтӧ, ӧрдыжкӧ, ӧрдыжеш, ӧрдыжан, йырваш, йырым-йыр, мучко, ӱлкӧ, ӱлкыла, ӱлан, ӱлнӧ, ӱлычын, кӱшычла, тушечла да ятыр молат. Нигунам ме она саке вуйнам ӱлык, эре ончыч каена ме ончыкшат (О. И.). «Погоня-ай!» — шокта шойычын: лишычат, мӱндырнат (Я. Я.). Кызыт Сакар ку- шеч, кушко кайышашым ок шоно. Только тышечын умбакырак каяш!
Жапым ончыктышо наречий-влак действийын кунам лиймыжым умылтарат да кунам? кунамсек? кушкен? йодышлан вашмутым пуат, мутлан: кызыт, шукерте, теҥгече, таче, эрдене, кастене, телым, кеҥежым, йӱдым, кечывалым, рвезынек, икече, икечсек, шукертсек, шаҥге, шаҥгысек, вашке, тегак, тетла, эре, але, ончыч, нигунам, ожно, ожсек, ятыр молат. Эрлашыжым эрденак Епрем Эҥерсолаш лектын кайыш (Н. Л.). Калим эрлашымже эрден эрак хан шӱдымӧ почеш Йыланда деке кая (С. Ч.). Южгунам вер ден жап наречий-влак ик мут денак каласалтыт, мутлан: Ломбо пушым Сандай ончычат нимо деч чот йӧратен (А. Ю.). Ме эн ончыч ушкал вӱташке пурышна… Вара, кугу омсам почын, торешла вӱташке пуртыш (С. Ч.).
Причиным ончыктышо наречий-влак действийын молан, мо шумлык лийме амалым почын рашемдат да молан? йодышлан вашмутым пуат, мутлан: кенеташте, вашкеште, яралан, очыниеш, арамеш, укелан, арам огыл. Кенеташте, шуко мутланышаш уло гынат, мутым лукташ йӧсӧ (С. Ч.). Марина кенеташте нимом каласашат öрö (Ш. Ӧ.). Яраланак туге кутырет. Чолпан йолташ! (Я. Я.). Молан наречий причинымат, цельымат ончыкта, но ыҥжым раш ойыраш йӧсӧ, мутлан: Чачиат Сакарым онча. Молан тудо тышке толын? (С. Ч.). Кушко, молан кая? Сакар каласен ок мошто (С. Ч.). Молан таче Чачи Сакарым тынар шона? (С. Ч.). Пытартыш ойлончышто рашрак — причиным умылтара.
Цельым ончыктышо наречий-влак действийын мо верч ышталтмыжым умылтарат да молан? йодышлан вашештат, мутлан: лӱмын, унала. Тышкак –мыла, –шыла суффиксан шомак-влак ушалтыт, мутлан: «кутыраш кутырем», — манеш. Кузьма, эркын, шымлышыла ватыжлан кидым шуйдара (М. Ш.). Умбалнырак колхозник-влак сорла дене тӱредыт, бригадирым игылтшыла воштылыт (М. Ш.).
Действийын количество признакшым ончыктышо наречий-влак ыҥ ойыртемышт дене кум тӱшкалан шелалтыт:

Иктышт действийым пырля ыштыме признак дене палдарат, мутлан: коктын, кумытын, нылытын, шӱдын, тӱжемын. Калык тӱҥалеш гын, чыла ыштен кертеш. Шкетак от керт, коктын лиеш; коктын ок лий гын, кумытын лиеш; кумытынат ок лий гын, шукын, «артельын», лиеш (С. Ч.). Ме кумытын кум пуш дене омыж агурышто колым эҥырен шинчена (М. Ш.).
Весышт предметын мыняр ужашлан шеледалтме признакшым койыш мут пелен лӱмдат, мутлан: кокыте, кумыте, нылыте. Ола кокыте шелалтын: у ола ден тошто (Я. Э.). Кӱдырчӧ кӱдырта, волгенче волгалтеш, мландыже кумыте шергылтеш… (С. Ч.). Рвезе, ӱдыр-влак, нылыте шогалын, ик еҥ гай рат дене ошкедат (Ш. О.).
Действийын количество признакшым тыгак кугун, шуко, шагал, ятыр наречий-влак ончыктат, мутлан: Но эн тӱҥжӧ весе: чодыра кугу стройкылан тений эшеат кугун кӱлеш (В. Ис.). Марий йылме нерген, марий литература нерген шуко шоныман, шуко кутырыман (С. Ч.).

Наречийын грамматике категорийже-влак

Ик мутын тӱрлӧ грамматике формыжым ыштыше наречий-влакын кок тӱҥ морфологий категорийышт уло: шкенлык да таҥастарыме степень. Нине категорий-влак чыла наречийым авалтен огыт керт.

Шкенлык категорий дене утларакше верым ончыктышо наречий-влак вашталтыт; тыгай улыт, мутлан: пелен, вашеш, йыр, ончылно, шеҥгелне, кӱдынь, ваштареш, лишке, почеш, ӱмбалне, воктене, мӧҥгӧ, вошт, гоч да молат. Нунын кок чотысо чыла кум формышт лӱм мутын гаяк шкенлык суффиксла дене ышталтыт:


	шкет чотышто	шуко чотышто
1.	–ем	–на
2.	–ет	–да
3.	–ше, –шо, –шö –же, –жо, –жö –ыже, –ыжо, –ыжö	–шт, (–ышт)

Мутлан: ончылно — ончылнем, ончылнет, ончылныжо, ончылнына, ончылныда, ончылнышт; почеш — почешем, почешет, почешыже, почешна, почешда, почешышт.

Лӱм мутысо гаяк тыштат шкенлык суффикс-влакын вариантышт йӱк ойыртем дене кылдалтеш, мутлан: йыр-же, ончылны-жо, кӱдынь-жӧ, кӱдык-шӧ, вашешыже да молат.

Шкенлык категорий дене тыгак семын определительный наречий вашталтеш, мутлан: Ме тудым ышна чаре, семынна воихтылална гына… (А. В.). Капеш шушо, шкеныштым каче ден ӱдырлан шотлышо-влакше тул деч ӧрдыжтырак семынышт йомаклат (С. Ч.). Япушын — ушыжо семынже шона: «Тошто учитель Григорий Петрович гай огыл ыле» (С. Ч.).

Таҥастарыме степень — действийын кузе ышталтмыжым, верым да жапым ончыктышо наречий-влакын грамматике категорийышт. Наречийын таҥастарыме степеньже пале мутын семынак ышталтеш. Тудын кок степеньже уло: таҥастарыме да превосходный.

Таҥастарыме степень кок форман: синтетический (простой) да аналитический (сложный).

Простой форман таҥастарыме степень –рак суффикс дене ышталтеш, мутлан: писын — писынрак, талын — талынрак, ончыч — ончычрак, вара — варарак, кӱшкӧ — кӱшкырак. Шкат паледа, тӱшка паша веселанрак да куштылгынрак эрта (В. Кос.). Тул талынрак ылыже, пӧрт кӧргӧ рашынрак волгалте (К. В.).

Наречий -ын суффикс дене ышталтын гын, таҥастарыме степень тӱрлӧ вариантан лиеш, мутлан: шуэракын — шуэнрак, чулымынрак — чулымракын, але: писынракын, сайынракын. Ну-ка, чулымракын, чулымракын тарваныл налына! (В. Кос.). Ынде тӱшка рашракын коеш (А. Ю.). Ломыжымат кызытак нумал тол. Писынракын! (А. Айз.).

Таҥастарен умылтарыме признак деч почеш мутан сочетанийыште пеш раш коеш, мутлан: Ӱшыт деч ӱлнырак. Мушмарий кӱвар дене. Элнетын шоло чумырымо тут гаваньже уло (С. Ч.). Семон гын, кечывал дечын ончычрак лектына, мане (Ш. О.). Пӧртшӧ тоштак гынат, кӧргыштӧ чылт весын, ала-молан тоштыж дечын йоҥгыдыракын чучеш (Ш. О.).

Кугем толшо признакын таҥастарыме степеньже эре, утыр, эше мутла полшымо дене ончыкталтеш, мутлан: Чолпан вес тетрадьым почо — эше чотрак куаныш. (А. А.). Тидыже кумылым эше кӱшкырак нӧлталеш (Н. Л.). Кӱзем мурыштем утыр-утыр эре кӱшкырак, кӱшкырак (В. К.).

Признакын шуко-шагал улмыжым изиш але ятыр шомак рашемда, мутлан: Изиш варарак Зинаида Васильевна ден Чачи тольыч (С. Ч.). Изиш умбалнырак пеш чапле ола коеш (С. Ч.). Лапка пӱнчӧ деч ятыр тембалнырак Тошкем тумер шарла (Н. Л.).

Таҥастарыме степенян кок икгай наречийым да ушем мут дене пырля каласыме годымат признак степень кугемме палемдалтеш, мутлан: Тудо «книган» кажне лаштыкше Чачин кумылжым Григорий Петрович дек чакрак да чакрак шупшеш (С. Ч.). Кукшо мардеж талынрак да талынрак пуа (В. Ис.).

Сложный форман таҥастарыме степень утларак мут дене ышталтеш, мутлан: Ончыл еҥ нерген утларак келгын, сайын, порын серыман (В. Кос.). Кече утларак веселан онча (А. Ю.).

Наречийын превосходный степеньже эн шомак дене лиеш, мутлан: эн писын, эн чолган, эн талын.

Наречийын эн кугу признак степеньже нигӧ деч, нимо деч, чыла деч сочетанийла да деч почеш мут полшымо денат каласалтеш, мутлан: Кеҥежым сылне ден сылнын мурышо уна-влак шокшо верышке, кугу теҥыз шеҥгеке каеныт (С. Ч.). Кечывалйымалне мӱндыр деч мӱндырнӧ Саянский курыкын вуйжо шинчам йымыктарышаш гай йылгыжеш (Я. Я.). (Андрийын) пушкыдо тенор йӱкшӧ, моло коло индеш йӱк дене иктыш ушнен, калыклан чевер деч чеверын шокта (Я. Я.). Кажныже еҥ ончылно сайын чиен шогалнеже, кажныже нигӧ деч моторын койнеже (А. В.).

Признакын таҥастарыде кугемден ончыкташ кок наречий пырля каласалтеш, мутлан: Пуч чӱчкыдын-чӱчкыдын пуалта (С. Ч.). Пушеҥге-влак чара улыт, шӱлыкын-шӱлыкын койыт (С. Ч.). Олык ошын-ошын веле коеш (С. Ч.).

Наречий дене йодыш-влак

1Могай ойлымаш ужашым наречий маныт?
Ойлончышто наречий могай ойлымаш ужаш лиеш?
Наречийын ышталтмыже.
Ыҥ ойыртемышт дене рашемдарыше наречий-влак могай тӱшкалан шелалтыт?
Ик мутын тӱрлӧ граматике формыжым ыштыше наречий-влакын тӱҥ морфологий категорийыштым палемдыза.
Наречийын таҥастарыме степеньже могай ойлымаш ужаш семынак ышталтеш?
Обстоятельственный наречий-влакын тӱшкаштым палемдыза.