Тыглай ойлончо

Ойлончо – шуко аспектан, неле синтаксис пырчык. Кӱчык определенийым пуаш ок лий, но тудын тӱҥ палыже-влакым лӱмдаш лиеш.

I. Структур пале-влак:

Структур схеме почеш чоҥалтеш;
Ойлончышто член-влакын кылдалтме йӧнышт да радамышт уло.

II.Семантике-грамматике да ойсем пале-влак:

Предикативность. Каласыме могай-гынат модальный да жап планыште лиеш: кутырымо момент (жап план) да чынак лийме, кӱштымӧ, йодмо, ышташ шонымо (модальный план) дене кылдалтеш.
Предикативность келшыше ойсем дене ончыкталтеш.
Ойлончышто тӱҥ член-влак (але ик тӱҥ член) уло.
Ойлончын членже-влак коклаште шке шотан кыл лиеш.
Ойлончо дене ончыктымо шонымаш увертарыше пырчык семын пуалтеш, мыняр-гынат кошартен каласалтеш.

Ойлончын членже-влак

Ойлончын членже – ойлымаш ужаш дене каласалтше синтаксис категорий.

Тӱҥ член-влак

Тӱҥ член-влак – подлежащий ден сказуемый. Нунын деч посна ойлончо чоҥалт ок керт (тичмаш огыл (пеле) ойлончышто гына тӱҥ член коклаш кодын кертеш).

Подлежащий

Мо тугай подлежащий, могай тудын ыҥже, кӱчык вашмутым пуаш куштылго огыл. Подлежащий кутырымо предметым (предмет тыште кумда значениян) ончыкта.

Подлежащий – тӱҥ член, вес член-влак дечын зависитлыдыме, ойлончышто сказуемый лийме годым тудын дене келыштаралт кертеш.

Подлежащий кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.

Мутлан: Пушеҥге вуйыш волен шушо кече (мо?) чевер йоллаж дене ошалгаш тӱҥалше шӱльым шӧртнялгын ончыкта. Уржа пасу воктеч шуйнышо пече ӱмбалне самырык ӱдырамаш (кӧ?) села велысе шӱльӧ пасу могырыш ончен шинча (Н. Л.).

Сказуемый

Шындат: предмет мом ышта? предмет дене мо ышталтеш? предмет кӧ тугай? предмет мо тугай? Кок составан ойлончыштат чылаж годым сказуемыйлан йодышым шындаш куштылго огыл. Мутлан: М. Шкетан 1898-ше ийыште шочын.

Конкретный йодыш пешыжак йӧнан огыл гын, сказуемыйлан универсальный йодышым шындаш кӱлеш: подлежащий нерген мо ойлалтеш? Тыгай йодыш кок составан ойлончысо кеч-могай сказуемыйлан келшен толеш.

Ик составан тыглай ойлончын сказуемыйжылан определенийымат пуаш неле, йодышымат шындаш ок лий. Тугеже мом ыштыман, ик составан тыглай ойлончышто кузе сказуемыйым муын моштыман? Йӧн икте гына: сказуемыйын каласалтмыжым (морфологий формыжым) ончыман.

Морфологий формыж шотышто сказуемый кок тӱҥ тӱшкалан Кок составан тыглай ойлончысо сказуемыйлан определенийым пуаш неле огыл: подлежащий нерген мо ойлалтеш, тудо сказуемый лиеш.

Сказуемыйлан тӱрлӧ йодышым шелалтеш: койыш мутан да лӱман.

Ешарыме йыжыҥ-влак

Ойлончышто мут-влак членлан смысловой (логике) да формальный (грамматике) пале дене шелалтыт.

Тӱҥ член-влак ойлончын грамматике негызшым ыштат. Ешарыме член-влак тӱҥ член йыр чумыргат да иктышт подлежащий дене, весышт сказуемый дене кылдалтыт.

Тидым схеме дене ончыкташ лиеш.

Нине рвезе ӱдыр-влак тыште кушкыт уш-акыл дене, тӱвыргат кап-кыл дене, ончыкылык пашалан виян ямдылалтыт (Ш. О.).

нине (определений)
ӱдыр-влак могай? рвезе (определений)
кушкыт
тӱвыргат
кушто? тыште (умландарыше член)
уш-акыл дене (умландарыше член)
кузе? кап-кыл дене (умландарыше член)
виян (умландарыше член)
ончыкылык (определений)
ямдылалтыт молан? пашалан (ешартык)

Южгунам ешарыме член подлежащий да сказуемый дене иканаште кылдалтеш. Тыгай второстепенный членым детерминант маныт. Мутлан: Таче игече сай. Чодыраште шӱлаш куштылго. Жапым да верым ончыктышо второстепенный член-влак умландарыше членын йодышыжлан (кунам? кушто?) вашмутым пуат, садлан школышто умландарыше член манына. Нуно иканаште подлежащий да сказуемый дене кылдалтыт.

Ешарыме йыжыҥлан шеледыме принцип-влак

Ешарыме членым тыгай принцип-влак дене ойырат:

рашемдыме мутын (ойлончо членын) лексике-грамматике ойыртемже;
ешарыме член ден рашемдыме мутшо кокласе смысл отношений;
рашемдыме мут деч ешарыме членлан шындыме йодыш;
ешарыме член ден рашемдыме мутшо кокласе синтаксис кыл;
ешарыме членын морфологий формыжо;
рашемдыме мут раш предмет ыҥжым йомдара але арален кода.

Пытартыш принцип ешартык ден умландарыше членым ойырымо годым полша.

Рашемдык, ешартыклӱм, ешартык да умландарыше йыжыҥ-влакым нине принцип-влак почеш ойырыман.

Тыглай ойлончын типше-влак

Тӱҥ йыжыҥым да тудын составшым шотыш налын, тыглай ойлончо ик составан але кок составан лиеш.

Ик составан тыглай ойлончышто ик тӱҥ йыжыҥже уке, тудын составшат уке да огешат кӱл. Мутлан: Керек-могай айдемыланат кеҥежым сай чучеш (М. Ш.). Ойлончышто сказуемый гына, подлежащий уке, тудо огешат кӱл, подлежащийын составшат (подлежащий дене кылдалтше ешарыме йыжыҥ-влак) уке.

Кок составан ойлончылан определенийым пуаш неле. Тушто кок тӱҥ йыжыҥат уло манаш гын, чын огыл: тичмаш огыл ойлончышто иктыже (але коктынат) коклаш кодымо лийын кертеш. Тыгеже, ик составан деч посна, моло тыглай ойлончо-влак кок составан лийыт. Мутлан: Йошкар полатла койын шогышо курык серыште Макарсола ял шинчен (Г. Е.). Кок составан тыглай ойлончышто кок тÿҥ йыжыҥат уло;

Вет ялыште тыгай шӱкшӧ пӧрт уке. Лачак мыйын (Йогорын) веле (Г. Е.). Кокымшо ойлончышто ни подлежащий, ни сказуемый уке гынат, тудо кок составан: подлежащийжат (пӧрт), сказуемыйжат (тыгай шӱкшӧ) икымше ойлончеш кодыныт; подлежащий ден сказуемыйым контекст гыч муаш лиеш. А ик составан ойлончышто каласыдыме вес тӱҥ йыжыҥжым нигушечын налаш ок лий. Кокымшо ойлончо – кок составан тичмаш огыл ойлончо.

Ешарыме йыжыҥым шотыш налын, тыглай ойлончо шарлыше огыл але шарлыше лиеш. Ойлончышто кеч ик ешарыме йыжыҥ уло гын, ойлончо шарлышылан шотлалтеш. Мутлан: Сакар луй почеш койын кодде куржеш. Луй ик кужу кожеш тыпланыш. Укш лоҥгаш шылын шинче. Луй тиде кожыштак (С. Ч.); Озаҥ корно. Изибайын воктенже кок улазе уло (Я. Э.); Мый тыйын айдемет улам (М. Ш.).

Тыглай ойлончышто савыртыш (причастиян, деепричастиян), ойыралт шогышо ешарыме йыжыҥ лийме годым ойлончо шарлыше маналтеш.

Шарлыше огыл тыглай ойлончышто ик ешарыме йыжыҥат уке. Мутлан: Шошо толын, шошо! (Г. Е.); «Тый кӧ улат?» – йодеш Нӧнчык-патыр (С. Ч.); Тау, Революций! (М. Ш.).

Раш палыме подлежащиян ойлончо

Раш палыме подлежащиян ойлончышто подлежащий уке, сказуемыйже палыме лицам ончыктышо койыш мут дене каласалтеш. Палыме лицам 1-ше ден 2-шо лицаште шогышо койыш мут гына ончыктен кертеш. Мутлан: Магазин гыч лектымат, резинкым тошкал шогалын, нюзыклен ончышым. Ечым кондышымат, эргымлан пуышым.

– Ик гана элнымешкет коштын ончет гын, вараже садыгак чарнет...

– Кай, ала-мом куктет, – манеш ватем. – Адак, манеш, тӱҥшӧ койышетым лукташ тӱҥалынат?...

– Сеню, ече дене коштметла, таче мызар гана, манам, камвозыч?

– Ик ганат камвозын омыл, – манеш...

– Ала, манам, раш колын шуктен отыл?..

– Мом, манам, ойлышыч?

Туныктышылан раш палыме подлежащиян ойлончын тӱҥ палыжым шинчыман:

подлежащий уке, тудым сказуемыйын формыж гыч палаш лиеш;
сказуемый 1-ше ден 2-шо лицаште шогышо койыш мут дене гына каласалт кертеш (раш палыдыме подлежащиян да иктешлыме подлежащиян дене таҥастаре).

Раш палыдыме подлежащиян ойлончо

Раш палыдыме подлежащиян ойлончышто подлежащий уке, действийым кӧ ышта, пале огыл.

Сказуемый 3-шо лицаште, шуко чотышто шогышо койыш мут дене каласалтеш. Мутлан: Шошым шоло волтымо годым поген налыт (Сылва гоч ыштыме кӱварым), кеҥеж шушаш лишан угыч ыштен шындат ... Тушто Оксин ачаже, моло марий-влак пеш кутырызо улыт. Кас мучко тӱрлӧ мыскарам, йомакым ойлат (М. Ш.).

Тыгай ойлончылаште кӧ действийым ышта, пален налаш тӧчымӧ огешат кӱл.

Иктешлыме подлежащиян ойлончо

Иктешлыме подлежащиян ойлончышто подлежащий уке, сказуемый дене ончыктымо действийым кеч-кӧат (тый, мый, тудо, те, ме, нуно) ыштен кертеш.

Сказуемый 2-шо лицаште, шкет чотышто але 3-шо лицаште, шуко чотышто шогышо койыш мут дене каласалтеш. Шукыж годым тыгай ойлончо-влак калык мутышто кучылталтыт. Мутлан: Окса дене тазалыкым от нал (С. Ч.); Оҥгырым помышеш от шылте; Келгытшым палыде, вӱдыш ит пуро;

Лицадыме ойлончо

Лицадыме ойлончышто подлежащий уке. Действийым ыштыше лица нерген умылымашат уке.

Сказуемый каласалтеш:

безличный койыш мут дене: Кок могырышто чодыра ныжылге- ойгырымо йӱкым пуа. Касештеш (М. Ш.); Рӱмбалген. Тылзе кӱшкӧ кӱзен (Я. Э.);
лицадыме ыҥан личный койыш мут дене: Садыште тамлын ӱпшалтеш;
причастий дене: Лук еда Сылва гоч вончен кошташ кум вере кӱварым ыштыме (М. Ш.); Ошалгырак ӱпшым (Мичун) кӱчыкын тӱредме (В. И.);
состоянийым ончыктышо (лицадыме-предикативный) мут-влак дене: Чодыраште тып-тымык, пеш ласка гынат, мыйын шерем садак ок тем (Ш. О.); Пӧртыштӧ шокшо; Тӱнӧ юалге; Икана йӱдым шижым, ончем; окнашке тылзе волгалтара, тӱнат кечывал гай волгыдо (М. Ш.).
–аш инфинитив да лицадыме-предикативный мут-влак (лиеш, кӱлеш, возеш, верештеш, логалеш, перна, тӱкна) ушем дене: Маска виян гынат, тудым кучат. Ханымат тыгак сеҥаш лиеш (К. В.); Ме кызыт нэп жапыште илена. ^¹Тиде пагытым нигузе кораҥ каяш ок лий: ^²тылеч посна кужун сар шогымо дене шолдыргышо озанлыкнам кенета нӧлтал колташ ок лий, ³ моло йӧн уке (Ш. О.)
шӧрымӧ форман деепричастий да лияш (ок лий) полшышо койыш мут (але уке лицадыме-предикативный мут) ушем дене: Ӱмашсе телым шарнет гын, контор гыч толын ужалымым кечын вучыдеат лийын огыл ыле (Я. Э.); Ыргаш веле (калпакым) теве кышкы-ӓнят пумыла? Кыткынырышкы ашкедде уке, векат (Н. Игн.).
лицадыме савыртыш-влак дене: Сылкавийым Акполат пленыш лишемда. Лишемме семынак Сылкавийлан утыр йӧсын чучеш (К. В.); Тунамат первый жапыште тудлан (Маюклан) нелын чучо (Э.С.);

Лӱмден каласыме ойлончо

Лӱмден каласыме ойлончо дене илышысе кончыш-влак лӱмдалтыт. Ойлончышто ик тӱҥ член веле, тудо лӱм мут дене каласалтеш. Мутлан: Шыже. Изи лум мландым леведын (Я. Э.); 1919 ий кеҥеж (Я. Э.); Комбо-Шӱргӧ чодыра... Йӱлем пасу. Тышак икияш шурно ӱдышашлык (Я. Э.).

Школышто лӱмден каласыме ойлончым лӱмдышӧ маныт, тӱҥ членжым подлежащийлан шотлат (тыгак ыштыман).

Пеле ойлончо (тичмаш огыл ойлончо)

Пеле ойлончышто могай-гынат членже (тӱҥ але ешарыме) каласалтде кодеш. Мутлан: Епишын корнышто кузе койын ошкылмыжым, ах, сӧрале ыле ончаш! Ошкылеш. Коклан шоҥго алашаж семын йорталтенат налеш, адак кая-кая да кӱсенжым пералтен онча, адак ошкылеш. Парняжым шаралталын, ала-мом умша коклаштыже кутыралтен колта, шыргыжалеш (Г. Е.). Икымше деч посна, моло ойлончо-влаклан подлежащийым контекст гыч муаш лиеш: Епиш.

Ситыдыме членым кушеч (контекст, диалог, ситуаций гыч) муаш лиймым шотыш налын, пеле ойлончо-влакым тӱшкалан шеледат: контекстуальный, диалогический, ситуативный.

Контекстуальный пеле ойлончышто ситыдыме член контекст гыч ешаралтеш. Мутлан: Те, лудшо йолташ-влак, Вуртем могырыш (Морко район) эртен коштмыда годым Курыкӱмбал ялыш пурен улыда? Уке чай. Ужын-колын огыдал гын, теве мый тыланда каласем (Г. Е.). Пытартыш, ойлончын условный придаточныйыштыже ситыдыме ешарыме член-влакым: умландарыше членым (Вуртем могырыш эртен коштмыда годым), ешартыкым (Курыкӱмбал ял нерген) – ончыч ойлымо гыч ешараш лиеш;

Диалогический пеле ойлончышто коклаш кодшо член-влак диалог гыч налалтыт. Мутлан:

– Пужым кушко наҥгает?

– Смола заводыш.

– Заводдаже кушто?

– Кужу куп дене (С. Ч.).

Сакар ден Чачи кутырымо гыч ситыдыме тӱҥ член-влакым ешараш неле огыл.

Ситуативный пеле ойлончышто ситыдыме член ситуаций гыч ешаралтеш. Мутлан, тунемше-влак туныктышым але корнышто лийше-влак автобусым вучат. Вучышо кокла гыч иктыже каласа: «Толеш». Пеле ойлончышто ситыдыме подлежащий тунемшылан – туныктышо, а корнышто лийшылан – автобус. Могай член коклаш кодын, ситуаций гыч пале.

Ойыралт шогышо йыжыҥ -влак

Мо тугай ойыралт шогышо член? йодышлан школысо синтаксисыште чын каласыме: ыҥ да ойсем шотышто поснак палемден каласыме ешарыме членым ойыралт шогышо ешарыме член маныт.

Тÿҥ член-влак ойлончын предикат негызшым ыштат, садлан нуно ойыралт шогышо лийын огыт керт. Ешарыме член-влак гына ойыралтше лийыт.

Ешарыме членым ойырымо годым кум аспект шотыш налалтеш:

ойлончын чоҥалтышыштыже ойыралтше членын верже;
ойыралтше членын функцийже;
ойырымо йӧн-влак: кутырымаште фонетике йӧн, возымаште — графике.

Ойыралт шогышо член кутырымаште ойсем дене ойыралтеш, возымаште — чарналтыш пале дене.

Ешарыме членым ойыраш чумыр условий-влак улыт:

мут радам;
ешарыме членын шарлымыже;
ешарыме членын смысл нелытше (ойыралтше член утларак самостоятельный ыҥан);
ешарыме членын ешарен умылтарыме ыҥже.

Общий условий деч посна, ешарыме член-влакын кажныжын ойыралтме палыже уло.

Иктешлен каласаш гын, ешарыме член гына ойыралт шогышо лиеш. Ешарен умылтарымаш тӱҥ член пеленат вашлиялтеш.

Кеч-могай ешарыме член тичмаш условий дене ойыралт кертеш, тиддеч посна, кажне ешарыме членым ойыраш посна правил-влак улыт.

Литератур

Васикова Л. П. Кызытсе марий йылме. Простой предложений синтаксис: Туныктышылан полыш. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1987. — 1444 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.