Оҥартыш мут-влак

Оҥартыш мут — ужмо сӱретым, колмо йӱкым, капкыллан кузе чучмым оҥарен каласен пуаш полшышо ойлымаш ужаш. Тудын моло ойлымаш ужаш деч ойыртемалтше семантике да грамматике тӱсшӧ уло.

Шке семантикыж дене оҥартыш мут илышыште, пӱртӱсыштӧ, пашаште мом ужмым колмым, шӱм-чонлан, капкыллан кузе чучмым сӱрет але йӱк образ семын ончыкта, мутлан: Тыгай тымыкыште Оник ломбер велне кайык быр-р чоҥешта, чик-чийык йӱкшӧ шокта. Изиш лиймек, Ужава купышто ужава лорек-лорек кычкыралеш… (Я. Э.). Таве гына Качыри лӱман ӱдырым мыскылен йӱклана: качыри-и, кочыри-и, качыри-и, кочыри-и (А. В.). Вуй гӱж-ж лийын колтыш (И. Л.).

Ойлончышто оҥартыш мутын синтаксис рольжо тӱрлӧ-тӱрлӧ. Утларакше действийын кузе лиймыжым умылтара, садлан койыш мут пелен кучылталтеш, мутлан: Сава-влак йыл-йол, йыл-йол веле койыт… (С. Ч.). Леваш ӱмбалым йӱр кыж-гыж-гыж мурыкта (М. Ш.). Омса кочырик почылтеш (А. Э.). Южгунам свай меҥге кӱрыштмӧ шокта. Рут-рут-рут ондак шокта да вара шодыр-р шоктен шургалтеш… Адак ик семын шыж-ж-ж манын, ий кая… (М. Ш.).

Действийын кузе ышталтмыжым умыландарыше член лияш — оҥартыш мутын тӱҥ синтаксис функцийже. Но тудо тыгак лиеш:

моло тӱрлӧ умыландарыше член, мутлан: Ойлем гын, кырча-марчалан шыдешкенат кертыт, шонышым (В. Кос.); Тӱнӧ лӱп-лӱп леве (В. Кос.); Икманаш, йырвик-йорвикеш кодын улына (М. Ш.).
сказуемый, мутлан: «Ой!» — Людмила юрк лие… (В. Кос.); «Лудо мыскылен, — Павлов воштылеш, — Печа — бух, а лудо — ух…» (А. Э.); Васлий. Онтон тоҥ-тоҥ, пырня вуй тоҥ-тоҥ (С. Ч.); Тылетла шуяш ок лий, уке гын чылажат йывылдик лиеш (А. В.); Йырем кечывал гай йолт лие (И. Л.); Илыш тыште — гӱж, паша шолеш веле, пурак веле лектын кодеш (Я. Я.); Пуш толкын гын толкыныш веле лупшалтеш. Адак мугыльт лие (Я. Э.); Пыл тольо — йолт! (А. Айз.); «Садыге оҥай паша лиеш: Ванькам кредит ушем гыч — кывыр-говыр, Романым вашполыш гыч — кывыр-говыр, Кури Микалым ревизионньи комиссий гыч — кывыр-говыр, Чопой Каврим… — Стапан чотрак кычкыралын, Каврим ончалеш, — кывыр-говыр!..» (М. Ш.); Кайыквусо — вур-вур-вур! (А. С.);
рашемдык, мутлан: Кывыж-ковыж шовыр чийышыже каче чонетым йӱлалтара, кычырик-кочырик кем чийышыже ӱдыр чонетым йӱлалтара (С. Ч.); Йырвык-йорвык пыл лоҥга гыч тылзе кая шкетак, лыкым-лакым олык гочын ӱмыл покта почешак (С. Ч.); Тӱп-тӱп тӱмырна, сылне йӱкан гармоньна! (А. В.); Шӱр ӱмбалне йыл-юл кояжат улдалеш (И. Л.);
лӱм мут олмеш кучылталтмыж годым подлежащийыш савырна, мутлан: Чылан рат дене илат, суртлан кӱлеш кыте-мате чыла уло (А. Э.); Мый але тыйын ӱмбачет кычалаш тӱҥалам: ӱдыретын шарга-варгаже мемнан роскот ыштымым сулен ок керт (С. Ч.);
вияш ешартык, мутлан: Кӧтырем пазарыш лектын, кыте-мытым ужалкалаш тӱҥалмыжат (Игнатлан) ок полшо (А. Э.); Амалже дене пужараш, локшинчаш, йыгаш, кырче-марчам шке кидет дене йӧнештараш тунемат (В. Кос.);
ик составан номинативный ойлончын тӱҥ членже, мутлан: Кум йолан пӱкеныште тошто вургем, тыгыде лапчыкым уштарен ургымо тошто йоча одеял, тӱрлӧ кырча-марча, пого-арвер… (В. Кос.).

Оҥартыш мут ойлончо кӧргыш ойыраш лийдыме ужаш семын пурталтеш да эреак могай-гынат член лиеш, но шкетынат кучылталт кертеш да тичмаш ойлончым ышта, мутлан: Вуй ӱмбалнынак шӱшпык шӱшкалтыш: «Тли-тли-тли, тли, чоп-чоп-чоп, чоп, тли-чоп, тли-чоп, тли-чоп…» (В. И.). «Чип-чи, чип-чи!» — манын, кож вуйышто киса мурен шинча (С. Ч.). «Дӱп-дӱп-дӱп!» — шоктыш пулдырышто (Я. Я.). Лин-лин-лин!.. Урем кӧргӧ оҥгыр йӱк дене шергылтеш (А. В.). «Трьрьрьрь!» — кондуктор шӱшкалтыш (А. Айз.). Корно воктене, йоча деч лӱддеак, пӧрткайык-влак пырчым кычал чыгыматат: «Чиик, чы-чы, чиик-чык-чык!» (Я. Я.).

Оҥартыш мут — тӱҥ шотышто вашталтдыме, йылмылончышан формыдымо ойлымаш ужаш, садлан тӱрлӧ мутлончышан категорийже нерген ойлаш ок лий. Но южыжо таҥастарыме степеньын –рак суффиксше дене ка- ласалтеш да действий лийме признакын тӱрлӧ степеньже дене палдара, мутлан: Сергеят, кыч-кучрак кой (Н. Л.). «Шольо-влак! — манеш Янгелде… — Ӱзгардам вашкерак ямдылыза, кырт-кортрак койза (С. Ч.). Муро савыртышыжат тык-мукрак кая (В. Ис.).

Лӱм мут семын кучылталтше оҥартыш мут чот, вочмык да шкенлык дене вашталтеш, мутлан: Чичман: (руштшо). Эй, выде-выде! Пеш тале улат гын, молан шыч ойло?! (И. М.). Чичман… Выдывыдылан, ай, ушым пуышым! (Н. М.). МТС директор тыге манмылан аҥге-дӱҥгыштӧ вигак шынден пуа: «Немедленно прекратить!» — манеш (М. Ш.). «Ну, алди-булди-влакше огыт шагалем дыр…» — «Алди-булди-влакше керек, тӱҥжӧ киен кодшо» (А. Э.).

Ышталтме ойыртемже тыгай: оҥартыш мут — посна мут ужашлан шелалтдыме шомак.

Йодыш-влак

Мо тыгай оҥартыш мут?
Марий йылмыште оҥартыш мутын чоҥалтмыже.
Оҥартыш мутын ыҥже уло?
Мо дене оҥартыш мут ойыртемалтеш?
Ойлончышто оҥартыш-мут предложений член лийын кертеш мо?