Орфоэпий

Кеч-могай литератур йылме кок форман улеш — кутырымо да возымо.

Возымым кузе писын да куштылгын умылаш чылалан икгай орфографий (грек orthos 'чын', gmphδ 'возем') да пунктуационный (латин punctum 'точко') правил-влак кӱлыт, тугак мутланымым писын да раш умылаш икгай кутырымо нормо-влак кӱлыт. Кутырымым колыштын, тудын йоҥгалтме ойыртемлаже нерген онат шоналте, мо нерген ойлымым веле умылаш тыршена. Тыгодым чын ойлымо тормылам пудыртылмаш колыштшо еҥлан мо нерген каласкалымым умылашыже могай-гынат чаракым ышта.

Орфоэпий (грек orthos 'чын', epos 'ойлымаш, кутырымаш') чын ойлымо нормо-влак дене палдара да нине нормылан келыштарыме тӱҥ правил-влакым темла. Тудо тыгак нине правиллам шымлыше наукымат лӱмда.

Тугеже, орфоэпий — марий литератур йылме дене чын да чаткан мутланыме нерген науко. Тудо посна йӱкым да йӱк мужырлам чын каласыме правил-влак дене, йӱкпералтышым ыштыме (ударенийым шындыме) ойыртемла дене палдара.

Кутырымо йылме кок сынан: шке коклаште коктын але икмынярын мутланымаш — тиде йылмын тичмаш огыл але кутырымо стильже; еҥ тӱшка ончылно (радио але телевидений дене, тыгак погынымаш годым, съездыште, конференцийыште, классыште але аудиторийыште) ойлымаш але докладым ыштымаш — тиде йылмын тичмаш стильже. Тыште, еҥ сайын колжо да умылыжо манын, ойлышаш чыла шомакым раш да чаткан каласыман, йӱкпералтышан да йӱкпералтышдыме слог-влакым чын ойырен йоҥгалтарыман. Кутырымо литератур нормо-влак нерген ойлымо годым эн ондак тичмаш стиль шотыш налалтеш. Мемнан возымына (орфографий), Л.В. Щербан палемдымыж почеш, тӱрыснек тичмаш стиль дене негызлалтеш (Щерба 1957:155).

Тичмаш огыл але шке коклаште кутырымо стильын ойыртемже тыгай: тудо тӱҥ шотышто посна ситуаций дене кылдалтше улеш, мом каласышашым ондак нергелен ямдылыме огыл. Тыге мутланыме годым южо шомак каласалтдеат кодын кертеш. Тыгодымак шӱргывылышым тарватылме (модыктымо), кид дене ончыктылмо, вуй дене савалтыме але вачым туртыктылмо каласышаш ойым тичмашлаш полшат.

Тыглай кутырымашын але тичмаш огыл стильын ойыртемже йылмын чыла ужашыштыже палдырна: фонетикыште, мутлан, посна йӱкын але йыгыре шогышо кок йӱк гыч иктыжын каласалтде кодмыжым палемдаш лиеш; морфологийыште гын ойыртемалтше сынан ӱжын каласыме формо-шамыч пылышлан солнат; синтаксисыште верышт дене вашталтше конструкций-влакым да тулеч молымат ончыкташ лиеш. Мутлан:

Милиционер йошкар светофорлан (светофорын йошкар тулжылан. — А. К.) ваштареш ошкылшо ватыжлан шо-о-и-ык шӱшкалтыш:

— Молан правилым пудыртылат?

— Да мый... ужын шуктен омыл.

— Кӧм ?

—Да тыйым, милиционерым (П. Речкин. Ужын шуктен огыл).

Да мый... почеш ойлышаш шомак каласалтде кодын. Но тудо умбакыже рашемеш. Тӱрыснек каласыме дене кутырымашын стильже (ойыртемже) шапалга ыле. Сандене автор тыглай кутырымо йылмын ойыртемже дене моштен пайдалана.

Вес пример:

— Ончо, Пӧтыр, касат лийын. Тышак малена мо? — манам.

— А-л-а... —манеш Пӧтыр.

— Лӱдат?

— Э... — адак шыпак гына манеш Пӧтыр.

— Лӱдат гын, малаш шкенан деке каена.

— Эрла эрдене тый тышке тол!

— Йӧра... (С.Г. Чавайн. Икшывын орадыже).

Пӧтырын вашмутшо каласен шуктыдымо, тудым тогдаяш веле лиеш. Тыге йоча йылмын кутырымо ойыртемже тӱрыснек почылтеш.

Адак ик пример:

Вачай кенета мутшым вашталта:

— Тпр-р. Мый шӧр-торык ферме нерген ойлем, да тый, Шамрайчик, шуженат дыр?(М. Шкетан. Эреҥер).

Еҥ лӱмыш ушалтше -чик суффикс лӱмлан иземденрак ныжылгын каласыме сыным пуа, таҥастарыза: Шамрай — Шамрайчик. Орфоэпий йӱк-влакын тӱрлӧ фонетический условийыште йоҥгалтме семышт весемме але вашталтме дене палдара. Посна йӱкым але йӱк мужырлам чын, раш да чаткан каласаш ой-каҥашым пуа. Йӱк йоҥгалтарыме годым могай йоҥылыш лиймым шижтара.

Нине йодышлам тыгак фонетика (грек рhoпе ’йӱк, йоҥгалтмаш’) шымла. Но тудо марий йылмын чумыр йӱк чотшо дене палдара, посна йӱкын каласалтме ойыртемжым чыла могырым лончыла, южо фонетический условийыште йӱк-влакын койышыштым эскера, йӱксем вашталтме, йӱк алмашталтме амалым кычалеш, йыгыре шогышо йӱк-влакын икте-весыштлан иктаж- могай пале (пичлык— йоҥлык, лийме вер, лийме йӧн) дене келыштаралтмыштым шымла. Фонетика тыгак слог-влакын ойыртемышт, йӱкпералтышын могай улмыжо, интонацийын койыш-шоктышыжо дене палдара.

Кутырымо годым мутын тӱрлӧ ужашыштыже тӱрлӧ амаллан кӧра йӱк вашталт кертеш:

сложный мутын кок муттӱҥ ушем гутлаштыже: [йолвар- на*] < йол + парня, [пижгом] < пиж+ ком;
посна грамматический формылаште: возаш — возкалаш — [возгалаш], нулаш — нулташ — [нулдаш].

Кызытсе марий литератур йылмын чын кутырымо нормыжо-влак шукерте ожнак Морко да Шернур кундемласе марий- влакын мутланыме ойыртемышт негызеш иланаш тӱҥалыныт да моло вере илыше марий-шамычын йылме поянлыкышт гыч эн сай да сылне ойсавыртышлам, келшыше шомаклам поген одарланеныт да тӱрлӧ чия дене сескемалт йоҥгалтшыш савырненыт.

Туге гынат палемдыде ок лий: Морко да Шернур кундемласе марий-влакын кутырымышт тӱрыснек литератур йылмын нормышкыжо шыҥдаралтын огыл. Тыштат, моло диалект семынак, шкешотан ойыртем-влак улыт.

Кутырымаште южо диалект шомак омофон-влак (икгай йоҥгалтше, но значенийышт дене ойыртемалтше) радамыш ушна да каласыме ойын рашлыкшым луштаренат, йомдаренат кертеш. Таҥастарыза, мутлан, шернур подговорын шомаклаже дене литератур йылмын тыгак йоҥгалтше мутлажым: шернур шиже (лит. шыже 'осень') — лит. шиже 'он почувствовал', шернур шыште (лит. шыште 'воск') — лит. шиште 'дятел', шернур и – ле (лит. ыле —улаш глаголын З л. ед. ч. эртыше жап формыжо) — лит. иле • 'сырой, влажный'.

Южгунам тыге кутырымаш йоҥылыш умылымашымат шочыкта. Налза тыгай мыскарам:

Олык марий-влак дек эрвел марий ӱдыр унала толын, манеш. Озакува тудым икана пошкудыж дек вашкӱзылан колтен. Тудет миен да йодеш:

— Мыланем качым (эрвел марий-влак вашкӱзым “каче”маныт. — А. К. ) пуыза. Пошкудо вате уна ӱдырым ӧрын ончалеш да шепкаште кийыше азам ончыктен ойла:

— Качынаже уло, да але пеш изи. — А семынже шона: “Ой, вожылдымо, качым ячен коштеш ынде” (Соловьев В. Манеш- манеш).

Литератур

Куклин А. Н. Олык-эрвел марий орфоэпий: Туныктышылан полыш. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 2003. — 144 с.
Коведяева Е. И. Проблемы акцентуации марийского языка /АН СССР, Ин-т языкозн. — М.: Наука, 1970. — 136 с.