Олмештыш мутын ойыртемже

Олмештыш мут — каласыме ойлан келшышын шке раш ыҥжым вашталтен, предмет кокласе отношенийым, качествым, чотым пеш кумдан иктешлен ончыктышо ойлымаш ужаш.

Моло ойлымаш ужаш деч олмештыш мут теве мо дене ойыртемалтеш: тудын раш пеҥгыдемдалтше, шукертак кӱэмалт шичше муттÿҥ ыҥже уке. Олмештыш мутын ыҥже контекстлан кӧра вашталтеш. Могай шомакым алмашта, тудын ыҥжым шке ӱмбакыже налеш. Садлан олмештыш мут иктаж-могай предметын лӱмжӧ лийын ок керт — лӱмдышӧ сомылым ок шукто.

Олмештыш мут предметым, качествым, чотым ушештарен ончыкта. Моло ойлымаш ужаш дене таҥастарымаште олмештыш мут — ончыктышо мут тӱшка.

Тудын ыҥже кеч-момат пеш кумдан иктешлен палдара, моткоч кораҥдыше (отвлеченный) да моло мут пелен але раш контекстыште, ситуацийыште веле почын пуалтеш. Икманаш, олмештыш мутын муттÿҥ ыҥже контекстно-ситуативный. Мутлан: Музыкетым чаре, мом шӱдет, тудым ыштем, мом йодат, тудым пуэм (С. Ч.).

Ончыч мом-тудым шомак-влак кеч-могай действийым алмаштен кертыт, вара — тӱрлӧ-тӱрлӧ предметым, але икмынярым, я шукым. Могай действий, могай да мыняр предмет — раш огыл. Олмештыш мут-влак моткоч кумда ыҥ дене кучылталтыныт. Действийым, предметым лӱмдаш марий йылмыште мыняр шомак уло, чыланат тиде ойлончысо мом-тудым манмылан келшен толыт.

Таҥастараш моло пример: Ушан кресаньык ояр ий деч ок лӱд. Тудо мландыжым лум вӱд денак кеҥеж гочашым вӱдыжтен коден мошта (С. Ч.). Йӱштӧ пеш шыдештын. Тудо ӱмыржӧ вашке эртышашым ишжын (С. Ч.). Тиде курык пел ий годсек тыште шогыш. Таче тудо йомо, канавышке пурен кайыш (С. Ч.). Чолга шӱдырла Совет власть волгалт кайыш. Тудын волгыдыжо марий калык декат шуо (С. Ч.).

Нине ойлончыла гыч раш коеш: ик олмештыш мутак тӱрлӧ шомакым алмаштен кертеш. Марий йылмыште мыняр лӱм мут уло — чыланат тудо лийыт. Тыге предмет кокласе отношенийым ончыктышо олмештыш мутын моткоч раш огыл (абстрактный) тӱсшӧ вигак коеш.

Але мый да тый шомаклам налаш. Кӧ марла ойла, кажныже шкенжым мый манеш. А тудо кӧлан марла ойла — чыланат тый лийыт. Мутланымышт годым нуно икте-весыштлан мый да тый лийыт. Ойлышо еҥын вашталтмыжлан кӧра нине шомак-влакат шке ыҥыштым йӧршеш вашталтат: мый тыйыш савырна, а тый кызыт гына мый лийше еҥым ончыктен кертеш. Тыге, олмештыш мутын ыҥже кеч-кунамат контекст гыч веле раш лиеш.

Олмештыш мутын ыҥ шотышто разрядше-влак

Шке ыҥышт дене олмештыш мут-влак шым тӱшкалан шелалтыт:

личный: мый, тый, ме, те, тудо, нуно;
ончыктышо: тиде, ты, саде, тыгай, тугай, нине, тынар (тынаре), тунар (тунаре);
кылым ончыктышо: икте-весе;
йодмо-кылым ончыктышо: кӧ, мо, могай, кудо, мыняр (мыняре), кунар (кунаре), мочол (мочоло);
рашемдыше: шке, кажне, вес (весе), чыла, моло, кеч-кӧ, кеч-мо, кеч-кудо, кеч-могай, кеч-мыняр, кеч-кунар, керек-мо, керек-кӧ, керек-кудо, керек-могай, керек-мыняр, керек-кунар;
раш палыдыме: ала-кӧ, ала-мо, ала-кудо, ала-могай, ала-кунар, ала-мыняр, иктаже, иктаж-кӧ, иктаж-мо, иктаж-кудо, иктаж-могай, иктаж-кунар, иктаж-мыняр, кӧ-гынат, мо-гынат, кунар-гынат, мыняр-гынат, икмыняр;
шӧрымӧ: нигӧ, нимо, нигудо, нимогай, нимыняр, нигунар, иктат.

Олмештыш мутын ыҥ ойыртемжым да моло ойлымаш ужаш дене кылдалт шогымыжым шотыш налын, тудым кум тÿшкалан шелыт:

олмештыш лӱм мут-влак,
олмештыш пале мут-влак,
олмештыш чот мут-влак.

Кажне тӱшка икте-весыж деч ыҥже дене ойыртемалтеш.

Литератур

МарНИИ. Современный марийский язык. Морфология / Н. Т. Пенгитов, И. С. Галкин, Н. И. Исанбаев. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1961. — 324 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.