Ушем мут

Ушем мут — ойлончын икгай членкже-влакым але кыдежан ойлончын ужашлажым ушаш кучылталтше служебный ойлымаш ужаш. Мутлан: Кеҥеж мучаш. Кечывалым эше шокшо, а эрдене да кастене поснак йӱд воктене юалге (М.-А.). Тыште а шомак сложносочинённый ойлончын кок ужашыжым уша, да — ойлончын икгай членже-влакым, жапым умыландарыше членлам.

Ушем мут ойлончын членже ок лий да ойлончо член составышкат ок пуро.

Южгунам, предмет ыҥым налын, лӱм мут олмеш кучылталтмыж годым ойлончо членат лиеш да пеленже рашемдык шоген кертеш, мутлан: «Чынак, тудын тӱжвал показательжым «отлично» манаш верештеш. Но…» — «Ножат» уло, ужат?» — пелештышым мый (М. Ш.). «Чыным ойлет?» –Даша кынел шогале. — «Чыным, Даша!.. Но тыште ик «но» уло». — «Могай «но»? — «Тиде «но» огыл гын, мый шӱкшак еҥыш савырнем ыле» (А. А.).

Ыҥышт да синтаксис функцийышт дене ушем мут-влак кок тӱшкалан ойыралтыт: иктышт мужыралтме, весышт подчинительный улыт.

Сочинительный ушем мут-влак ойлончын икгай членлажым да мужыралтше кыдежан ойлончо ужашлажым ушат, мутлан: Осып гын лӱмын я шудым солаш тарвана, я адак моло пашам муэш (А. Э.). Тыште икгай! сказуемый-влак ушалтыныт. Больницыште йӱдым лӱшкымаш чӱчкыдын лиеда. Я главный врач ончалаш толеш, я кенета черланыше еҥым йӱд рӱдыштӧ кондат, я дежурный врач толеш… (М. Ш.). Ынде мужыралтше кыдежан ойлончын ужашлаже я шомак полшымо дене кылдалтыныт.

Подчинительный ушем мут-влак утларакше ушалтше кыдежан ойлончын ужашлажым икте-весе дене ушаш кучылталтыт, мутлан: Парымышкыже Сакар ок пуро гынат, лиеш ыле, да мом ыштет, икшыве мом шона гын, ыштыде ок чарне (С. Ч.). Гынат, гын ушалтше ушем мут-влак уступительный да условный придаточный ойлончылам главный дене кылдат.

Но южгунам нунат простой ойлончышто посна член-влакым ушен шогат, мутлан: Теҥгече вочшо лум пушкыдо гынат, келге огыл (С. Ч.). Чолпан Аннан ончылно кидшым солкален ойла, пуйто докладым ышта (А. А.). Омыж агур кумда огыл гынат, келге… (М. Ш.).

А подчинительный гын ушем мут, икгай шомаклам мужырлен, нунын ыҥыштым вияҥда, мутлан: Муралтена гын муралтена!.. (С. Ч.). Казна гын каена! (С. Ч.). Ышташ гын ышташ — шотлан гына огыл, лийже манын ыштышаш! (Д. О.).

Тудак подлежащий ден сказуемыйым уша (икгай мут дене каласалтше-влакым), мутлан: Икшыве гын икшыве. Шовычшымат пидын ок шого (С. Ч.). Ушан еҥ гын ушан еҥ, ик мут гычак ыҥыла (С. Ч.). Военный гын военныяк, кузе сӧрен, тугак ышта (В. И.).

Ушем мут ышталтмаш

Морфологий составышт дене ушем мут-влак кок тӱшкалан ойыралтыт: иктышт простой, весышт составной улыт.

Простой ушем мут-влак: но, да, ни, мо, я, ала, только, пуйто, молат.

Составной ушем мут-влак: туге гын, туге гынат, уке гын.

Кучылталтме ойыртемышт дене ушем мут-влак кум тӱшкалан шелалтыт:

шкет ушем мут-влак: а, но, да, але, т. м.;
пачаш-пачаш каласалтше ушем мут-влак: ала… ала, ни… ни, теве… теве, то… то, але… але;
мужыран ушем мут-влак: кунам… тунам, кузе… туге, мыняр… тунар, т. м. Тиде тӱшкашке ушыкмут-влак ушалтыт.

Ушыкмут-влак

Ушыкмут — кӱдынь ойлончым тӱҥ ойлончо дене ушышо да кӱдынь ойлончын членже лийын шогышо относительный олмештыш мут але наречий.

Относительный олмештыш мут-влак: кö, мо, могай, кудо, мыняре, кунаре. Олмештыш мут гыч лийше наречий-влак: кузе, кунам, кушто, кушко, кушан, кушеч, молан, садлан, сандене.

Ушыкмут-влак лексике ыҥыштым арален кодат, но синтаксис функцийыштым кумдаҥдат.

Южо ушыкмутшо, ушалтше кыдежан ойлончо ужашлажым ваш кылден, пӱтынь тӱҥ ойлончын содержанийжым умылтарен пуаш полша. Тыгай улыт следствийым ончыктышо кӱдынь ойлончыласе ушыкмут-влак: садлан, сандене, садлан кӧра, садлан лийын, шуэнрак вашлиялтше тудлан, тидлан. Мутлан: Южшат ноен дыр, сандене шке коклаж гыч йӱк-йӱаным мӱндыркак колта… (Я. Я.). Орлай вате пеш ойлаш ок йӧратат, сандене ынеж кутыро (Я. Я.). Тылзат ала-молан шӱлыкын онча, садланак вудакан волгалтара (М.-А.).

Нине ушыкмут-влак ушалтше кыдежан ойлончо ужашлажым веле огыл, тыгак посна ойлончо-влак коклаште синтаксис кылым рашемден шогат, мутлан: Мыйын школ пелен кидпаша курс почылтеш. Садлан мыланем кидпаша туныктышо кӱлеш (С. Ч.). Кас тымык, йырваш — чодыра. Сандене шикш нигуш ок тайныл, меҥгыла туран кӱшкӧ кӱза (С. Ч.).

Моло ушыкмут-влак ойлончысо ик шомак дене кылдалтыт да тудым умылтарен пуат, тыге пӱтынь кыдежан ойлончо тичмаш шонымаш дене палдара, мутлан: Кӧ мошта калык чоныш сескемым пыштен да куатле ӱшаным тушак ылыжтен, — тудо еҥ пиалан, тудо еҥ огеш коло! (М. К.). Мо мемнан Родинынам утларак куатлым ышташ полша, тудо мыланна шерге, тудо мыланна сылне (Д. О.).

Ушыкмут тыглай ойлончо кӧргысӧ шомаклам ушаш кучылталтеш, тыштат могай-гынат ик мутым умылтарен пуа, мутлан: Чодыраште Сакар кушко шонен, тушко коштын тунемын (С. Ч.).

Ушем частице-влак

Ушем частице — ойлончын икгай членже-влакым, мужыралтше кыдежан ойлончо ужашлажым але ик шонымаш дене кылдалтше посна ойлончылам ушаш кучылталтше частице.

Ушем мут ыҥлан –ат частице поснак поян.

Присоединительный ушем мут ыҥ дене тыгай частице-влак кучылталтыт: тыгак, тугак, тугеже, такше, адак, адакше, адакшым, эше, вет, эсогыл. Мутлан: Турбина гыч лекше пар производствышко, тыгак цех-влакым ырыкташ кая (С. Ч.). Лач южгунам ик корем гыч вес коремыш пурсак кудалеш; адак иктаж еҥ корно дене кая (С. Ч.).

Ушем мут рольым мужыр дене каласалтше частице-влак шуктен шогат: веле огыл… –ат, гына огыл… –ат, гына… –ат, веле… –ат. Мутлан: Тыгеже мыланна веле огыл, тыланетат оҥаяк огыл вет (Э. С.). Ешыште веле огыл, колхоз погынымаштат тудын нерген ойлен кертыт (Э. С.).

Йодыш-влак

Мо тыгай ушем мут?
Ушем мут могай ойлончо член лийын кертеш?
Ушем мут-влак могай тӱшкалан шелалтыт?
Мо тыгай ушем частице-влак?