Кыдежан ойлончо

Йылмыште простой предложений веле огыл, тыгак сложный предложеният чӱчкыдын кучылталтеш. Тудо утларак кумда шонымашым каласен пуаш полша.

Пырля каласыме кок але шукырак простой предложенийым сложный предложений маныт.

Сложный предложенийыш ушалтмышт годым простой предложений-влак кошартен каласыме интонациян огыт лий. Нуно значенийышт дене да ойлымо йӱк ойыртем дене ик предложенийым ыштат, мутлан: Саскам йӧратет гын, тудым кушташ ит ӧркане, манеш калык. (Сап.) Салтакыште тӱрлӧ калык уло, тӱрлӧ йылме дене мутланымым колат. Сандалыкын тӱрлӧ сынже Ӧрмӧкын ушыжым почеш, Ӧрмӧкат утларак умылаш тӱҥалеш. (Я. Э.)

Значений да чоҥалтме шотышто шуко тӱрлӧ сложный предложений уло.

Простой предложений-влак сложный предложенийыш кок тӱҥ йӧн дене ушалт кертыт:

Интонаций да союз але союз шотан мут дене, мутлан: Пиалан, кӧ йӱла ырыктен да ырен. (С. Н.) Тыште кӧ — союз шотан мут (относительный олмештыш мут). Еҥ толынат пура, да тудым веселан ончалыт. (Д. О.) Да — союз.

Союз але союз шотан мут дене ыштыме сложный предложенийым союзан сложный предложений маныт.

2. Интонаций полшымо дене (союз да союз шотан мут деч посна), мутлан: Могае сылне шошо кече, йырваш шуйналтын ямле эр! (О. И.) Яшаят Сакарым йӧратыш: Сакар пашалан тале. (С. Ч.).

Союз але союз шотан мут деч посна ышталтше сложный предложенийым союздымо сложный предложений маныт.

Союзан сложный предложений кок тӱрлӧ лиеш: I) сложносочиненный предложений, 2) сложноподчиненный предложений.

Сочинительный союзан сложный предложенийым сложносочиненный предложений маныт, мутлан: Я иктаж-могай йӱк толын пура, я ‑ шонымаш, я еҥ коштмо гай чучеш. (Я. Я.) Пушеҥгын лышташлаже йырве-йырве тарванат, а чашкерлаште сылнын-сылнын кайык-шамыч муралтат. (С. Ч.)

Подчинительный союз але союз шотан мут полшымо дене ышталтше предложенийым сложноподчиненный предложений маныт, мутлан: Кеч-могай ойгыштат, кеч-могай нелыштат иктаже тыйым сайын колыштеш гын, пел ойгыжо пытымыла чучеш. (С. Ч.) Павыл кугыза, государствылан пуаш ситыже манын, вольыкым сайынрак ашнаш тырша. (Д. О.)

Сложноподчиненный предложенийыште тӱҥ шонымашым каласыше предложенийым главный предложений, а тудым рашемдыше предложенийым придаточный предложений маныт.

Союзан сложный предложений

Сложносочиненный предложений

Сложносочиненный предложенийын значенийже да чоҥалтмыже

Значений ден союзлан кӧра сложносочиненный предложений-влак кум тӱшкалан шелалтыт.

1. Ушышо да, ни ‑ ни союзан да -ат частицан сложносочиненный предложений, мутлан: Марина шӱмыштыжӧ пеш кугу куанымашым шиже, да шинчаштыже кумылым нӧлтышӧ шинчавӱд нале. (Ш. О.) Нине увер дене чот ойганыше шӱмыштыжӧ Марина кугу вий помыжалтмым шижат, тудын кӧргыштыжӧ курымлан йӧрыдымаш тул чӱкталте. (Ш. О.) Ни шӱшпык ок шӱшкӧ, ни куку ок муро. (Е. Я.) Тыгай предложенийлаште почела але ик жапыште лийше действий каласалтеш.
Ойырышо ала, але, я, я ‑ я, то ‑ то союзан сложносочиненный предложений, мутлан: Ала Осып карашым товарже дене тӧргалтен оптен каен, ала маска озаланен. (А. Э.) Я пушка мӱгыралта, я пулемет тототла. (Н. Л.) Шыже кечылан орат. То кече оръеҥла шыргыжеш, то йӱр лос-лос нӧртен кая. (Д. О.) Ынде алмашталтше действий я каласыме икмыняр действий гыч иктыжын лийын кертмыже ончыкталтеш.
Ваштарешлыше а, но, да, туге гынат союзан сложносочиненный предложений, мутлан: Пӱгыр пушеҥгым руалаш куштылго, маныт, но тиде паша мемнанлык огыл. (А. А.) Олык пеледыш моткочак мотор, туге гынат ӱдыр-влак таче моторрак улыт. (А. Ю.) Тыште ваштарешла значениян шонымаш почын пуалтеш.

Сложносочиненный предложенийысе простой предложений-влак икте-весышт деч запятой дене ойыралтыт: запятой ушышо -ат частице почеш, а союз улмо годым тудын ончылан шындалтеш.

Сложноподчиненный предложений

Сложноподчиненный предложенийын чоҥалтмыже

Подчинительный ушем мут-влак (гын, гынат, кеч, пуйто, манын, уке гын, туге гын да молат), тыгак союз шотан мут-влак (относительный олмештыш мут ден наречий-влак: кö, мо, могай, кудо, мыняр, кузе, кушто, кушеч да молат) придаточный предложенийыште кучылталтыт да тудым главный предложений дене кылдат.

Союз-влак предложений член огыт лий, союз шотан мут-влак предложенийыште могай-гынат член лийыт, мутлан: Пашаште ӧрканенрак шогылтшо еҥ чапшым икана йомдара гын, тудын уда лӱмнерже калык ушеш кужунлан кодеш. (Кос.) Гын — предложений член огыл. Ындыже палем, кузе пашам йӧнештараш. (А. В.) Кузе — умландарыше член.

Сложноподчиненный предложений-влак шке значенийышт дене кум кугу тӱшкалан шелалтыт: 1) определительный придаточныян, 2) изъяснительный придаточныян, 3) обстоятельственный придаточныян; пытартышыже тыгыдырак икмыняр тӱшкам ушен шога.

Икмыняр придаточныян сложноподчиненный предложений

Кок але икмыняр придаточныян сложноподчиненный предложенийын тӱрлӧ лиймыже

Кок але икмыняр придаточныян сложноподчиненный предложений-влак тӱҥ шотышто кум тӱрлӧ лийыт.

Икгай придаточныян, мутлан: Кеч-кунар толашышт, кеч-кунар кырышт, шкенан армий нерген ик мутымат ом лук. (Н. Л.) Схемыже: (кеч-кунар...), (кеч-кунар...), [ ]
Тӱрлӧ придаточныян, мутлан: Чот вуча гын шочмо верже, жап тугай шуэш, кунам корныш лекше эре мӧҥгӧ пӧртылеш. (Э. А.) Схемыже: (...гын), [ ], (кунам...)
Почела кылдалтше придаточныян, мутлан: Заказым налза манын. Манаев завод дирекцийым мыняр сӧрвален гынат, налын огытыл. (А. А.) Схемыже: (... манын), (... гынат), [ ] .

Союздымо сложный предложений

Простой предложений-влак, шке шонымашышт дене ваш-ваш кылдалтын, сложный предложенийым союз деч поснат ыштен кертыт. Нунын кокласе кыл ойлымо годым интонаций дене, а возымо годым тӱрлӧ препинаний знак дене палемдалтеш. Тиде — запятой, точкан запятой, тире але кок точко.

Литератур

Васикова Л. П. Кызытсе марий йылме. Простой предложений синтаксис: Туныктышылан полыш. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1987. — 1444 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Теорий. 5—9 класслан учебник. — Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1993. — 264 с.
З. В. Учаев. Марий йылме. Факультативный занятийым эртарыме учебный пособий. Икымше ужаш. — Йошкар-Ола: Марий книга издательство, 1982. — 184 с. — 1000 экз.
З. В. Учаев. О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1977. — С. 124–135.
З. В. Учаев. Узловые проблемы морфологии марийского языка. — Йошкар-Ола: Марийский институт образования, 2002. — 52 с.
З. В. Учаев, В. С. Захарова. Русско-марийский словарь. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1999. — 480 с. — ISBN 5-7590-0852-8.
З. В. Учаев, В. В. Кузнецов, Н. В. Кузнецова. Марий йылме дене тӱҥ школлан примерный программе. V—IX класс. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2013. — 65 с.
З. В. Учаев, Р. А. Малинина. Марий йылме программе. V—XI класслан. — Йошкар-Ола: Марий туныктыш институт, 2004. — 54 с.