Гурий (Руготин)
| Архиепископ Гурий | ||
|---|---|---|
 шнуй капоран ужашыже дене юмоҥа, XIX курым | ||
|
||
| 1555 ий 3 пургыж — 1563 ий 5 теле | ||
| Черке | Руш православный черке | |
| Алмаштыше | Герман (Садырев-Полев) | |
|
|
||
| Шочмо годым лӱм | Григорий Григорьевич Руготин | |
| Шочмаш |
XV курым
|
|
| Колымаш |
5 теле 1563 |
|
| Епископ хиротоний | 1555 ий 3 пургыж | |
| Лик святости | святитель | |
| День памяти | 4 (17) октябрь, 5 (18) декабрь да 20 июнь (3 июль) (шнуй капорам вес верыш кусарымаш) | |
| Почитается | Руш православный черкыште | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | ||
Гу́рий (тӱняште — Григорий Григорьевич Руго́тин; XV курым, РСФСР[d] — 5 теле 1563, Озаҥ, Озаҥ кугыжаныш[d]) — Православный черкын святительже, Озаҥысе да Свияжскысе икымше архиепископ. Шарныме кече 5 декабрьыште, 20 июньышто, 4 октябрьыште — Озаҥысе святой-влакын погынышт, 29 июнь деч варасе арнян — Тверьысе святой-влакын погынышт годым эртаралтеш[1].
Кокла Юлгундемысе руш огыл калык-влакым христиан вераш савырыме пашам кумдан эртарен колтышо да виктарыше-влак кокла гыч иктыже. 1595 ийыште канонизироватлыме.
Тудын лӱмжым Святитель Гурийын иза-шольо ушемже нумалеш — Юлгундем калык-влак коклаште христиан верам шараш манын, 1867 ийыште Озаҥыште негызлыме миссионер ушем. Иза-шольо ушемын оксаж кӱшеш ятыр тӱҥалтыш школ, тидын шотыштак XIX курым мучаште — XX курым тӱҥалтыште марий йоча-влаклан, почылтын да кучалтын, тыгак религий дене кылдалтше да тунемме литератур савыкталтын[2].
Илыш корно
Тукым да тӱҥалтыш ийла
Тудын нерген уверын тӱҥ источникшылан «Варсонофий ден Гурий святитель-влак нерген илыш возыш» шотлалтеш, кудыжым 1596—1597 ийлаште Озаҥысе да Астраханьысе митрополит Ермоген (варажым Москосо да пӱтынь Русьын Патриархше) Феодор Иоаннович кугыжан да Иов Патриархын кӱштымышт почеш чумырен[3].
Илыш возыш почеш, Гурий XV курым мучаш гыч палыме да Можайск гыч тӱҥалтышым налше йорлештше Руготинмыт дворян тукым гыч лектын[4][5]. Тудын родыжо, Феогност, тудын семынак Иосиф-Волоколамск монастырьыште постриженим эртен[6]. Озаҥысе Благовещенский соборын синодикыштыже возымо, кушто «Святитель Гурийын тукымжо» вуймут йымалне преподобный Иосиф Волоцкийым палемдыме, Санинмыт да Руготинмыт еш коклаште родо-тукым кыл улмо нерген шонаш амалым пуа, туге гынат, илыш возышышто тиде раш ончыкталтын огыл[3].
Монахлык да игуменлык
Самырыкше годым Григорий Руготин Иван Пенков Ярославский князь дене холоплан, очыни, сарзе холоплан, служен, а вара тудын озанлыкшым виктарыше лийын. Князь тудым ӱдырамаш дене яжарланымылан титаклен да Григорийым пычкемыш пӧлемыш кудалтен, кушто тудо кок ий наре лийын. Преданий почеш, ик орол тудлан кагаз ден чернилам кондыштен; Григорий азбукым возен, нуным вара ужаленыт, а налме оксам йорло-влаклан шеледен пуэныт. Улдышмут почеш петырымаш гыч ӧрыктарышын лекмеке, тудо Иосиф-Волоколамск монастырьыш каен[3].
Тудын постригым эртыме жапше шотышто йодыш лончылаш таратыше кодеш. Южо варарак лекше илыш возыш-влак тиде йӱла преподобный Иосиф Волоцкийын (1515 ийыште колен) илымыже годым эртаралтын манын пеҥгыдемдат гынат, Ермогенын чумырымо илыш возышыштыжо тыгай увер уке. Гурий ден тудын полышкалышыже Варсонофий иктаҥаш лиймыштым да иктаж 1495 ийыште шочмыштым шотыш налын, постриг обительым негызлышын колымыжо деч икмыняр ий эртымеке лийын манын шонаш чынрак лиеш[7].
1542/43 ийыште Гурийым Иосиф-Волоколамск монастырьын игуменжылан шогалтеныт. Тудын обительым виктарыме жапыште кӱан аралалтме пырдыжым башне-влак дене чоҥымо, кугу пӱям (варажым Гурийын манын лӱмдӧ) кӱнчымӧ, мланде поянлыкым кумдаҥдымаш умбакыже шуйнен, кагазвиктыш саемдалтын («Сравоч книгам» почыныт) да книга-влакым уэш возымо шотышто чолга паша вӱдалтын, а 1545 ийыште монастырьысе книгагудышто описьым эртарыме[8]. Гурий Иоанн IV Васильевич кугыжа дене сайын палыме лийын да тудын ӱшанжым сулен налын. 1551 ийыште тудо игумен должностьым коден да монастырьыште канышыште лийын. 1554 ийыште, кугыжан кумылжо почеш, Гурий Селижаровысо Шнуй-Троицкий монастырьын игуменже лийын[3].
Озаҥыште архиерей службо
1555 ий тӱҥалтыште черке погынышто Гурийым шукерте огыл негызлыме Озаҥ епархийын архипастырьжылан сайленыт, очыни, кугыжан кӱштымыж почеш. Илыш возыш да летопись почеш, тудым ныл кандидат кокла гыч шывага дене ойыреныт. Озаҥ архиепископ положений почеш Ростовский деч кӱшнырак да Новгородский дене тӧр улеш манын пеҥгыдемдыме. Хиротоний 1555 ий 7 февральыште Москосо Успенский соборышто эртен; тудым Москосо митрополит Макарий индеш архиерей дене пырля вуйлатен[3].
1555 ий 26 майыште Гурий Варсонофий ден Герман (Садырев-Полев) архимандрит-влак дене пырля Моско гыч кугу чап дене лектын каен. Озаҥыш кайыме корнышто тудо Чебоксарыште Введенский соборлан негызым пыштен да Свияжскыште Успенский монастырьым негызлен. Озаҥыш святитель 28 (моло увер почеш, 31) июльышто, кундемыште сарзе действий-влак кайыме жапыште, толын шуын.
Толмыжо деч вара вашке тудын инициативыже почеш архиерей пӧртлан Озаҥ кремльын эрвел ужашыштыже верым ойырымо, кушто Псковысо мастар-влак Постник Яковлев ден Иван Ширяй Кафедрал Благовещенский соборым чоҥеныт (1562 ийыште шнуяҥдыме). Кремльын касвел ужашыштыже Спас-Преображенский монастырьым ыштыме, тудын архимандритше Варсонофий лийын. 1557 ий майыште, сарзе действий-влакын чулымын кайыме жап мучашлалтмеке, Гурий архиерей пӧртлан Озаҥ да Свияжск уездлаште кугу мланде аҥам ойырен пуымашке шуын, тидыже Озаҥ кафедрым регионышто эн кугу мланде озаш савырен. Нине мланде-влак, тидын шотыштак Чолман аҥ да Кабан ер воктенысе стратегий шотышто кӱлешан вер-влак, варажым колым кучымо паша да аренде гыч пеҥгыде парышым конденыт[3].
Кугыжан кӱштымым шарнен, святитель Гурий черке илышым виктарен да миссионер пашам чолган вӱден, верысе илыше-влакым — суас да моло калык-влакым — «виеш» огыл, а «йӧратымаш да порылык» дене тынеш пурташ каҥашым пуэн[9]. Тудын годым ятыр приход храм почылтын (1563 ийлан Озаҥыште гына нуно 20 утла шотлалтыныт), а шнуй Варсонофий ден Герман мусульман да чий веран-влакым тӱжем дене христианствыш савыреныт[3].
Илышыжын пытартыш кум ийжым святитель нелын черланен. Колымыжо деч ончыч, 1563 ий 2 декабрьыште, тудо Варсонофий архимандрит деч кугу схимым налын. Гурий 4 гыч 5 декабрьыш йӱдым колен да Спас-Преображенский монастырьын Преображенский соборжын алтарьже воктене тоялтын. Тудын шӱгарже ӱмбалне кӱ часамлам чоҥымо[3].
Канонизаций да пагалымаш
1595 ий 4 октябрьыште, соборым уэш чоҥымо годым, святитель-влак Гурий ден Варсонофийын шнуй капораштым муыныт. Вашке Иов Патриархын пеҥгыдемдыме официал канонизаций лийын. 1630 ий 20 июньышто Озаҥысе митрополит Матфейын инициативыже почеш святитель-влакын шнуй капораштым Озаҥысе Благовещенский соборыш кусарыме[10]. Гурийын шнуй капораже дене рака 1815 ийыште пожар годым пытен да ший ракалан алмаштыме лийын[3].
XIX курымышто Озаҥыште эрвелым шымлызе да сотемдарыше Николай Ильминскийын участвоватлымыже дене Святитель Гурийын иза-шольо ушем пашам ыштен.
1917 ийысе революций деч вара шнуй капора шуко гана кусаралтын: петырыме Благовещенский собор гыч тудым Озаҥысе Богородицкий монастырьын соборышкыжо кусареныт, а тудым 1929 ийыште петырымеке — Арск шӱгарлашке Ярославльысе чудотворец-влакын черкышкышт. 2005 ийыште шнуй капоран ужашыжым угыч ачален шындыме Благовещенский соборыш пӧртылтымӧ, а вес ужашыжым Иосиф-Волоколамск монастырьыш пуымо[3].
Святитель Гурийым пагалымаш Озаҥ губернийыште кумдан шарлен, тудым поснак православный суас-влак (кряшен-влак), одо да марий-влак пагалат[3].
Иконографий
Святитель Гурийым йӱла почеш архиерей вургем дене (фелонь, омофор, митра), кужу чал пондашаным сӱретлат, кудо XVII—XX курым тӱҥалтышысе иконописный подлинник-влакын возымыштлан келшен толеш[11][12]. Тудын эн ондакысе сӱретше-влак XVII курым тӱҥалтыште лектыныт, мутлан, «Юмынаван Озаҥ юмоҥаже» тӱрлеман куэмыште. Чӱчкыдын тудым святитель Варсонофий дене пырля, а южгунам Озаҥысе Герман денат, Утарыше але Юмынава ончылно кумалмыж годым сӱретлат. Святитель Гурийын иконографийже монументальный живописьыште (мутлан, Моско Кремльын Успенский соборжын сӱретлаштыже, 1642—1643), савырен ургымаште (XVII курымысо саккослаште), тыгак вӱргеньым велыме йӧн дене ыштымаште (XVIII—XIX курымласе складеньлаште) вияҥын[3].
![Гурийым архиепископыш шогалтымаш[13]](https://upload.ruwiki.ru/commonswiki/files/thumb/e/e8/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B.png/66px-%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B.png)
Гурийым архиепископыш шогалтымаш[13]
Чуриян летопись чумыртышын (Лицевой летописный сводын) миниатюрыжо
Гурий архиепископ Кугу Новгородышто «Российлан 1000 ий» памятникыште
![Гурий архиепископ Пресвятая Богородицан Озаҥысе иконжо воктене службо годым[14]](https://upload.ruwiki.ru/commonswiki/files/thumb/d/d3/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B_%D1%83_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B.png/91px-%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B_%D1%83_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B.png)
Гурий архиепископ Пресвятая Богородицан Озаҥысе иконжо воктене службо годым[14]
![Гурийым архиепископыш шогалтымаш[13]](/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B.png)
![Гурий архиепископ Пресвятая Богородицан Озаҥысе иконжо воктене службо годым[14]](/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF_%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B_%D1%83_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B.png)
Палемдымаш
- ↑ Платон (Любарский). Казанский сборник статей. — 1868.
- ↑ Марийская биографическая энциклопедия-2, 2017, с. 116.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Липаков Е. В., Чугреева Н. Н. Гурий [Руготин]. — 2006. — Т. XIII. — С. 464—469. — ISBN 5-89572-022-6.
- ↑ Кузьмин А. В. Князья Можайска и судьба их владений в XIII-XIV вв.: Из истории Смоленской земли. — 2004.
- ↑ Беляев Л. А. Русское средневековое надгробие. — 1996.
- ↑ Зимин А. А. Крупная феодальная вотчина и социально-политическая борьба в России (конец XV-XVI в.). — 1977.
- ↑ Макарий (Веретенников). Святитель Гурий, архиепископ Казанский. — 2006.
- ↑ Книжные центры Древней Руси: Иосифо-Волоколамский монастырь. — 1991.
- ↑ Акты Археографической экспедиции. — 1836.
- ↑ Яблоков А. П. Кафедральный Благовещенский собор в г. Казани. — 1909.
- ↑ Филимонов Г. Д. Иконописный подлинник. — 1873.
- ↑ Фартусов В. Д. Руководство к писанию икон. — 1910.
- ↑ Лицевой летописный свод XVI века. Русская летописная история. Книга 22. 1553-1557 гг. runivers.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 13 ага 2021 ий.
- ↑ Ф.272 №356. Сказание о Казанской иконе Пресвятой Богородицы (лицевое) со Службой и Житие святителей Гурия и Варсонофия Казанских (лицевое) со Службой – Отдел рукописей РГБ. lib-fond.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026. Архивлыме 6 шорыкйол 2022 ий.
Литератур
- Житие святых Гурия, архиепископа Казанского, и Варсонофия, епископа Тверского // Жития святых на русском языке, изложенные по руководству Четьих-Миней свт. Димитрия Ростовского : 12 кн., 2 кн. доп. — М.: Моск. Синод. тип., 1903—1916. — Т. II: Октябрь, День 4.
- Васильев П. П. Гурий, архиепископ казанский // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Липаков Е. В., Чугреева Н. Н. Гурий // Православная энциклопедия. — М., 2006. — Т. XIII : «Григорий Палама — Даниель-Ропс». — С. 463—469. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-022-6.
- Архиепископ Гурий Казанский — просветитель Среднего Поволжья: I Межрегиональные Свято-Гурьевские образовательные чтения / [отв. ред. П. Н. Матюшин]. — Чебоксары : Издательство Чувашского университета, 2017. — 174 с. — ISBN 978-5-7677-2591-5
- Сануков К. Н. Гурий (Руготин Григорий) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 116. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.