Йошкар-Олан чапкӱжӧ-влак

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тӱҥ статья: Йошкар-Ола

Йошкар-Олан чапкӱжӧ-влак — уремлаште, яра кумдыклаште, эҥер серыште, бульварлаште, тыгак Йошкар-Оласе изи сад ден шындерлаште шогышо чыла скульптур композиций-влакын радамышт. Йошкар-Оласе тӱвыра поянлык-влак радамыште олан эртыше илышыж гыч тӱрлӧ саманым да шарныме кечым ончыктышо чапкӱ-влак улыт[1]. Кызыт пеш писын у сынан чапкӱ-влак шочыт[2] — нуно олан совет деч ончыч вияҥме жапым авалтат, мер калыкын чонгӧргӧ поянлыкшым почын ончыктат. Йошкар-Олаште 50 утла чапкӱ ден бюст уло, нунын кокла гыч шукышт республикысе да верысе кӱкшытан монумент сымыктышын чапкӱжӧ улыт.

В. И. Ленинлан чапкӱ ден бюст-влак

В. И. Ленинлан чапкӱ

Тӱҥ статья: Ленинлан чапкӱ (Йошкар-Ола)
Йошкар-Ола покшелне В. И. Ленинлан чапкӱ

1966 ий 6 ноябрьыште почмо, тыгаяк лӱман яракумдыкышто верланен. Чапкӱ ик айдемын скульптур композицийже гыч ышталтын: пеҥгыде негыз ӱмбалне — Владимир Ильич Ленинын той гыч велыме тичмаш капше. Чапкӱын авторжо — скульптор Матвей Генрихович Манизер ден архитектор Игорь Евгеньевич Рожин. Монумент сымыктышын чапкӱжо семын кундемысе поянлыклан шотлалтеш, кугыжаныш аралымаште улеш[3].

В. И. Ленинлан чапкӱ

1980 ий 21 апрельыште почмо, В. И. Ленинын 110 ияш шочмо кечыж вашеш, 9-ше №-ан школ пӧрт воктене. Той бюстын кӱкшытшӧ — 68 см, гранит шагын (негызын) кӱкшытшӧ — 154 см. Шагын (постаментын) кумдыкшо 40 x 34 см, негызыштыже тудо изин гына кумдаҥеш. Авторжо — скульптор Б.И. Дюжев. Йошкар-Ола исполкомын темлымыж почеш оласе бюджет окса кӱшеш чоҥымо[4].

56°37′45″ с. ш. 47°54′40″ в. д.GЯO

В. И. Ленинлан чапкӱ

1990-ше ийла тӱҥалтыште Тӱвыра да каныме рӱдӧ паркын пурла велысе пушегҥыгорнышто (аллейыштыже) шогалтыме. Чапкӱ ик фигуран скульптур композиций: пеҥгыде бетон кӱкшакаште — Владимир Ильич Ленинын той дене велыме [рашемдаш] тичмаш капше ончыкталтын. Айдемын сынже тыгак вургем арвер-влак гоч ончыкталтын: костюм, жилетке, тувыр-йолаш, галстук. В.И. Ленинын шинчаончалтышыже тораш виктаралтын, пурла кидше ончык нӧлталалтын, тудлан келшышын ончыкталтын, шола кидвургыжо кап пелен да кидкопаже мушкындыш чумырген. Кап-кылже ончыко тайналтын, ошкылмо татым ончыкта да тиде пӱтынь чапкӱлан ончык виктаралтше шонымаш ден куатым пуа. Тиде чапкӱ шындерын рӱдӧ пушеҥгырадамыште 1940 ийыште В. И. Ленинлан шогалтыме чапкӱн копийже улеш

56°38′12″ с. ш. 47°53′28″ в. д.GЯO.

В. И. Ленинлан чапкӱ

1930-шо ийла мучаште Волков уремысе тошто эмлымывер кумдыкышто, ик пачашан терапий пӧлкан пу оралтыж ончылно, верланен улмаш (1951 ий июнь гыч — неврологий пӧлка). Оласе, республикысе эмлымывер деч вара, 1960-шо ийла кыдалне, Карл Либкнехт уремыште у ола эмлымывер кышкарым чоҥымеке, чапкӱ хирургий оралте ончылно улшо изи сад покшек кусаралтын да кызыт мартеат туштак улеш. Скульптур ик айдемын сынжым ончыкто композиций: изирак шаге ӱмбалне — Владимир Ильич Ленинын тичмаш капше, плащ да классике кумытан костюмжо. Пурла кид кӱшкыла шуйналтын да айдемын койышыжым ончыкта, шола кидше плащысе шӱшам (лацканым) куча. В. И. Ленинын уло капше изиш ончыко шуйналтын, ошкылын куатшым ончыкта56°38′20″ с. ш. 47°57′06″ в. д.GЯO.

«Ленин да йоча-влак»

Скульптур композиций 4-ше №-ан школын у оралтыж ончылно 1965 ий 1 сентябрьыште (кызыт — А. С. Пушкин лӱмеш 4-ше №-ан гимназий) почмо. Скульптур композиций кум фигур гыч шога: Владимир Ильич Ленин теҥгылыште шинчыше рвезе ден ӱдыр воктен ончыкталтын. Чапкӱ 1998 ий марте школ пӧрт оралте ӱмбалне лийше «Тунемаш, тунемаш да тунемаш, — Ленин» / «Учится, учиться и учиться — Ленин» ойсавыртышым пеҥгыдемдыме семын улеш да ленинианын йӱлаш пурышо сӱрет сюжетше самырык тукымлан сугынь семын йоҥга.

56°38′08″ с. ш. 47°52′48″ в. д.GЯO

«Ленин да йоча-влак»

Чапкӱым 1966 ий 1 сентябрьыште Бауман уремысе 23-шо №-ан у школ оралте воктене почмо. Скульптур композиций кум фигур гыч шога: Владимир Ильич Ленин рвезе ден ӱдыр коклаште ошкылшо ончыкталтын. Чапкӱ кажне айдемын илышыштыже тунеммашын кумда верым айлымыжым ончыкта, ленинианын йӱлаш пурышо сӱрет погыжо улеш.

56°38′20″ с. ш. 47°50′41″ в. д.GЯO

В. И. Ленинлан чапкӱ

1985 ийыште Марий машинам чоҥышо заводын кумдыкыштыжо, заводысо виктерын ончычсо оралте ончылан вераҥдыме. В. И. Ленинын тичмаш кап-кылже кӱ негыз ӱмбалне ончыкталтын. Той дене велыме. 1940-ше ий тӱҥалтыште завод кумдыкышто шогалтыме бетон чапкӱын копийжылан шотлалтеш.

В. И. Ульяновлан (Ленинлан) чапкӱ

Чапкӱым 1960-шо ийлаште Йошкар-Оласе витамин заводын кумдыкыштыжо шогалтыме. Скульптур ик фигур композицийым ончыкта: изирак кӱ негыз ӱмбалне самырык Владимир Ульянов гимназист чиеман улеш да кидыштыже улшо книгам кыртмен лудеш. Чапкӱ айдемын илышыштыже шке тыршен тунемммын пеш кӱлешан вержым ончыкта.

В. И. Ленинлан чапкӱ

«Электроавтоматика» завод кумдыкышто В. И. Ленинлан чапкӱ (кызыт — ООО «Аргус-Волга» кундем)

Изирак негыз ӱмбалне В. И. Ленинын тичмаш капше шога.

56°36′52″ с. ш. 47°53′02″ в. д.GЯO

Писатель ден поэт-влаклан чапкӱ ден бюст-влак

А. С. Пушкинлан чапкӱ

Тӱҥ статья: А. С. Пушкинлан чапкӱ (Йошкар-Ола)

1980 ий 5 июньышто поэтын шочмо кечыже деч ончыч шогалтыме, 1980 ий 5 июльышто[5], Марий АССР-ыште совет сылнымутын кечылаже эртарыме кышкарыште почмо[6]. Пушкин ден Икымше Май корнывожышто улшо Пушкин лӱмеш изи садыште верланен. Россий Федерацийын кӱкшытан тӱвыра поянлыклан шотлалтеш, кугыжаныш аралымаште улеш[7].

Тиде верыште чапкӱым шындыме деч ончыч поэтын бетон бюстшо лийын[прим. 1]. Александр Сергеевич Пушкинлан чапкӱ куатле классикын тичмаш капшым ончыкта. Пурла кидше дене тудо каннелян колонныш эҥерта, шола кидше дене ӧрдыжкӧ виктаралтын, вуйжо изишак шӧрын лийын, пуйто поэт шке почеламутшым лудеш але у произведений нерген шонкала. Скульпторын авторжо — Борис Иванович Дюжев, архитектор — Владимир Михайлович Таран, той дене велыме. Чапкӱн чумыр кӱкшытшӧ 458 см (тыште: скульптурын кӱкшытшӧ — 185 см, шаге негыз — 227 см — стилобатын — 46 см)[5][6][8].

Пушкин ден Онегинлан чапкӱ

2011 ий 31 августышто Воскресенск серысе Пушкин урем тӱҥалме верыште шинчымаш кече деч ончыч почмо[9]. Скульптур композицийым А. С. Пушкинын да Евгений Онегинын кап сынышт гыч ышталтын, поэт теҥгылыште шинча, перо да кагазым кучен, воктенже Евгений Онегин шога. Той дене велыме, авторжо — Андрей Ковальчук[2].

56°37′53″ с. ш. 47°53′57″ в. д.GЯO.

С. Г. Чавайнлан чапкӱ

1978 ий 21 июльышто, марий сылнымутым негызлыше серызылан, Сергей Григорьевич Чавайнлан 90 ий темме ийыште почмо. Йошкар-Ола покшелне, Чавайн бульварын Советский уремысе корнывож пелен верланен. Скульптур композиций иксынан: гранит кӱкшакаште писатель шинча, кидыштыже книга. Скульптор — Борис Иванович Дюжев, архитектор — Павел Алексеевич Самсонов.

56°38′06″ с. ш. 47°53′48″ в. д.GЯO

С. Г. Чавайнын бюстшо

1989 ий 16 июньышто С.Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо ончылно вераҥдыме. Скульптор — Анатолий Васильевич Медведев, мрамор дене ыштыме. Проектын архитекторжо — Галина Гердт («Марийгражданпроект» проект институт).

56°38′02″ с. ш. 47°53′23″ в. д.GЯO

Н. В. Гогольлан чапкӱ

2012 ий 4 ноябрьыште пайремлын почмо. Гоголь урем тӱҥалтыште, Воскресенск эҥерӱмбал да Гоголь кӱвар пелен верланен. Той дене велыме, автор — Андрей Ковальчук.

56°37′47″ с. ш. 47°53′56″ в. д.GЯO

А. С. Крупняковлан чапкӱ

2012 ий 4 ноябрьыште Чавайн бульварыште совет ден россий писатель, драматург, журналист, Марий Эл Республикын шочшыжо Аркадий Крупняковлан чапкӱым почмаш лийын. Чапкӱын авторышт — Анатолий Ширнин ден Сергей Яндубаев. Скульптур композиций серызын ошкылшо сынжым ончыкта: шола кидешыже книгам кучен, негыз пырдыжыште книгасе сылнымут герой-влакын барельефышт ончыкталтыныт. Той дене велыме[10].

56°37′55″ с. ш. 47°54′37″ в. д.GЯO

  • А. С. Пушкинлан Пушкин лӱмеш садыште чапкӱ
    А. С. Пушкинлан Пушкин лӱмеш садыште чапкӱ
  • Пушкин ден Онегинлан Какшан эҥер серыште чапкӱ
    Пушкин ден Онегинлан Какшан эҥер серыште чапкӱ
  • С. Г. Чавайнын бюстшо Пушкин уремыште
    С. Г. Чавайнын бюстшо Пушкин уремыште
  • Н. В. Гогольлан Воскресенск эҥерӱмбалысе чапкӱ
    Н. В. Гогольлан Воскресенск эҥерӱмбалысе чапкӱ
  • А. С. Крупняковлан Чавайн бульварыште чапкӱ
    А. С. Крупняковлан Чавайн бульварыште чапкӱ

Театр сымыктыш пашаеҥ-влаклан чапкӱ ден бюст-влак

Мустафалан чапкӱ

2009 ий 2 ноябрьыште[11], марий поэт да киноактёр Йыван Кырлан шӱдӧ ий темме идалыкыште почмо. Скульптур композиций актёрын дрезине дене муралтен кудалше капшым ончыкта, «Путёвка в жизнь» / «Илышыш путёвко» лӱман кино гыч талешке Мустафан сынже[12][13]. Чапкӱм шындыме кумдыкым кӱртньыгорно вокзал перроным тыглай ойырымо огыл: скульптуро актёрын шочмо мландышкыже пӧртылмым ончыкта[11], тыгай корным кажне айдеме шкаланже шке ойыра. Чапкӱн авторышт — Анатолий Ширнин ден Сергей Яндубаев, чапкӱ мер калыкын йодмыж почеш ышталтын, той дене велыме[14].

56°37′16″ с. ш. 47°52′50″ в. д.GЯO

М. Шкетанын бюстшо

Я. П. Шкетанын бюстшо

1987 ий 30 октябрьыште почмо, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театр пӧрт воктенсе пушеҥгырадамыште верланен. Шаге ӱмбалне — М. Шкетанын гранит бюстшо — марий драматургийым негызлыше актёр, режиссёр. Автор-влак — скульптор С. Г. Тугаринова, архитектор П. А. Самсонов.

56°37′53″ с. ш. 47°53′31″ в. д.GЯO

Композитор-влакын чапкӱшт ден бюстышт

П. И. Чайковскийын бюстшо

1977 ийыште почмо. Негыз ӱмбалне Пётр Ильич Чайковскийын бюстшо — кугу руш композиторын лӱмжым нумалше йоча сымыктыш школ пӧрт ончылно вераҥдыме. Автор — архитектор Б.И. Дюжев.

56°38′04″ с. ш. 47°53′08″ в. д.GЯO

И. С. Ключников-Палантайлан чапкӱ

1982 ийыште Чавайн бульварыште почмо[15]. Скульптур композицийым ик сын ышта: постамент ӱмбалне — Марий сем сымыктышлан негызым пыштыше Иван Степанович Ключников-Палантайын капше. Автор — скульптор Б. И. Дюжев. Верысе монумент сымыктышын аралыме чапкӱжӧ улеш, кугыжанышын аралымаштыже улеш.

56°37′52″ с. ш. 47°54′50″ в. д.GЯO

  • П. И. Чайковскийын бюстшо
    П. И. Чайковскийын бюстшо
  • И. С. Ключников-Палантайлан чапкӱ
    И. С. Ключников-Палантайлан чапкӱ

Сарын талешкыже да верласе вашшогымаш-влаклан пӧлеклалтше чапкӱ ден бюст-влак

Сарысе Чап мемориал комплекс

Тӱвыра да каныме рӱдӧ парк покшелне верланен. Мемориал комплекс шке кышкарыштыже икмыняр монумент-чапкӱм иктеш чумырен: «Салтак Чап монумент» Совет Ушемын Талешкыже-влак пушеҥгырадам, Курымашлык Тул, Шарнымаш пушеҥге, БТР-70, БМП-1, «Павшим воинам посвящается…» / «Колышо сарзе-влаклан», «…И упала горькая звезда полынь» / «... Да камвозо кочо арымшудо шӱдыр» монумент-влак[16].

Салтак Чап чапкӱ-монумент

Салтак Чап кумдыкышто 1973 ий 5 ноябрьыште ВЛКСМ 30 ий темме лӱмеш тӱвыра да каныме Рӱдӧ паркыште почмо да сеҥымашлан 30 ий темме лӱмеш мемориал кышкарын ужашыже улеш. Монумент 20 метр кӱкшытан гранит (меҥге) пилон улеш, тушто вӱргене дене таптыме сеҥышын 6-метран капше верланен. Скульптур композиций совет армийын кугу Ачамланде сарыште сеҥымашыжым, совет калыкын подвигшым, сарзе-влакын талылыкыштым палемден ончыкта. Скульптор — Анатолий Александрович Ширнин, архитектор-влак Ю. И. Цыганов, Г. Т. Яковлев[16].

56°38′13″ с. ш. 47°53′14″ в. д.GЯO

Тылысе пашаче-влаклан чапкӱ

Тылысе пашаче-влаклан чапкӱ

Сеҥымаш шындер покшелне чапкӱым почмо пайрем 2012 ий 12 майыште эртен[17] да Кугу Ачамланде сарыште сеҥымашлан 67 ий темме идалыклан палемдалтын. Чапкӱ «Марий Эл Республикын 2009—2013 ийласе тӱвыра наследийже» республикысе лӱмын ыштыме программым шуктен толмо кышкарыште 2010 ий 6 майыште негызлалтын[18]. Марий машинам чоҥышо заводын ветеранже-влакын темлымышт дене илышыш шыҥдаралтын[19]. Скульптур композицийым чыла вел гычат ончаш лиеш, негызеш 10 метран кӱртньӧ стеле[18] — 17 метран кум шӧрынан штык вурдо, той барельеф дене сӧрастарыме скульптур композиций негызеш — кажне шӧрыштӧ ик барельеф. Барельефын темыже: фронт ден тыл, йӧнозанлыкын пашаеҥже, ялозанлыкыште ыштыше-влак. Чапкӱ тылысе пашазе-влакын подвигыштым ончыкта, нуно фронтысо салтак-влак дене тӧр элым сеҥымашке вӱденыт, Кугу Ачамланде сар ийлаште ыштыквер ден заводлаште пашам ыштеныт, тидын шотыштак Йошкар-Олашке моло олала гыч эвакуацийлыме пашазе-влакын подвигыштым ончыкта; фронтлан кочкышым ситарыме шотышто ялозанлыкысе еҥ-влакын подвигыштым мокта. Рӱдӧ шӧрыныштӧ возымо — «Труженикам тыла» /«Тылыште тыршыше-влаклан» да Сеҥымаш орденын барельефше коеш. Чапкӱын авторышт — скульптор-влак Сергей Яндубаев ден Анатолий Ширнин[20].

56°38′25″ с. ш. 47°52′00″ в. д.GЯO

Лёня Голиковлан чапкӱ

1973 ийыште Голиков изуремыште, 13-шо №-ан школ пӧрт тураште почмо. Постаментыште Лёня Голиков Шпагинын пистолет-пулемётшо дене ончыкталтын[21].

О. А. Тихомировалан чапкӱ-бюст

О. А. Тихомировалан чапкӱ-бюст

1970 ий 8 майыште Кугу Ачамланде сарыште сеҥыме кечылан 25 ий темме лӱмеш, Осипенко уремысе 2-шо №-ан школ пӧрт воктенсе садыште почмо. О. Тихомирован бюстшо 86 см кӱкшытан, 248 см кӱкшытан негыз ӱмбалне, обелиск формо дене шукталтын. Бюст ош мрамор гыч ышталтын, негызше — бетон, мрамор дене комыжлымо. Автор — О. А. Дедов. Верысе калыкын аралыме кӱкштыан чапкӱ сымыктыш монументлан шотлалтеш.

56°38′45″ с. ш. 47°52′48″ в. д.GЯO

Кугу Ачамланде сар жапыште колышо сарзе-заводчан-влаклан шарныктыш

1967 ий 6 ноябрьыште Полупроводник прибор заводын садыштыже Машиностроитель ден Суворов уремысе корнывож пелен почмо. Скульптур композицийыште вуйым кумык сакыше совет салтакын капшым ончыктымо, вачымбалныже Шпагинын пистолет-пулемётшо. Чапкӱ Кугу Ачамланде сар жапыште колышо сарзе-заводчан-влакым шарнен илаш сӧрымӧ дене кылдалтын. Автор — скульптор И. Д. Шмыков. Салтак-влакын кӱкшытышт — 3 метр, негызын кӱкшытшӧ — 3,5 м.Скульптурым да негызым кӱртньӧ да бетон дене нӧлтымӧ. 1970-ше ийла мучаште негызшым пужен ачалыме да мрамор дене комыжлымо, кызыт ондаксе сынжым уэш пӧртылтымӧ.

56°38′14″ с. ш. 47°51′44″ в. д.GЯO

«Тулан ийласе комсомолец-влаклан» монумент

«Тулан ийласе комсомолец-влаклан» монумент

1989 ий 25 июньышто Комсомол лӱмеш кумдыкышто Йошкарармеец ден Комсомол урем-влак корнывож пелен почмо. Скульптур композиций тылысе комсомолец-влакын пашаштым шарныкта.Скульптор — Ахметгараев Шаукат Габдулхакович, архитектор — Алексей Григорьевич Царьков.

56°38′27″ с. ш. 47°53′42″ в. д.GЯO

«Ойган ава» мемориал комплекс («Ойганыше» мемориал скульптур)

2002 ийыште[22] Марий Эл Республикын Элгӧргӧ паша министерствыжын Комсомол уремысе 137-ше номеран оралтыж воктене верланен. Мемориал МВД пашаеҥ-влакын служымо порысым шуктымо годым колышо-влакым шарнен илаш ман ышталтын.

Чапкӱ кышкар «Ойганыше» мемориал скульптур гыч ышталтын, тудо вуйым сакыше, кумал шогышо ойган аван пел сынжым ончыкта, ӱмбалныже чаҥ сынан леведыш гай палдырна, тыгак мемориал пырдыжысе оҥаште Марий Эл Республикысе совет да россий элгӧргӧ талешке пашаеҥ-влакын фамилий, лӱм, ачалӱмышт, илыме жапышт курымешлан возалт кодын. Пытартыш оҥаште тыге возымо:

Шнуй порысым
Мучаш марте шуктен
Шнуй порысым Мучаш марте шуктен
Мемнан шӱмеш Эрелан кодында

Скульптурын авторжо — Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже Сергей Яндубаев.

Россий Федерацийын Талешкыже М. Н. Евстюхинлан бюст

Россий Талешкын, гвардий подполковник Марк Николаевич Евстюхинын бюстшо

2017 ий 1 августышто Сеҥымаш бульвар мучаште шогалтыме, 2017 ий 2 августышто Российысе юж-десант войскан 87 ияш лӱмгечыж вашеш почмо[23]. Негыз ӱмбалне Марк Евтюхинын бюстшо Йошкар-Олан шочшыжо, Черниговысо 76-шо Йошкартистан юж-десант дивизийын 104-ше Йошкартистан парашют-десант полкын 2-шо парашют-десант батальонын командирже, гвардийын подполковникше, Россий Федерацийын Талешыже. Бетон негызын кӱкшытшӧ — 1,5 метр. Гранит дене комыжлымо, 20 см кӱкшытан стилобатеш пеҥгыдемдыме. Бюстым той дене велыме. Постаментыште — вӱргене гыч велыме оҥаш серыме:

Российын Талешкыже
ВДВ гвардийын подполковникше
Евтюхин
Марк Николаевич
01.05.1964. - 01.03.2000.

Чекысе войскаште сарзыслужышо-влакым шарныме стела

Стела 2018 ий 29 сентябрьыште Машиностроитель уремысе 4 № пӧрт ончылно пайремлын почмо[24]. Чапкӱ погранвойскан 100 ияш лӱмгечыж вашеш Марий Эл Республикысе «Застава» пограничник-ветеран-влак мер ушемын темлымыж почеш чоҥалтын[25], чапкӱн проектше республикысе верысе темлымашым илышыш шыҥдараш полшышо программе кӱшеш шыҥдаралтын[26]. Стела керамике кермыч гыч пырдыж семын чоҥымо, мрамор гранит дене комыжлымо, тидым кӱртньӧ-бетон ӱмбаке вераҥдыме. Стелын ончыл могырыштыжо чек войсан историйже гыч тат-влакым шарныктыме. Стелын шола велныже чекысе меҥге шога, пурлаште чек войскан флагше дене флагшток, стела ончылно пеледышлан верым ойырымо[27].

Умылтарымаш

  1. ↑ Бюст работы скульптора В. И. Иванова по проекту Е. Ф. Белашовой, установленный в 1966 году, до настоящего времени не сохранился.

Палемдымаш

  1. ↑ Генеральный план города. Городской еженедельник «Йошкар-Ола». Специальный выпуск (3 ӱярня 2009). Тергыме кече: 4 пеледыш 2013. Архивлыме 4 пеледыш 2013 ий.
  2. ↑ 1 2 Новые памятники Старого Города (недоступная ссылка — история). Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева. Тергыме кече: 4 пеледыш 2013. Архивлыме 4 пеледыш 2013 ий.
  3. ↑ Объект культурного наследия № 1200000236 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2013-02-16.
  4. ↑ Объект культурного наследия № 1200000273 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2013-02-16.
  5. ↑ 1 2 Пушкин: святая связь времен. Управление общественных связей и информации Главы Республики Марий Эл (27 шорыкйол 2011). Тергыме кече: 2 шорыкйол 2013. Архивлыме 5 шорыкйол 2013 ий.
  6. ↑ 1 2 Памятник Пушкину А. С. Архив культурного наследия — 1200000237. Тергыме кече: 31 ага 2020. Архивлыме 9 пургыж 2020 ий.
  7. ↑ Приказ Министерства культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл от 07.02.2020 № 61 "Об утверждении предмета охраны объекта культурного наследия (памятника истории и культуры) народов Российской Федерации регионального значения «Памятник-бюст А. С. Пушкину. Скульптор Е. Ф. Белашова» Архивысе копий 11 шорыкйол 2022 гыч.
  8. ↑ Объект культурного наследия № 1200000237 // Реестр объектов культурного наследия Викигида. Дата обращения: 2013-07-08.
  9. ↑ В Йошкар-Оле открыт памятник великому русскому поэту. Управление общественных связей и информации Главы Республики Марий Эл (31 сорла 2011). Тергыме кече: 2 шорыкйол 2013. Архивлыме 5 шорыкйол 2013 ий.
  10. ↑ Один другого краше. Газета «Йошкар-Ола» (6 кылме 2012). Тергыме кече: 15 ӱярня 2017. Архивировано из оригинала 16 ӱярня 2017 ий.
  11. ↑ 1 2 Управление общественных связей и информации Президента Республики Марий Эл. Памятник выдающемуся сыну марийского народа. официальный сервер Правительства Республики Марий Эл (2 кылме 2009). Тергыме кече: 11 ага 2013. Архивлыме 4 шорыкйол 2010 ий.
  12. ↑ Памятники Йошкар-Олы. Молодёжный Интернет-журнал «Гражданин». Тергыме кече: 21 теле 2012. Архивировано из оригинала 21 сӱрем 2015 ий.
  13. ↑ Крепка семьЯ - сильна страна. «Марийская правда» (14 сорла 2007). Тергыме кече: 14 теле 2012. Архивлыме 21 вӱдшор 2013 ий.
  14. ↑ Кырля вернулся! Газета «Марийская правда» (3 кылме 2009). Тергыме кече: 11 ага 2013. Архивлыме 19 теле 2009 ий.
  15. ↑ Юбилей первого композитора марийского края (недоступная ссылка — история). Государственное собрание Республики Марий Эл (22 вӱдшор 2011). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2013. Архивлыме 6 пургыж 2013 ий.
  16. ↑ 1 2 Информация о мемориалах «Вечный огонь», расположенных на территории Республики Марий Эл. Официальный портал Правительства Республики Марий Эл. Тергыме кече: 14 ага 2020. Архивлыме 11 пеледыш 2020 ий.
  17. ↑ Открыт памятник «Труженикам тыла», ковавшим Великую Победу (недоступная ссылка — история). Управление общественных связей и информации Главы Республики Марий Эл (12 ага 2012). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2013. Архивлыме 6 пургыж 2013 ий.
  18. ↑ 1 2 Сегодня в Йошкар-Оле заложен первый камень «Памятника труженикам тыла Великой Отечественной войны». ИА «МариМедиа» (6 ага 2010). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2013. Архивлыме 6 пургыж 2013 ий.
  19. ↑ В Йошкар-Оле появится памятник труженикам тыла (недоступная ссылка — история). Red-Town (2 кылме 2011). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2013. Архивлыме 6 пургыж 2013 ий.
  20. ↑ В Парке Победы появится новый памятник. Новости Йошкар-Олы — pg12.ru (27 ага 2011). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2013. Архивлыме 6 пургыж 2013 ий.
  21. ↑ МОУ СОШ №13. История создания школы. Образовательный портал Республики Марий Эл. Тергыме кече: 2 шорыкйол 2013. Архивлыме 5 шорыкйол 2013 ий.
  22. ↑ Кудрявцев В.Г. Марийскому региональному отделению ВТОО «Союз Художников России» – пятьдесят лет! Художник. С. 43 (1 кылме 2012). Тергыме кече: 16 сорла 2015. Архивировано из оригинала 1 пургыж 2015 ий.
  23. ↑ Михаил Бабич принял участие в открытии бюста Героя России, гвардии подполковника Марка Евтюхина в Йошкар-Оле. Официальный сайт полномочного представителя Президента Российской Федерации в Приволжском федеральном округе (2 сорла 2017). Тергыме кече: 6 сорла 2017. Архивлыме 6 сорла 2017 ий.
  24. ↑ В ЙОШКАР-ОЛЕ ОТКРЫТ ПАМЯТНИК ПОГРАНИЧНИКАМ ВСЕХ ПОКОЛЕНИЙ. Общественно-политическое сетевое издание "Марийская правда" (1 шыжа 2018). Тергыме кече: 18 шыжа 2018. Архивлыме 18 шыжа 2018 ий.
  25. ↑ Открытие памятника воинам-пограничникам. Информационный портал города Йошкар-Олы (1 шыжа 2018). Тергыме кече: 18 шыжа 2018. Архивлыме 18 шыжа 2018 ий.
  26. ↑ ЙОШКАР-ОЛА: ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ПОГРАНИЧНИКАМ. Общественно-политическое сетевое издание "Марийская правда" (1 ага 2018). Тергыме кече: 18 шыжа 2018. Архивлыме 18 шыжа 2018 ий.
  27. ↑ ЗАВТРА В ЙОШКАР-ОЛЕ ОТКРОЮТ ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ПОГРАНИЧНИКАМ. Общественно-политическое сетевое издание "Марийская правда" (28 идым 2018). Тергыме кече: 18 шыжа 2018. Архивлыме 18 шыжа 2018 ий.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йошкар-Олан_чапкӱжӧ-влак&oldid=1232401" гыч налме