Йошкар-Олан эртымгорныжо

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак

Йошкар-Олан эртымгорныжо — Марий Эл Республикын рӱдӧ олажын, «Йошкар-Ола» ола округын административ рӱдержын эртымгорныжо.

Эн ондакысе пагыт

Йошкар-Ола нерген икымше гана 1584 ий 1 ноябрьыште разряд книгаште — 1475—1598 ийласе «Разряд приказын» тӱҥ документыштыже ушештаралтеш. Но археологий кӱнчымаш ончыкта: тиде верлаште еҥ-влак эше мезолит самын гычак (мемнан эра деч 12 тӱжем ий ончыч) иленыт[1].

Кызытсе ола йырысе кумдык эреак поян чодыра дене авыралтын, тидыже верысе калыклан сонар да саскам погымо дене илаш, а чодырам чоҥышаш материал семын кучылташ йӧным пуэн. Чодырам руымо олмым куралыныт да мланде паша ден вольык ончымо кӱлешлыклан кучылтыныт. Вопш мӱйым погымаш да кол кучымаш вияҥын улмаш. Илемлаште лу гыч ыштыме шуко арверым муыт, нуно тӱҥ шотышто сонар дене кылдалтыныт (тӱрлӧ сынан пикш умдо мучаш, гарпун, катман мучаш), тыгак шун ате, сӧрастарыш-влак лектыт[2].

XIII ден XV курым коклаште кызытсе Йошкар-Ола кумдыкышто тӱп марий-влак иленыт да тудо Шӧртньӧ Ордашке пурен, а вара, XVI курым кыдал марте, Озаҥ ханлыкын Галицкий даругыжын йӱдвел мӱндыр верже лийын, тудын гоч Озаҥ ден йӱдвел-эрвел руш мланде коклаште ужалыше-экономике да сарзе-политик кыл шукталтын. Мутлан, тиде вершӧрым Галицкий корно вончен каен манме пале, тудо Озаҥ гыч йӱдвел-касвел могырыш Галич ола велыш — йӱдвел-эрвел Русьын кокла курымысо кӱлешан олаже велыш — эртен[3]. Озаҥ ханлыкыште марий-влакын олашт лийын огыл, нуно изи «илемла дене» иленыт.

Чарлам негызлымаш

XVII курымысо Чарлан макетше. РМЭ НМ-ын фондшо

Руш княжестве-влак ден Шӧртньӧ Орда, а варажым Руш кугыжаныш ден Озаҥ ханлык кокласе кужу сарзе вашшогымаш 1552 ий октябрьыште Иван Грозныйын сарзывийжын Озаҥ ханлыкым кырен шалатыме да Кокла Юл кундемым, тидын шотыштак марий кундемымат, Россий кугыжанышыш ушымо дене пытен. Лачак тидын дене Чарла олам негызлымаш кылдалтын. Верысе калыкын икмыняр ужашыжым 1552 ий октябрь кыдалнак руш кугыжалан ӱшанле лияш товатлыктыме да тудлан йозакым тӱлаш ыштыктыме. Но варажым декабрьыштак марий-влак шуко вере кынелыныт, у шот-радамым шуктен шогаш тореш лийыныт, а 1553 ий шошо гыч Руш кугыжаныш ден черемис-влак коклаште «черемис сар» тӱҥалын[1].

Торешланен кынелмым темдалаш олыкмарий-влакын мландышкышт сарзывуй-влакын вуйлатымышт почеш Москосо «лектын коштшо» сарзе-влакым колтымо. Нунын лакемме кӱлешан вер «Ошла волость» лийын (Ошла изэҥер ола воктене Изи Какшаныш йоген пура), а тудын дене пырля ийвозыш уверлаште икымше гана Какшан, Манага да моло вершӧрат палемдалтыт. Нунын дене ик радамыште тыгак вуянче толкыным вуйлатышын лӱмжӧ дене Мамич-Бердейын волостьшат ончыкталтеш. Очыни, тудат Изи Какшаныште, Ошлан аҥже воктене, тидын шотыштак ончыкылык олан вершӧрыштыжӧ лийын. Тыште Мамич-Бердей эсогыл ногай кугыжан эргыжым вуйлаташ ӱжмӧ дене эрыкан «кугыжанышым» увертараш тӧчен, но «курыкмарий-влакым» Моско дене пырля сарланаш тараташ тӧчымыж годым руалтен кученыт да Москошко ӱмыржым кошарташ колтеныт[1].

Черемис сар-влак кум кужытын: 1552—1557, 1572—1574, 1582—1584 ийлаште — эртеныт. Кокымшо сар годымжо Иван Грозный уэш ушымо мландыште жаплан ыштыме сарзе-ресурс базе, сарзе эҥертыш вер-влак дене гына серлагаш огыл манын шонен пыштен да тушто «ола ден острог-влакым шындедаш» кӱштен. Тыге, 1574 ийыште Кугу да Изи Какшан аҥ коклаште Кокшажск (Кокшайск) олам чоҥымо, да Олык велын кугу ужашыжым шке кид йымаке поген налме — торешланен кынелмаш мучашлалтын. Но икмыняр ий гыч марий мландын рӱдыштыжӧ уэш тымый лийын огыл. Тышке ик гана веле огыл сарзывийым колтеныт, но торешланымашым кужу жап темдал кертме огыл. Тунам ола-крепость-влакым, вуянче-влакым йӧршешак лыпландараш манын, кӧргӧ районлаштат йолешке сарзе-влакын кечывалым эртен кертме кужытышто (тунам тидыже 50-60 уштыш улмаш) чоҥаш лийыныт. Тидыже ынде Иван Грозныйын колымыж деч вара, Фёдор Иоанновичын кугыжаланымыж годым шукталтын. «Чын государь шкежак, — ойлалтын ийвозышышто, — ончен лектын да ончыкыжымат нунын деч ужалкалымаш лиймым шижын да шке сарзывуйжо-влакым колтен да пӱтынь Черемис мландыште ола-влакым шындедаш кӱштен», да тыге Москон вуйлатымыжым пеҥгыдемден[1][4].

1584 ий кеҥежым руш сарзывуй-влакын сарзывийышт Кокшайск гыч Изи Какшан дене кӱзеныт, вуянче-влакын тӱҥ вийыштым кырен шалатеныт да Изи Какшаныште, тудын кокла йогыныштыжо пурла сереш эн йӧнан олмышто, нунын икымше черемис сар годсекак палыме верыште, карманым негызленыт да тидын нерген Москошко увертареныт. Да «Разряд книгалаште» «Черемисыште» Какшанысе Царь-ола нерген документан икымше палемдымаш лектын[1].

7093 ийыште ноябрьын 1 кечынже пӱтынь Русьын государь кугыжаже да кугу князьше Федор Иоаннович у Царь олаш кум полк наряд да шапаш дене сарзывуй-влакым колташ кӱштен. Кугу полкышто сарзывуй князь Иван Ондреевич Ноготков да вуй князь Григорий Вельской. Ончыл полкышто сарзывуй князь Иван Васильевич Гагин-Великого. Оролышо полкышто князь Петр Шеховской. Сарзывуй-влакын шапашым да нарядым олашке конден шуктымекышт, Царь олаште воеводылан Иван Ноготков ден Нагой эрге Михаил Александровлан лияш; ола вуйлан Звяга Воейковлан лияш…

Вес ийвозышышто палемдыме[1]:

7092 ий. Тудо ийынак Черемисыштат Царь ола

Тунам кучылталтше византий кечышот почеш «тӱням ыштыме деч» 7092 ий 1583 ий 1 сентябрь гыч 1584 ий 31 август марте жапым авалтен. Тугеже, 1 ноябрь — ола нерген икымше гана палемдыме кече, а чоҥалтынже 31 август деч ончычак. Царь ола-влак икмыняр лиймылан кӧра рашемдаш Какшанысе Царь ола але Царёв Кокшайский манын возаш тӱҥалыныт, а тиде формо гоч XVII курымын икымше пелыштыже Царевококшайск (марлаже Чарла) лӱм пеҥгыдемын. Ола деке уездым возымо, тудо эше кужу жап «Царегородский» маналтын (тышеч тиде верлаште шарлыше Царегородцев фамилий)[1].

Чарлам негызлымаш уэш налме мланде-влакым правительстве велым колонизаций политикын ужашыже лийын. Олам чоҥымо кумдык гыч да йырым-йыр вич меҥге деч шагал огыл верыште тӱп калыкым умбакырак поктен луктыныт але нуно, виеш поктымым вучыде, шкеак каеныт[1].

«Какшанысе Царь ола» (тышеч вара кужу жаплан олан пеҥгыдемдалтше официал лӱмжӧ — Чарла) 1584 ийыште Фёдор Иоаннович кугыжа годым Иван Грозныйын колымыж деч вара негызлалтын. Эн тӱҥалтыште Чарла тыглай сарзе ор семын лийын, тудо ныл велымат рокан чоҥга да пу пырдыжла дене авыралтын[5]. Жапын эртыме дене ола шке сарзе сомылжым шуктымым чарнен, ыштыш-кучыш да ужалкалыше рӱдерыш савырнен миен. Тыште ремесленник, ужалкалыше, кресаньык-влак илаш тӱҥалыныт, олан чекшат ончычсо деч ӧрдыжкӧ лектын, посад ден слобода-влак шочыныт. Калык тӱҥ шотышто мланде пашам ышткен. Ола воктене умлам куштеныт. Коваштым ыштыме, чодырам ямдылыме да арака шолтымо паша тӱзланен[4]. Но калыкын тӱҥ ужашыже ончычсо семынак сарзыеҥ-влакак лийыныт[3].

Чарла кужу жап марий кундем кӧргыштӧ сарзе-административ рӱдер лийын кодын. Олаште уезд администраций да сарзе гарнизон верланен, тудо руш стрелец да служышо еҥ-влак гыч шоген, нунылан верысе калыкын вучыдымын кыжганымыжым ик гана веле огыл темдалаш логалын. Мутлан, Юл кундемысе да Виче велысе вуянчыланыше кресаньык-влак (руш, татар, чуваш, марий-влак) 1609 ий телым Чарлам кредал сеҥен налыныт. Вуянчыланен кынелше-влакым темдалаш Озаҥ гыч кугыжан карательный отрядше толын, тудо вуянчыланен кынелше-влакым пеш осалын пытарен[4].

Чарлаште илыше-влак Кузьма Минин ден Дмитрий Пожарскийын ополченийыштышт лийыныт. Нуным Доныш да калмык степьыш руш вийым пеҥгыдемдаш колтеденыт. Чарлаште илыше-влак Пётр I-ын сарзе походлаштыжат лийыныт манын, преданий-влак аралалт кодыныт[4].

Какшанысе Царь олам ыштыме дене тыште руш калыкат лектын. Карман воктене посад верланен, тушто ужалкалыше ден ремесленник-влак иленыт, нуно тӱҥ шотышто Руш кугыжанышын рӱдӧ кундемлаж гыч толыныт. XVII курым кыдалне Чарла йырысе ял-влак, кызыт ола кӧргыш пурышо-влак (Вараксино, Лапшино, Гомзово, Берёзово, Кожино, Марково, Пахомово, Ширяйково, Жуково, Княжна), кугыжан окольничийже князь В. Г. Ромодановскийынлан шотлалтыныт[6][7][8]. XVII курымын кокымшо пелыштыже тудын колымыж деч вара нуно кугыжан полатшын вуйлатымашке, вес семынже кугыжаныш казнаш кусненыт. Руш огыл калык гыч олаште да тудын йырже у тынешпурышо служышо еҥ-влак — тархан-влак — иленыт, нунын нерген кызытат оласе «Тарханово» микрорайон лӱм шарныкта[4].

Пеҥгыдемдыме ола семын шочын, Чарла эше 300 ий утла ончычак уездын рӱдыжӧ лийын. Олам да уездым XVII курымышто сарзывуй вуйлатен, тудым Разряд приказ дене шогалтеныт да тудо Озаҥысе дворын кӱштымашыжым шуктен шоген. Тудо сарзе вийым вуйлатен, юридический сомылым шуктен, марий калык деч йозакым поген[4].

Пётр I годым Чарлам Озаҥ губерний пелен возымо, губернийыш Угарман гыч Астрахань марте пӱтынь Юл кундем пурен. 1775 ийыште указ лектеш, тудын почеш Озаҥ губернийыш Кокла Юл кундем гына пурен. Чарла уэш ыштыме Озаҥ губернийын уезд рӱдыжӧ лийын[4].

XVIII курымышто ола икмыняр вашталтын: кӱ пӧрт-влак шочыныт, 5 черке чоҥалтын: Троицкий (1736 ий), Входо-Иерусалимский (1754 ий), Вознесенский (1756 ий), Воскресенский собор (1759 ий), Тихвинский (1774 ий). XVIII курым мучаште возымо «Чарла уездын экономике шотышто палемдымашыштыже» манмаште ончыкталтын: Воскресенский соборышто погымо кугыжаныш окса казнам аралаш клат верланен; Троицкий черке воктене казна пӧртыштӧ оласе полиций ден тюрьма верланеныт[9]. XVIII курымышто олаште икымше йӧнозанлык предприятий-влак шочыныт, кӱ оралте-влакым чот чоҥаш пижыныт (тиде марте ола тӱрыснек пу гыч лийын)[3]. Олаште Александро-Елизаветинский ярмиҥга эртаралташ тӱҥалын. Тунамак олаште купеч еш-влак лекташ тӱҥалыныт[4].

XIX курым олан эртымгорныштыжо

Йошкар-Олаш толшо икымше поезд
Йошкар-Ола покшелне В. И. Ленинлан чапкӱ

1835 ийыште Чарлан икымше радамлыме планже чоҥалтын. Тушан 1835 ий 1 мартыште император Николай I шке кидше дене возен: «Тыгак лийже». Тиде план почешак ола ончыкыжым вияҥын, эркын-эркын Марий кундемын ужалкалыше-экономике да тӱвыра рӱдышкыжӧ савырнен, кеч калыкше улыжат 2000 еҥ наре гына лийын[5].

XIX курым кыдал гыч Чарла политике ссылке вер лиеш. Тышке 1863 ийыште Польшысо торешланен кынелмаште лийше-влакым колтымо[4].

Кыдалаш шинчымаш кӱкшыт дене Чарла тиде пагытыште губернийыште икымше верым налын, эсогыл Озаҥымат ончылтен: тыште кок тӱжем еҥлан вич школ лийын. Но тидын дене пырляк олаште вияҥше йӧнозанлык лийын огыл. 1837 ийыште верысе краевед, — уездысе исправник барон Александр фон Келлер очеркан возымаштыже палемден: «… фабрик ден завод уке … тӱрлӧ ремесленник кокла гыч улыт: столяр — 1, кем ургызо — 2, ургызо — 2, медник — 1, оловянник — 1, чиялтыше — 2».

Иктаж пел курым гыч, 1876 ийыште, вес краевед, туныктышо И. О. Дерюжев, палемден: «Еҥ-влакын пеш чот изи тунеммашыштым шотыш налын, нунылан тӱшкаш чумырген илашышт полшышо кинде кӱэштше, шыл ужалыше, кем ургызо да икмыняр моло ремесленник деч посна йӧнозанлыкын ик отрасльжат оласе калыклан палыме огыл». XIX курым мучаште гына Чарлаште аракам шолтышо изи завод чоҥалтын, тушто 70 пашазе тыршен[9].

XX курым олан эртымгорныштыжо

XX курым тӱҥалтышлан Чарла тымык провинциал ола лийын кодын. Экономикын негызшым ял озанлык ыштен, эн кугу сословийлан кресаньык-влак шотлалтыныт[4].

1919 ий 17 февральыште Чарлам Краснококшайск манын вашталтен лӱмденыт. 1920 ий 18 июньышто Вятке губернийыш пурен. 1920 ий 4 ноябрьыште ВЦИК ден РСФСР СНК-н Марий автоном областьым ыштыме нерген Декретышт лектеш, да 25 ноябрьыштак Краснококшайск тудын административ рӱдыжӧ лиеш[4].

1928 ий 25 январьыште Краснококшайск марий лӱмым налын — Йошкар-Ола[4]. 1936 ий декабрьыште Марий автоном область Марий Автоном Совет Социалистический Республикыш савырнен да Йошкар-Ола тудын рӱдолаже лиеш[3].

Кугу Ачамланде сар ийлаште Йошкар-Олаш икмыняр заводым эвакуироватлаш пунчалме, тидыже йӧнозанлык да социал-экономике вияҥмашлан кугу шӱкалтышым ыштен, ола касвел да кечывалвел могырышкыла, а вара эҥер вес велысе ужашыштат чулымын чоҥалташ тӱҥалын[3]. Олан экономике шотышто кушмыжлан Зеленодольск гыч кӱкшӧ вольтан электропередаче линийым (1959 ий) да газ пучым (1967 ий) шупшмаш кугу кӱлешлыкан лийын[5].

1950—1960-шо ийлаште олан рӱдӧ кундемыштыже ансамблян чоҥымаш шукталтын, тидыже Йошкар-Олан архитекторжо-влакын кугу сеҥымашышт лийын. Эркын-эркын Институт урем (кызыт Ленин проспект) мучко чоҥымо паша шукталтын, тудо олан тӱҥ уремышкыже савырнен. Тыште ола администрацийын, правительстве пӧртын у оралтышытым, «Йошкар-Ола» унагудым чоҥен шындыме. 1970—1980-шо ийлаште Йошкар-Ола чоҥымо шотышто утларак кугу мероприятийым илышыш пуртымо — Какшанын шола сержым йӧнештарыме да Заречный у илыме массивым — Сомбатхей микрорайоным — ыштыме[5].

Йошкар-Олан эртымгорныштыжӧ ик эн шарнымашан кече семын 1984 ийыште олам «Оласе шемер-влакын озанлык да тӱвыра чоҥымаште шумо сеҥымашыштлан да негызлымылан 400 ий теммылан кӧра» Паша Йошкар Тисте орден дене суапландарымаш шотлалтеш[палемд. 1].

Кызытсе пагыт

1990 ийыште Йошкар-Олам Российын историй дене кылдалтше ола-влак радамыш пуртымо[палемд. 2]. 2010 ийыште лӱмер гыч кораҥдыме[палемд. 3].

1997 ий 16 июльышто Марий Эл Республикын Кугыжаныш регистраций палатыже Йошкар-Ола муниципал образованийын уставшым регистрироватлен, тудо оласе шкевиктарымашын правовой, территориальный, экономике да финанс негызшым, олаште илыше-влакын да шкевиктарымаш орган-влакын калык кучемым шуктымаште рольыштым палемда, оласе шкевиктарымаш орган-влакын полномочийыштым, системыштым да структурыштым пеҥгыдемда[10][11].

2003 ий 10 июльышто Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо 2003—2008 ийлан Йошкар-Олан социал-экономике вияҥмаш шотышто «Рӱдола» лӱман республикысе целевой программыжым пеҥгыдемден. Тудын цельже «сай качествын оласе средам ыштымаш лийын, тудым калыклан илашыже да озанлыкым вӱдышӧ субъект-влаклан пашам ышташышт полшышо ик тӱшка йӧн семын умылыман», тидыже олалан вияҥашыже у шӱкалтышым ыштен. Кызыт ола кумдыкышто шагал аралалт кодшо икмыняр пӧрт ден черкым уэш чоҥымо да уэмдыме паша чулымын кая, у пӧрт-влак чоҥалтыт, йошкаролинец-влаклан илашышт сай йӧн ышталтеш[3].

Палемдымаш

Умылтарымаш
  1. ↑ Указом Президиума Верховного Совета СССР от 17 ноября 1984 года
  2. ↑ Постановлением Президиума Центрального Совета Всероссийского общества охраны памятников истории и культуры № 12(162)от 16.02.90 г., Постановлением коллегии Министерства культуры РФ № 112 от 19.02.90 г. и Постановлением коллегии Госстроя РФ № 3 от 28.02.90 г.
  3. ↑ Приказом Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»
Важ
  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Создание Царёва города на Кокшайке. Подавление восстаний и прекращение черемисских войн. yocity.ru. Тергыме кече: 30 сӱрем 2010. Архивировано из оригинала 9 ага 2012 ий.
  2. ↑ Этнология. Учебник. Для высших учебных заведений / Э. Г. Александренков, Л. Б. Заседателева, Ю. И. Зверева и др.-М., Наука, 1994 г.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Город Йошкар-Ола, 2004, с. 4—55.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 12. Исландия — Канцеляризмы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — 767 с.: ил.: карт. (стр. 301—302, статья Йошкар-Ола)
  5. ↑ 1 2 3 4 Городской еженедельник «Йошкар-Ола». Специальный выпуск. Генеральный план города от 3 марта 2009 года. Тергыме кече: 13 сӱрем 2010. Архивлыме 12 сорла 2011 ий.
  6. ↑ 1649 год. Писцовая книга города Царевококшайска, составленная воеводой И. Т. Шадриным — РГАДА, ф. 1209 кн. 523 л. 1—71об.
  7. ↑ Айплатов Г. Н. Писцовая книга города Царевококшайска 1649 года // Марийский археологический вестник. — 1998. — Т. 8. — С. 193.
  8. ↑ Каликаев М. М., Мартынов Н. А. Участие народа мари в крестьянской войне под руководством Степана Разина в 1670-1671 гг. // Труды МарНИИ. Вопросы истории, языка, литературе и фольклора мари. — Марийское государственное издательство, 1940. — Т. II. — С. 6. — 179 с.
  9. ↑ 1 2 Йошкар-Ола: справочник-путеводитель / Сост. и науч. ред. К. К. Васин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1982
  10. ↑ Йошкар-Ола. Марийский государственный университет. Тергыме кече: 21 ага 2009. Архивировано из оригинала 26 сӱрем 2012 ий.
  11. ↑ Марий Эл. Йошкар-Ола и другие крупные города. marielrsp.ru. Тергыме кече: 13 шорыкйол 2010. Архивлыме 8 шыжа 2011 ий.

Литератур

Ола нерген
  • Сост. К. К. Васин. Йошкар-Ола — Красный город: Справочник-путеводитель. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1982. — 127 с.
  • Сост. Е. Б. Брагилевская. Йошкар-Ола. Очерки о столице Марийской республики. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1984. — 157 с.
  • Самсонов П. А. Город на Кокшаге. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1976. — 46 с.
  • Самсонов П. А. Йошкар-Ола - столица Марийской АССР. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1970. — 62 с.
  • Навсегда у меня в сердце ты: 425 лет городу Йошкар-Оле. — Йошкар-Ола: СТРИНГ, 2009.
Олан эртымгорныж гыч
  • Айплатов Г. Н. Город Царевококшайск и его уезд в XVII - XVIII вв. Страницы истории Марийского края. — Йошкар-Ола, 1970. — С. 9—32.
  • Айплатов Г. Н. Писцовая книга г. Царевококшайска и его уезда 1649 года. — Йошкар-Ола: Марийский археографический вестник, 1998. — Т. 8. — С. 193—212.
  • Андреянов А. А. Город Царевококшайск: страницы истории (конец XVI - начало XVIII вв.). — Йошкар-Ола, 1991. — 96 с.
  • Дерюжев И. О. Очерк 290-летия состояния г. Царевококшайска и его уезда (1584-1874). — Казань, 2004. — Т. 1876. — 47 с.
  • Под. ред. К. Н. Санукова. Из истории города Йошкар-Олы. — Йошкар-Ола: МарНИИ, 1987. — 163 с.
  • Мошков В. А. Царевококшайск: путевые заметки. Ежемесячное литературное приложение к журналу "Нива" за 1901 г. Январь, февраль, март, апрель. — СПб., 1901.
  • Сост. А. В. Хлебников. Наш город: Краткий очерк истории Йошкар-Олы. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1984. — С. 3—21.
  • Патрушев B. C. Из прошлого нашей столицы: Археологические очерки о Йошкар-Оле и Марийском крае. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1987. — 78 с.
  • Предисловие, очерк о городе Йошкар-Оле // Город Йошкар-Ола. — Йошкар-Ола, 2004. — С. 4—55. — 304 с. — (История сёл и деревень Республики Марий Эл). — 1500 экз. — ISBN 5-87898-247-9.
Официал документ-влак
Фотоальбом-влак
  • Сост. В. Е. Сидоркин. Йошкар-Ола: Фотоочерк. — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1967.
  • Стариков С. В. Царевококшайский альбом: эпоха, город и горожане на старинных открытках и фотографиях. — Йошкар-Ола: Периодика Марий Эл, 2008.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йошкар-Олан_эртымгорныжо&oldid=1227884" гыч налме