Паша Йошкар Тисте орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Паша Йошкар Тисте орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип орден
Кӧлан пуалтеш посна еҥ-влак, предприятий, тӧнеж да пашазе коллектив-влак
Кумылаҥдыш амал Совет кугыжаныш да мер ончылно кугу суап
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1928 ий 7 идым
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 21 теле
Суапландарыме чот 1 224 590
Черет
Кугурак награде II степенян Ачамланде сар орден[d]
Изирак награде Калык Келшымаш орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Паша Йошкар Тисте орден (эн тӱҥалтыште «Паша Йошкар Тисте» орден манын возеныт) — СССР-ын чумыр гражданлык наградыже, тудо пашаште суаплан кучыктеныт.

СССР ЦИК ден СНК-н 1928 ий 7 сентябрьысе Пунчалышт дене тӧнежлыме.

Историй

Тыгак ончо: Совет республик-влакын Паша орденышт

СССР-ын «Паша Йошкар Тисте» орденжым тӧнежлыме деч ончыч Каҥаш-влакын Пӱтынь Российысе VIII погынжо 1920 ий 28 декабрьыште РСФСР-ын «Паша Йошкар Знамя» орденжым тӧнежлен[1], а варарак тыгай орден-влакым моло совет республиклаштат тӧнежлыме.

РСФСР-ын «Паша Йошкар Тисте» орденын примерже почеш тӧнежлыме Хорезмысе Калык Совет Республикын Паша орденже дене В. И. Ленин суапландаралтын. Тиде орден Москошто В. И. Ленинын Тоштерыштыже аралалтеш.

РСФСР-ын «Паша Йошкар Тисте» орденже дене суапландарыме икымше еҥ Гомель губерний Быхов уездысе кресаньык Никита Минчуков лийын, тиде награде дене тудым ий кайыме годым Чигиринысе кӱварым шкем чаманыде аралымыжлан РСФСР ВЦИК-ын 1921 ий 28 июльысо Пунчалже дене палемдыме.

СССР ЦИК ден СНК-н 1928 ий 7 сентябрьысе пунчалышт дене чумыр ушемлык «Паша Йошкар Тисте» орденым тӧнежлыме. Умбакыже орденын статутышкыжо вашталтыш-влак СССР ЦИК ден СНК-н 1936 ий 7 майысе Пунчалышт да СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо да 1947 ий 16 декабрьысе Указше-влак дене пурталтыныт.

Чумыр ушемлык орденым 1928 ийыште тӧнежлыме гынат, тудлан орденлык знакым 1931 ийыште гына ямдылыме, а суапландарыме-влаклан нунын илыме да пашам ыштыме республикласе паша орден-влакын знакыштым пуэденыт. Умбакыже нунын кокла гыч шукыштлан республикласе знак-влакым чумыр ушемлыклан вашталтеныт.

РСФСР-ын «Паша Йошкар Тисте» орденже дене да моло совет республик-влакын тыгаяк орденышт дене суапландарымым 1934 ийыште чарненыт. Нине орден дене суапландарыме еҥ-влаклан нине орденын статутыштышт палемдыме права ден жаплымаш аралалт кодыныт.

Орденым кондыштмо правил, тасман тӱсшӧ да тудым награде колодкеш вераҥдымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орденже ден медальже-влаклан тасман образецыштым да нунын нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма ден ойыртемыш знак-влакым кондыштмо Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдыме[2].

Орденын статутшо

  1. Паша Йошкар Тисте орден Совет кугыжаныш да обществе ончылно производствышто, наукышто, литературышто, сымыктышыште, калык туныктымаште, тазалык аралтышыште, кугыжаныш, мер да моло шотан пашаште кугу лектышан суаплан палемдаш тӧнежлалтын.
  2. Орден дене суапландаралтыныт:
  • СССР граждан-влак;
  • предприятий, объединений манме, тӧнеж, организаций, союзный ден автоном республик, кундем, область, автоном область, автоном округ, район, ола да моло илем-влак.

Орденым СССР-ын гражданже огыл улшо еҥ-влаклан, тыгак йотэл предприятий, тӧнеж, организаций, илем-влаклан пуэныт. Суапландарымаш СССР Рӱдӧ сомылшуктышо комитетын але тудын Президиумжын (кызыт СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум) Пунчалышт дене ССР Ушемын рӱдӧ тӧнежышт ден ведомствыштын, тыгак мер организаций-влакын чумыр ушемлык рӱдерыштын темлымышт почеш суапландаралтын.

Орденым кучыктеныт:

  • йӧнозанлыкым, ялозанлыкым, чоҥымашым, транспортым да калык озанлыкын моло отрасльже-влакым вияҥдымаште, мер производствын пайдалыкшым кугемдымаште кугу сеҥымашлан, паша лектыш кушмашын, продукцийын сайлыкшым саемдымашын эн кӱкшӧ палдырыштлан, утларак чапле технологий процессым ямдылымылан да производствыш шыҥдарымылан;
  • планлык заданийым да налме социалистический сӧрыкым шуктымаште да эртарен шуктымаште эреак кӱкшӧ лектышлан;
  • ялозанлык культурын лектышыжым да мер вольык ончымын продуктивность манмыжым нӧлталмаште, ялозанлык продуктым ыштен налмым да кугыжанышлан ужалымым кугемдымаште пеш кугу сеҥымашлан;
  • шанче ден техникым вияҥдымаште, нунын у сеҥымашыштым калык озанлыкыш шыҥдарымаште кугу суаплан, кугу техник-экономике значениян шонен мумашлан да рационализаторлык ой-каҥашлан;
  • элын аралалтме йӧнжым пеҥгыдемдымаште кугу суаплан;
  • совет культур, литератур да сымыктыш шотышто сай лектыш дене пашам ыштымылан;
  • кушкын толшо тукымым туныктымаште да коммунист семын шуарымаште, тазалыкаралтышыште, торгайымашым, мер пукшымашым, илымвер-коммунал озанлыкым, калыкын илыш-касыш асужым вияҥдыме шотышто кӱкшӧ квалификациян кадрым ямдылымаште кугу суаплан, капкультур ден спортым вияҥдымаште поснак кугу лектышлан;
  • кугыжаныш да мер пашаште, социалистический законлыкым да правопорядкым пеҥгыдемдымаште кугу суаплан;
  • СССР ден моло кугыжаныш-влак коклаште экономике, шанче-технике да культур вашкылым вияҥдымаште кугу суаплан.

Паша Йошкар Тисте орден оҥын шола велныже кондышталтеш да СССР-ын моло орденже улмо годым Йошкар Тисте орден деч вара верлана[3].

Орден нерген каласкален возымаш

Орденын тӱжвал тӱсшӧ, кугытшо, тудым ышташ кучылтмо материал ышталтме жапыштат, тудым тӧнежлыме деч варат шуко гана вашталтыныт.

Суапландарыме-влаклан кучыктымо Паша Йошкар Тисте орденын вариантшым кум типлан шелаш лиеш.

I тип

I типын знакше, 1928–1936 ийла

1928 ий годсо орден — «Кумлук».

Орден варасе вариант-влак деч кугытшо да тӱжвал тӱсшӧ дене палынак ойыртемалтын. Знакын ӱлылжӧ пӱян шестерёнкыла койын, тудын тӱржӧ мучко, оҥго дене, шыдаҥ парча-шамыч верланеныт. Шестерёнкын ӱлыл ужашыжым йошкар эмаль дене ыштыме вияш лукан кумлук леведын, вияш лукшо дене тудо ӱлыкӧ савырнен. Знак рӱдӧ ужашыштыже, кумлукым изишак петырен, гидроэлектростанцийым сӱретлыман тыртыш верланен. Тыртыш покшелне шӧртняҥдыме сорла ден чӧгытын сӱретышт верланен. Тыртышын кӱшыл ужашыштыже — «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!» манын возыман эмалян йошкар тистын изирак кугытан шовычшо. «СССР» манын возымаш стилизоватлыме щитокышто орденын ӱлыл ужашыштыже верланен. Орденын шке знакше кок ужаш гыч шога. Икымше, тӱҥ ужашыже, ӱлнӧ эмалян кумлукан, покшел тыртышан да щитокан пӱян шестерёнко лийын. Кокымшо ужашыже — шӧртняҥдыме сорла ден чӧгыт, нунышт тӱҥ ужашыш кок заклёпко дене пижыкталтыныт. Знакын реверсыштыже, тудын покшел ужашыштыже, чын тыртыш сынан кугу келгемдымаш уло, тудын покшелныже пӱчкедыме штифт верланен. Штифт шкеже да йымалне кийыше йыргешке площадке ший гыч ышталтыныт. Сорла ден чӧгытым кучышо кок заклёпко штифт пелен лийыныт (циферблатысе 3 ден 7 шагат тураште). «МОНДВОР» манме клеймам лектын шогышо буква-влак дене ыштыме да тудо штифт деч иктаж 5 мм ӱлнӧ верланен (6 шагат тураште). Клейма пӱгӧ семын изиш ӱлыкыла кадырген (лаке семын). Орденын штамповко йӧн дене ыштыме номерже покшел лаке деч ӧрдыжтӧ верланен. Тудо реверсыште, «СССР» буква-влакым нумалше лыкын-лукан ӱлыл пластинын проекцийыштыже штамповатлалтын. Ишыктыше гайкын диаметрже 28 мм (ондакысе знак) але 32 мм (варасе знак) лийын.

Орденым ший гыч ыштеныт. Знакын кугытшо: лопкыт — 38 мм, кӱкшыт — 43 мм.

II тип

II типын знакше, 1936–1943 ийла

1936 ий годсо орден.

Орденын знакше вич ужаш гыч шоген. Орденын икымше, тӱҥ ужашыже, гидроэлектростанцийым сӱретлыман да «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!» манын возыман пӱян шестерёнкын сӱретше лийын. Кокымшо ужашыже «СССР» манын возыман эмалян йошкар тисте лийын, тудо тумо лышташ дене пидме шӧртняҥдыме аршаш дене ушнен. Кокымшо ужаш тӱҥ ужашыш кум заклёпко полшымо дене пеҥгыдемдалтын. Орденын кумшо ужашыже шӧртняҥдыме шыдаҥвуйла койын, тудым покшечын тасма дене пидме, шурнывуй знакын тӱҥ ужашыже ӱмбак, тудын ӱлыл тӱрышкыжӧ, пышталтын да кок заклёпко полшымо дене пеҥгыдемдалтын. Орденын нылымше ужашыже — эмалян изирак йошкар шӱдыр, тудым шӧртняҥдыме шыдаҥвуй ӱмбак пыштыме. Тудо ик заклёпко полшымо дене пеҥгыдемдалтын. Орденын пытартыш, визымше, ужашыже шӧртняҥдыме сорла ден чӧгытла койын, нуно тӱҥ ужаш покшелан кок заклёпко дене пеҥгыдемдалтыныт. Орденын посна элементше ишыктыман йыргешке 33 мм диаметран гайке лийын.

Орденын реверсше ягылгыше, изиш кадырген пурышо. Реверс покшелне ӱлныжӧ йыгешкырак площадкан (фланецан) пӱчкедыме штифтым паитлен пижыктыме. Реверсыште кандаш заклёпко лийын. Чылт штифт воктенак сорла ден чӧгытым кучышо кок заклёпко лийын. Эмалян йошкар тистым да тумо аршашым кучышо кум заклёпко циферблатысе 1, 6 да 11 шагат тураште верланеныт. Реверсын эн ӱлныжӧ, рат дене, эше кум заклёпко лийын. Покшелсыже (6 шагат тураште) эмалян йошкар шӱдырым кучен. Ӧрдыжысӧ кокытшо (5 ден 7 шагат тураште) шӧртняҥдыме шыдаҥвуйым кученыт.

III тип

III типын знакше, 1943–1991 ийла
III типан знакын реверсше

1943 ий годсо орден 1936 ий годсым уэштарен, но тасман колодкеш кондышташ йӧнештаралтын.

Паша Йошкар Тисте орденын знакше чуяка сынан лийын. Знакын тӱржӧ пӱян орава сын семын ышталтын, тудын кӱшыл ужашыжым рубинан-йошкар эмаль гыч ыштыме тистын шовычшо дене леведме. Орденын ончыл могырыштыжо — гидроэлектростанций ден кӱртньыгорно фонышто шӧртняҥдыме сорла ден чӧгыт сӱрет. Ӱлычын сӱретым пел тыртыш гай койшо шӧртняҥдыме тумо аршаш дене рамылыме. Орденым рамылыше пӱян ораваште — возымо: «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!».

Тисте шовычышто — шӧртньӧ буква дене возымо: «СССР». Орденын ӱлыл ужашыштыже пӱян орава мучко — пурлашкыла да шолашкыла шарлыше шыдаҥ парча-шамыч, нуным покшечын кумда тасма дене кылдыме, тушто йошкар эмаль дене леведман вич мучашан шӱдырым сӱретлыме. Орден ший гыч ышталтын. Орденын кугытшо: кӱкшыт — 44 мм, лопкыт — 37 мм. Орденлык знакын кӱшыл ужашыштыже изи пылыш лийын, тудо колча полшымо дене орденлык тасма дене шупшмо вич лукан колодко дене ушалтын. Колодкын вес могырыштыжо — орденым вургемыш пижыкташ йӧнештарымаш.

Паша Йошкар Тисте орденын тасмаже порсын муар гыч ыштыме, шемалге-пелганде тӱсан лийын, тӱр мучкыжо кутынек кок канде корно каен. Канде корно-влакын лопкытышт — 3,5 мм. Тасман чумыр лопкытшо — 24 мм.

Палемдымаш

  1. ↑ VIII Всероссийский Съезд Советов. Постановление от 28 декабря 1920 года. Об ордене Трудового Красного Знамени. Тергыме кече: 29 ӱярня 2013. Архивировано из оригинала 21 кылме 2015 ий.
  2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  3. ↑ Статут и описание Ордена Трудового Красного Знамени. Тергыме кече: 15 вӱдшор 2008. Архивлыме 21 шорыкйол 2022 ий.

Литератур

  • Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. — М.: ПРО-КВАНТ, 2006.
  • Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. — М., 1982.
  • Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. — М., 2005.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Глава 5. Советская наградная система // Ордена и медали России и СССР / редакторы к. и. н. Хомутова Е., Рублёв С.. — 1. — Ростов н/Д: Владис, 2010. — С. 385. — ISBN 978-5-9567-0960-3.
  • Колесников В. Ордена и медали СССР. — М.: ВИ, 1983.
  • Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М., 1984.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Паша_Йошкар_Тисте_орден&oldid=1176004" гыч налме