Марий мифологий

Марий мифологий (руш. Марийская мифология) — олык, эрвел, йӱдвел-касвел да курыкмарий-влакын мифологий шонымашыштын (представленийыштын) комплексше. Урал да финн-угор мифологийын ужашыже. Марий мифологий — марий юмынйӱлам чумырымашын негызше. Марий-влакын мифышт тидын годымак одо да мордва-влакын мифышт дене лишыл улыт.

Шымлыме историй

Марий мифологий нерген икымше увер-влак XVI курымлан шотлалтыт. Австрийысе дипломат Сигизмунд Герберштейн «Московий нерген возымаш-влак» («Записки о Московии») пашаштыже марий-влак магометан диным кучат манын пеҥгыдемда. Поляк серызе Александр Гваньини «Московий нерген» («Описание Московии») (1549) пашаштыже кӱлешан ешартышым ышта, южо марий-влак «чимарий улыт» манын палемда.

Адам Олеарий — марий-влакын религийышт нерген палдарыше икымше шанчызе

Адам Олеарийын «1633 да 1639 ийлаште Голштиний посольствын Московийыш да Пермийыш путешествийже нерген кумдан палдарымаш» («Подробное описание путешествия Голштинского посольства в Московию и Пермию в 1633 и 1639 годах») пашаштыже марий-влак кечым, тулым, вӱдым, тылзым, ик «колыдымо юмым», тыгак кумирньыжын Немда эҥерыште верланыше «осалым», да нунылан жертвым кондымо чон-влакым (дух-влакым) пагалат манын каласалтеш.

Российыште 1668—1669 ийлаште лийше голландийысе мореплаватель Ян Стрейсын марий-влакын мифологийыштым да йӱлаштым возымыжо поснак оҥай. Кече, тул, вӱд да осал шӱлыш-влаклан ӱшанымаш нерген палемдымаш деч посна, Ян Стрейс марий-влакын кӱшыл юмо — кугыжан полатшылан келшен толшо верыште илыше палыдыме (невидимый) еҥ — нерген торжа да раш огыл шонымашышт улмым палемда.

Ик могырым, 1692 ийыште голландец Н. Витсенын лукмо «Йӱдвел да Эрвел Тартарий» («Северная и Восточная Тартария») пашаже марий-влак нерген этнографический возымашыже-влак ойыртемалтше улыт. Марий-влак чимарий улыт манын палемдыме деч посна, путешественник марий-влакын пушеҥге да идол-влаклан кумалмыштым палемда. Тидын годым пӱнчӧ ломаш ӱмбалсе янлык-влаклан. Марий-влак омышто ужмо янлык-влакым пагалат манын ончыкталтеш. Тыгак колышо еҥын кап-кылжым йӱлатыме да вӱд йымак колтымо йӱла-влак нерген каласалтеш. А. Олеарийын увержым ушештарен, Н. Витсен кумалаш пуымо (жертвоприношение) йӱлам кумдан сӱретла, марий-влак колышо-шамыч вес тӱняште тулым олтен да илыме верым чоҥен кертышт манын, шӱгарышкышт савышым (огниво) да товарым пыштат манын палемда. Н. Витсенын текстшылан марий йылме дене посна аклымашым «Отче наш» кумалтышмут пуа.

Уверын тичмашлыкше да тӱрлылыкшӧ дене XVIII курымысо шанчызе-влак Н. П. Рычковын, Г. Ф. Миллерын, П. С. Палласын, И. Г. Георгин пашашт ойыртемалтыт.

Чынжым, марий мифологий XIX курымышто шымлымаш объектыш савырна. Тиде пагытын эн палыме шымлызе-влак коклаште А. А. Фукс, А. Емичев, С. Л. Троицкий, А. Р. Филимонов, В. М. Черемшанский, П. В. Знаменскийым палемдаш лиеш.

1862 ийыште С. А. Нурминскийын «Марий-влакын религий ӱшанымашыштын очеркышт» («Очерк религиозных верований черемис») лектын, тушто автор Вадыш юмын культшым онча, тыгак Юмын ӱдыржӧ нерген мифым каласкала. 1877 ийыште чуваш шанчызе Н. И. Золотницкийын «Марий-влакын шаман шонымашышт почеш палыдыме тӱня» («Невидимый мир по шаманским воззрениям черемис») брошюрыжо лектын.

Марий мифологийлан посна паша-влакым тыгак С. К. Кузнецов, Г. Яковлев пӧлеклалыныт. Марий мифологийлан кугу вер И. Н. Смирновын «Черемис-влак. Историй-этнографий очерк» («Черемисы. Историко-этнографический очерк») (1889) монографийыштыже ойыралтын.

Марий мифологийым шымлымаште да сӱретлымаште эн чолга жап XIX курым мучаш — XX курым покшелне лийын. Э. Беке, А. Генец, В. Поркка, Ю. Вихманн, Г. Рамстедт, С. Соммье, Х. Паасонен, У. Хольмберг гай шанчызе-влакын тыршымыштлан кӧра ятыр тошто марий йомак, легенде, ю мут, кумалтыш мут да муро аралалт кодын.

XIX курым мучаште марий автор-влакын пашашт лекташ тӱҥалыныт. Тыгай, мутлан, П. Еруслановын «Эрвел марий-влакын илыш-йӱлашт да преданийышт нерген очерк» («Очерк быта и преданий восточных черемис») статьяже. XX курымын икымше лу ийыштыже марий мифологийым шымлымаште кугу верым палыме российысе филолог В. И. Филоненкон пашаже-влак налыныт.

1920-шо ийла мучаште марий шанчызе В. М. Васильевын марий мифологийлан пӧлеклалтше икмыняр статьяже да книгаже лектын. Г. Лихачёвын, Н. М. Маторинын, М. Г. Маркеловын, И. В. Зыковын пашашт кӱлешан лийын.

1956 ийыште американ лингвист-влак Т. Шебок ден Ф. Ингерманнын «Черемис-влакым шымлымаш: Вес тӱня» («Исследования черемис: Сверхъестественное») монографийышт лектын. Автор-влак марий мифологийын шкешотан «энциклопедийжым» ыштеныт.

Марий мифологийым шымлымаште марий шанчызе-фольклорист-влак чот тыршеныт. Йомак, легенде, преданий да муро-влакын у текстыштым К. А. Четкарёв, В. А. Акцорин возен налыныт да нунылан комментарийым пуэныт. Н. С. Капустинын «Тошто религий ӱшанымаш-влакын кодшышт да нунын ваштареш кучедалмаш. Марий АССР-ын материалже-влак почеш» («Пережитки древних религиозных верований и борьба с ними. На материалах Марийской АССР») (1965) диссертацийже, Н. Ф. Мокшинын «Мордва-влакын религий ӱшанымашышт» («Религиозные верования мордвы» (1968) монографийышт, кудыштыжо мордва да марий юмо-влакым таҥастарыме, да А. Ф. Ярыгинын «Марий-влакын христиан религий деч ончычсо ӱшанымашыштын кызытсе ончыкталтмышт» («Современные проявления дохристианских верований марийцев») (1976) брошюрыжо кугу кӱлешлыкым налын шогеныт.

XX курымын 80-ше ийла тӱҥалтыш гыч кызыт мартеат шуйнышо марий мифологий да религий деке кумыл тарванымашын у толкынжо тӱҥалын. В. А. Акцоринын, В. Я. Петрухинын, С. А. Токаревын пашашт ош тӱням ужыныт. Марий мифологий Ю. А. Калиев, Н. С. Попов, Т. А. Молотова, В. А. Коршунков, Н. М. Охотина, О. В. Данилов, А. А. Степанова, К. И. Ситников, Л. С. Тойдыбекова, Г. Е. Шкалина, Р. А. Саберов, Н. В. Мушкина, Р. Р. Садиков да моло шымлызе-влаклан посна оҥай объектыш савырнен.

Космогонический миф-влак

Марий-влакын космогонический мифыштын кугурак ужашыже праурал космогонический миф деке конда, тушто мландым ыштыме годым тӱҥ рольым тудын почеш вӱдыштӧ ийше кайыклан (узо лудылан) пуымо. Тидын денак пырля, марий космогонический преданийын посна вариантышкыже тӱням муно гыч ыштыме нерген мифын реликтше-влак пура (родо-тукым мордва мифологийыште гай, ава лудо муным мунча, тушеч каваште илыше-влак Юмо ден Йын шочыт). Тидын годым, ты шонымаште кайык-влак икымше (первичный) океанын пундашыж гыч мландым лукмашке пырля ушнат.

Ананьино археологий тӱвыран сӱретлаштыже космогонический мотив-влак (зооморф да соляр мотив-влакын ушнымышт)

Икымше океанын лоҥгашкыже шке пыжашыже гыч — Лудо пыжаш гыч (букв. кусартыш: Лудо пыжаш — Плеяда шӱдыръеш) лудо чоҥештен толын. Кок муным мунчымеке, тудо нуным шке шулдыржо йымалне киктен. Нине муно гыч кок иза-шольо уло лудо — Юмо ден Йын — шочын. Вара нуно, вӱд йымаке тӧрштен, океанын пундашыж гыч нерышт ден чӱҥгалын, мландым луктыныт (але тидым Юмын кӱштымыж почеш Йын ыштен). Юмын лукмо мланде гыч тӧр ӱмбал (поверхность) ышталтын. Йынже пичкаен да мланде дене пырля шӱвылжымат шӱвалын. Сандене мланде ӱмбалне курык, ер да куп-влак шочыныт.

Вара Юмо кавасе кӱ гыч (Кава кӱ) чӧгыт дене тулойыпым лукташ тӱҥалын — да сакче-влак чоҥештеныт. Керемет тиде жапыште тудым эскерен, да, Юмын мален колтымекыже, тудо тыгак тулойыпым лукташ тӱҥалын, да тудын шке сакчыже-влак — шайтан-влак — чоҥештеныт.

Марий-влакын тыгай мифыштат аралалт кодын: мланде эн ончыч вӱд йымалне киен. Вара мланде вӱд деч ойыралтын да кошкышо мланде ӱмбалне кожла кушкын. Кожлаште онар-влак, а нунын почеш айдеме-влак шочыныт.

Тыгак одо-влакын «Курык да олык-влак» («Горы и долы») мифыштлан лишыл вариант уло. Тушто мландым ыштымаште тӱҥ рольым вӱдлан огыл, а мардежлан пуымо. Тыге «Айдемын лекмыже нерген» («О происхождении человека») антропологий мифыште каласыме: «…ончыч уло мланде вӱд йымалне киен. Кошко мланде йӧршеш лийын огыл маныныт. Но вара эркын-эркын вӱд нугыдемын да мландыш савырнен. Тидын деч вара пеш виян мардеж тӱҥалын. Мланде, мардеж семынак, тарванаш тӱҥалын. Тыге мемнан мланде ӱмбалне Лемда эҥер, отро да теҥыз-влак шочыныт. Эркын дене мланде кошкен да верын-верын пеҥгыдемын…».

Тӱнян ышталтмыже

Тӱнян ушышо тӱҥ элементше семын Кава Шӱдыр, але Маска Шӱдыр улеш, тудын йырже Шордо (Кугу маска), Йӱксӧ, Лудо пыжаш (Плеяде-влак), Пызле вондо (Лира але Орион), Тул вуй (Козерог) да моло шӱдыр тӱшка-влак верланат. Калык поэзийыште тыгай корно-влакым вашлияш лиеш:

«Йӱксӧ чоҥешта, кавасе шӱдырым ончен, Куку чоҥешта, ер ӱмбаке ончен…»

Тӱнян кум кӱкшытшын схеме сӱретше: кава, мланде, вӱд (мланде йымалсе тӱня). Бляха-подвеске. Ананьино археологий тӱвыра (м. э. ончычсо V—III кк.)

Тыгак марий мифологийын ик эн палыме образшылан Кава Меҥге шотлалтеш. Кава Меҥге тыгак тул, кӱртньӧ, ший, шӧртньӧ меҥге семынат ончыкталтын кертеш. Ю мутан текстлаште «мланде рӱдӧ гыч кӱзышӧ Ший Меҥге» ойсавыртыш вашлиялтеш. Калык поэзийыште Кава Меҥге нерген тыге каласалтеш:

«Йӱксӧ, кӱшнӧ чоҥештен, Кана, Кава Меҥге ӱмбаке шинчын…».

Кава Меҥге дек пеш лишне Шордо (Кугу Маска) шӱдыръеш верланен. Тыгай марий мифат аралалт кодын, тудын дене келшышын Кугу Маска — тиде игыже-влак дене шордо да пий дене сонарзе. Пытартышыже икымше-влакым пуштмыштлан кӧра курымешлан кава мучко пӧрдын кошташ улыт.

В. В. Напольских палемда: кава нерген миф, Полярный шӱдырын «кавасе пуда» («небесный гвоздь») (Сампо «Калевалыште») йыр пӧрдшӧ коркан леведышыже семын, кавасе шордо ӱмбак сонар нерген миф чыла урал да Сибирь калыкыште кумдан ончыкталтыныт.

Кӱшыл тӱня (южо шонымаш почеш шым кава гыч шогышо) юмо-влакын, эн ончыч, Юмым ыштышын (Кугу Юмын) лийме вержылан шотлалтын. Тушко нигӧ логалын ок керт. Юмо «кӱртньӧ пече» шеҥгелне, шӧртньӧ престолышто улеш, тушеч тудлан айдеме-влакын чыла пашашт коеш. Кӱшыл юмо шкежак кӱслем ыштен. Пыл ӱмбалне шинчын, тудын дене шоктен, а вара тудым еҥ-влаклан пуэн. Кугу Тумо образ кумдан шарлен, тудын ӱмбалне Юмо улеш. Тумо-виян (Тумо патыр) палыме улеш.

Эн ончыч юмо мут финн йылмылаште кавам ончыктен, да тиде умылымаште тудо кызытат южгунам кучылталтеш, мутлан, юмо волгалта, кава волгалтеш; юмо йӱклана, кава мӱгыра; юмо пылыште, кава пылан; йыжыҥан мутлаште — юмынӱдыр, кавадӱр (вияш кусарымаш: кава тӱр, кава ӱдыр), юмынлулеге, тӱня (вияш кусарымаш: кава лулеге). Варажым тудо кӱшыл юмым ончыкташ тӱҥалын: юмынкӱй жертвенник (вияш кусарымаш: Юмын кӱ), юмынпундаш кава (вияш кусарымаш: Юмын пундашыже). Мардеж — Юмын шӱлышыжӧ, шонанпыл — тудын сарзе пикшыже. Кӱдырчан пыллаште осал шӱлыш-влакым поктышыла, Юмо, тулан имне-влак дене колесницыште кава мучко тарванен, тудын ӱмбаке кӱ да волгенче-пикш-влакым кудалта. Шке шӧртньӧ упшыж дене Юмо тӱням волгалтара, кугу чӧгыт полшымо дене тулойыпым луктеш, суксо-влакым ышта.

Варажым Юмо поян мланде пашазыш савырна, тудын поян озанлыкше да шуко вольыкшо лиеш. Эр гыч кас марте пашам ыштышыла, тудо тидымак Юмынӱдыр ӱдыржӧ да Юмынэрге эргыж деч йодеш. Кӱшыл тӱнян южо объектше кӱшыл юмын образше дене вияш кылдалтше улыт: юмын шулдыр; юмын кудо; юмын тул; юмын кудо пече; юмын ушкал; юмын сотар, Юмын Эҥер, тыгак кавасе рож гоч юмо-влакын волтымо лӱҥгалтыш.

Мланде ден кава коклаште шкешотан коклазе семын курык улеш, кудын ӱмбалне кугу пушеҥге кушкеш. Чӱчкыдын пӱнчӧ але мифический манме «ший кож». Тиде пушеҥге (але кож укш гыч ыштыме тошкалтыш) дене каваш кӱзаш лиеш. Тыгак юмо-влакын элышкышт, теҥыз гоч вончен, пуш дене шуаш лиеш.

Юмо-влакын, тыгак светило-влакын (Кечын да, очыни, Тылзын) илыме верыштлан тӱҥалтыште пушеҥге вуй-влак шотлалтыныт (ӧпкелыше кава мланде деч мӱндыркырак нӧлталтме деч ончыч).

Южо шонымаш почеш, юмо-влак мланде тӱрыштӧ, полог сынан занавес шеҥгелне илат. Тиде пологын ӱмбалже рож-влак дене леведме. Нине рож-влак гоч айдеме-влак шӱдырым, кечым, тылзым ужыт. Лач каваште олма сад дене юмо-влакын илыме верышт улеш. Юмын ешышкыже Юмын Ава, Мланде Ава, Шочын Ава, тыгак Кӱдырчӧ Юмо да Волгенче Юмо пурат.

Ӱлыл тӱня вӱд да мланде йымалсе тӱня-влак дене ончыкталтын. Марий религийым шымлыше финн шымлыше Х. Хольмбергын палемдымыже почеш, эн келгыште илыше Йомшо да Вӱд Ава образ-влак дене ончыкталтше вӱд шӱлыш-влакын вӱд йымалне шке пӧртышт, ешышт, озанлыкышт да вольыкышт лийын. Тыге, Юмын кавасе озанлыкшылан шкешотан параллелизм ышталтын.

Вес тӱняш (чӱчкыдын икмыняр «лончо» гыч шога) корно кугу ий курык гоч киен, тушко коракын полшымыж дене гына вончаш лийын. Вес тӱнян омсажым осал пий-влак але эсогыл кӱ курыкыш кылдыме лӱдыктышӧ да шучко, ӱпан маска ороленыт. Поргем-влак кишке дене темше лийыныт. Поснак демонический Шем Кишке ойыртемалтын.

Икмыняр шымлызе-влакын шонымышт почеш, марий-влакын мифыштышт тыгак ӱлыл тӱня нерген шонымаш-влак аралалт кодыныт, кушко кӱшыл юмын ваштареш шогышыжым петырыме. Тыге Юмо ден Киямат (Керемет, Азырен, Йын, Йоон да т. м. осал юмо-влак, Юмын антагонистше-влак) мланде йымалсе тӱняш мландысе рож гоч логалыныт. Обь угор-влакын шонымышт семынак, марий-влакын мланде йымалсе тӱняшт илыше-влакын тӱняшт деч кӱ дене петырыме лийын.

Праурал мифологийын йӱлажым умбакыже шуен, тӱнян горизонтал проекцийже демонизироватлыме йӱдвелым авалта, тушто маска ден пирын осал шӱлышышт илат, тыгак ий кугыжаныш верланен (Арам огыл колышо-влакым вуйышт дене йӱдвелышкыла пыштат). Ваштареш шогышо верым юмо-влакын тӱняшт налеш, эн ончыч, Юмын илыме верже, кудыжым тыгак Шошо Юмо, «шошымсо юмо, шошымсо шокшо» манын лӱмдат. Кава аланыште кечывалвел могырым Кайыккомбо Корно (Млечный путь) маныт.

Касвел ужаш нейтральный статусым налын шога, но южгунам марий-влакын кугезыштын мландыже семын палемдалтеш, кушеч нуно варажым Вӱтла да Виче эҥер-влак коклаш кусненыт. Мӱндыр эрвел тӱрыштӧ Кӱ курык-влак — Урал курык-влак, Юл (Йыл) — Юл эҥер, Виче шеҥгелсе мланде-влак — Виче эҥер верланеныт. Нине область-влакым, тӱҥ шотышто, онар-влак, одо иноплеменник-влак, овда чодыра калык але эсогыл пийнер-влак — пий неран-влак налын шогат.

Антропогонический миф-влак. Фетишизмын, анимизмын да тотемизмын реликтше-влак

Кугу Юмо ик арняште мландым, айдеме-влакым, чодырам, вӱдым, вольыкым, чыла янлыкым ыштен да чылажланат шке лӱмжым пуэн манын шотлалтеш. Кугу Юмо пайдале янлык да кайык-влакым ыштен гын, Керемет вӱдыштат-мландыштат илыше-влакым, насекомыйым, шукш-влакым, пӱртӱсын стихийный манме хаотический вийже-влакым, эҥгекым кондышо шӱлышым (шайтан-влакым) ыштен. Да тудо кечынак Кугу Юмо тудым шун гыч тушкен, шке ыштымыжлан пеҥгыде роговой леведышым пуэн, кудыжо айдемым тул да вӱд деч, шокшо да йӱштӧ деч, янлыкын кӱчшӧ да пӱйжӧ деч, чер да пиалдымылык деч арален кертын, айдемым мотор да тазам гына огыл, а йӧршеш колыдымым ыштен. Туге гынат айдеме шӱлыдымӧ кодын, молан манаш гын тудын кап-кылыштыже чон лийын огыл. Чон гына айдемылан илыш вийым, уш-акылым да ушым пуэн кертын. Кугу Юмын чон почеш коштмыж годым Керемет юмылан мешаяш да тудын ыштымышкыже шке вашталтышыжым пурташ шонен пыштен. Но пий, кудыжым юмо айдемын кап-кылжым оролаш коден, Кереметым тудын деке пуртен огыл. Тунам осал шӱлыш йӱштым колтен да йӱштӧ деч чытырыше пийым айдеме деке пурташ ӱшандарен, тидлан тудо пуным пӧлеклен. Айдеме ӱмбалне шке властьшым пеҥгыдемдаш манын Керемет тудын ӱмбаке шӱвалын. Чон дене пӧртылшӧ Юмылан нимомат ышташ кодын огыл, кузе айдемын амыртыме кап-кылжым мӧҥгешла савыраш, тидлан кӧра Кереметын амырже айдеме организмын кӧргыштыжӧ лийын. Утарыше леведышат йомын, тудо кид да йол парня мучашлаште кӱч семын гына кодын. Чыла тидын деч айдеме курымешлан колыдымо улмыжым йомдарен, черланен кертын, игече денат кылдалташ тӱҥалын. Кугу Юмо пийым шке порысшым шуктыдымылан кӧра карген пытарен. Нине сюжетлаште, шымлызе-влакын шонымышт почеш, марий-влакын мифышт калык-христиан шонымаш-влакын вийыштым (влиянийыштым) шижыныт.

Марий кундемын археологий памятникше-влак почеш лудо, кишке да колын сӱретше-влак.

Утларак шкешотанлан (оригинальныйлан) чодыралаште онар-влак почеш айдемын лекмышт нерген мифым, тыгак Тӱҥ Юмо ден Шочын Аван ушнымышт гыч икымше айдеме мужыр-влакын лекмышт нерген преденийым шотлаш лиеш. Тӱҥ Юмо, Шочын Ава дене палыме лийме деч ончыч, неле тергымашым чытен лекшаш улмаш — йӱдшӧ-кечыже ошкылын, шордо игын кӱчымӧ шылжым гына кочкын, кужу кумдыкым эрташ. Шочын Ава дене вашлиймеке, нуно лач кечываллан эҥерыште йӱштылыныт, тидлан кӧра трукышто куд пӧръеҥ да тынарак ӱдырамаш лектын. Шочын Ава нуным куд мужырлан ушен, икымше айдеме еш да калык-влаклан тӱҥалтышым пуэн. Айдеме-влакым ыштымылан тауштымаш семын мифический шордо (очыни, зооморф образыште Юмо) нине кугезе-влаклан шордо тӱкым пуэн, тудын ӱмбалне юмын сугыньжо возалтын: «айдеме-влаклан — шарлаш, калык-влаклан — чот дене кушкаш».

Фетишизм, анимизм да тотемизм шонымаш-влакын реликтышт, очыни, финн-угор да урал общность жапыш кондышо-влак, айдеме-влакын йӱлышӧ пӱнчыш савырнымышт нерген преденийыште, Пушеҥге Шочын Ава — пушеҥгым шочыктышо — юмылан ӱшанымаште аралалт кодыныт. Тиде юмо пушеҥге-влаклан шочашышт да кушкашышт полышкален. Марий-влак тыгак пушеҥге да айдеме чон-влакын посна кылыштлан ӱшаненыт, чыла урал калык-влак гаяк шкевуя (личный) пушеҥге да пушеҥге-двойник-влакым пагаленыт Тыгак колымо деч вара айдемын чонжо колыш савырна манын ӱшаненыт. Лӱдмаш, шучко годым але омышто айдемын кап-кылжым кодышо двойник-чон, ӱмыл, шӱлыш-призрак орт нерген шонымаш лийын. И. И. Георгин уверже почеш, марий-влакын Кудоводыж полышкалыше-шӱлышышт лийын. Тиде шӱлыш кеҥеж кудышто — одо-влакын куала святилищыштым ушештарыше чоҥымаште — илен. Тыште Кудоводыжлан тудын посна ужашыжым, изи кудым, печен ойыреныт. Тушто кумыж коробкаште Кудоводыжым ушештарыше пу курчакым араленыт. Марий-влакын шӱлышышт коклаште тӱрлӧ мужо-влакым — чер-влакым колтышо шӱлыш-влакым — ойыреныт. Мужо-влак южо юмо-влакын штатыштышт ӱлыл (подчинённый) шӱлыш семын лийын кертыныт. Ю. А. Калиевын материалже-влак почеш, Пошкырт марий-влакын мужышт пӱртӱс объект да южо янлык тӱрлык-влак (курык, ӱшкыж, тага, эҥер, памаш-влак) дене икгайыш савырненыт. Миф тыгак Кайыккомбо корнын (Млечный путьын) лекмыжым умылтара: «Кугезе жапыште пеш чот йӱштӧ толаш тӱҥалын. Кайыккомбо-влак тӱжем дене йӱштӧ деч шокшо эллашке, кечывалвел могырыш чоҥештеныт. Нуным йӱштӧ да пычкемыш йӱд-влак поктеныт. Южо комбо-влак кужу жап чоҥештыме деч ноеныт да шке тӱшкашт деч вараш кодыныт. Нойышо да вараш кодшо иза-шольо-влак шке тӱшкаштым муышт манын, чоҥештыше виян комбо-влак каваште шке ош мамык пуныштым коденыт. Тыге Кайыккомбо корно (Млечный Путь) ышталтын. Каныше комбо-влак нине мамык-влак почеш шке тӱшкаштым поктен шуыныт. Тыге нуно кечывалвел эллаште тӱҥ тӱшкан шогымо верыштым муыныт. Кызытат тиде корно почеш шыжым шокшо эллашке кайыккомбо-влак чоҥештат».

Тошто тотемический преданий-влакын йӱкыштым (отголосок) янлык-влак нерген ятыр марий йомак арален коден, кудышт, мутлан, вӱтеле кайыкын кужу нерже, мераҥын шеледыме тӱрвыжӧ улмым умылтарат. Ӱдыр-влакын маска дене пырля илымышт нерген миф-влак, Йӱкталче ӱдыр-йӱксӧ нерген миф-влак улыт. Палыме марий йомакыште маска, кож вуйыш кӱзен, тылзе деч чырам ылыжташ тырша. Вайыш, Порбос, Пужей, Пихсан, Вараш да т. м. марий лӱм-влак улыт, нуно янлык-влакын лӱмышт дене кылдалтыныт: лудо, пӱчӧ, пире, вараш.

Тотемистический шонымаш-влакын кодшышт икмыняр йӱлаште улыт. Тыге марий-влакын посна когыльым, Урымдо когыльым, кӱэштме йӱла лийын, тудын дене, урымдым ӱжын, чодыраште «сийленыт». Тупрӱдыштыжӧ корно-влаклан кӧра урымдым Творец шкежак палемден. В. М. Васильев палемден: Тумына ял гыч ватан марий-влак ийлан ик гана пелашышт дене пырля пӧртыштӧ погыненыт, тушто тумнан шылже гыч когыльым кӱэштыныт да келшыше кумалтыш деч вара тудым кочкыныт. Шанчызе шона: очыни, ончыч тумнам марий-влак ешым да еш кӧргысӧ сай илышыжым аралыше семын шотленыт. Туныктышо С. Сануковын уверже почеш, ончыч марий-влакын надырлан кӧгӧрчен-влакым пуымо посна кӱсото-влак лийыныт. Кӧгӧрченын кап-кылжын пелыже айдеме шыл гыч, а весыже кӧгӧрчен шыл гыч шога манын шотленыт.

Этногоний да тӱвыра герой-влак нерген миф-влак

С. Нурминскийын XIX курым кыдалне (1862) возен налме марий миф почеш, «юмын ӱдыржӧ пеш мотор лийын, а каваште каче-влак лийын огытыл, суксо-шамыч гына. Юмо пашаче лийын, пашазе-влакым кучен огыл: шкеже пашам ыштен да ӱдыржым вольыкым кӱташ колтедылын. Каваште шудо уке, сандене мландыш волаш логалын. Юмо тушко шке ӱдыржым вольык дене пырля волтен: кавам шулыктара, тудо мланде марте шужо манын, лӱҥгалтышым волта, да тыге ӱдыржым мландыш волта. Волен шумеке, тудо „Дох, дох, дох“ манын кычкыра, — да имне-влак волат; тудо ушкал-влакым „Тпруна, тпруна“ манын кычкыралеш, — ушкал-влак волат; ушкал-влак волымек, тудо „Ста, ста, ста“ манын шорык-влакым кычкыра, — шорык-влак волат. А кастене каваш кычкыра: „Ачай, лӱҥгалтышым кудалте, мыланем мӧҥгӧ каяш кӱлеш, мый вольыкым кӱтен пытарышым“. Юмо уэш кавам почеш, лӱҥгалтышым волта, да тудо каваш кӱза, а вара уло вольыкым ӱжеш». "Юмын ӱдыр, — умбакыже легендыште каласалтеш, — вольыкым кӱтен, кӱтен, коштын, коштын, а каче-влак йӧршеш уке улыт. Икана тудо мландыш волен да рвезым ужын; тудын дене мутланен да тудлан шовычым пуэн. Тидын годым тудо качым туныктен: «Ончо, мыйын ачам вет юмо, тудо мыйым тыланет ок пу; тый сайрак йолташет-влакым пого да мыйым наҥгай, а мый вес шовычым налам да тудым ик верыште тоя ӱмбаке сакем. Тудо тиде шовычым ужеш да мыйым кычалаш тӱҥалеш, ок му да ойла: „Колен“. Нуно тыгеак ыштеныт. Юмо тудым кужу жап кычалын, муын огыл да колен манын шоналтен. Кок ий гыч нуно ачаж деке толыныт да тудлан чыла чыным каласеныт. Келшеныт, да кугу пайремым ыштеныт. Кузыкым юмо шуко пуэн. Тиде жап гыч юмо айдеме-влак дене палыме лийын».

Приурал ден Юл кундемын финн-угор археологий памятникше-влак почеш антропоморфный сӱрет-влак

Мифын моло варианыштыже (тыгак руш кусарымаште аралалт кодын) тыгак каласкалымаш уло, кузе сӱаныште Керемет, руштмешкыже йӱмеке, веҥыже дене ӱчашен да тудым, пиалдымым, кава гыч кудалтен. Ужаш-влаклан ойырлышо кап-кылже гыч шнуй пушеҥге-влак куэ да тумо-влак кушкыныт. Но Кереметланат сеҥымашым пайремлаш пӱрен огыл. Сырыше Юмо шке изажым (шольыжым) кава гыч кудалтен.

Марий-влаклан кавасе качын мланде ӱдыржӧ нерген мифат палыме: Юмын эргыже, мландыш вола да ӱдырым марлан налеш, тудын дене каваш кӱзат. Тыгайрак сынан каласкалымаш-влак мордва мифологийыштат улыт. Марий йылме дене возымо текстлаште юмын ӱдыржӧ чӱчкыдын Пиамбар але эсогыл Пӱрышӧ лӱмым нумалеш. Тудо Кугуракын ӱдыржӧ лиеш, племена вуйлатышын мотор вургемжым чия.

Марий калыкын шочмыжо нерген легенде почеш, марий-влак Юмын ӱдыржын да икымше Марий айдемын тукымышт улыт.

Йӱла почеш, марий-влакын тӱвыра герой нерген мифышт христиан Юмын пашаже-влак нерген эрвел-славян апокрифический каласкалымаш-влак дене алмашталтыныт. Туге гынат, К. А. Четкарёв ик эн ончыч тыгай персонажын рольыштыжо марий мифологийыште Кугурак (Курык кугыза) юмо да тудын ватыже улыт манын шекланен. Кугурак марий сонарзе-влакым кӱртньым тапташ, пырчым кушташ туныкта, чӧгыт, кольмо да озанлыкыште кӱлешан моло ӱзгар дене палымым ышта. Кугуракын пелашыже пикшым шонен луктеш, ӱдырамаш-влакым куаш, кушташ да тӱрлӧ семӱзгар дене шокташ туныкта. Шӱгарыш кайышыла, Кугурак тушман деч аралаш манын шке калыкше деке пӧртылаш сӧра. Марий-влакын палыме талешкыжым, Полтышым, пушышто тудын поянлыкше дене пырля тоят. Тыште Кугурак ден Полтыш коми-пермяк Кудым-Ошым, карел-финн Ильмариненым, мордва Чам-Пасым да Тюштяным, обь-угор Эква-Пырищым ушештарат.

Южгунам тул дене шкем кучаш туныктымаш, кочкышым шолтымо мастарлыкым вияҥдымаш, сырам шолтымаш лач келшыше юмо денак (Тул Юмо) кылдалтеш.

Пантеон

Южо шымлызын шонымыжо почеш, Кугу Юмын нӧлталтмыже ик эн варасе явлений улеш. Эн ончыч марий-влак нунылан Кугурак (Курык кугыза, Кукарка, Шеҥгел Кугу Еҥ) семынак лишыл племена юмо-шамычлан да Водыжлан кумалыныт. Нунын подчиненийыште изирак юмо ден шӱлыш-влакын (Ужедыш, Имэ, Толэ) штатышт лийыныт. Тидын годым посна вӱд юмын, Кугу Йомшын, культшо ойыралтын, тудо Кугурак ден Водыж деч изирак верым налын шоген.

Кугу Юмын варасе нӧлталтмыжым тиде факт ончыкта: тудын тукым шольыжо, Кугу Юмын изажын (шольыжын) эргыже уло.

Марий-влакын озанлыкын ыштыше формыштын эн ончыч мланде паша ден вольык ашнымашын вияҥмыштлан кӧра ончыл верыш кавасе юмо Кугу Юмо лектын. Тудо шуко вольыкан, поян мланде пашазе семын шкенжым ончыкташ тӱҥалын. Эн ончыч юмо айдеме-влак дене нимогай кылым кучен огыл, сандене нуно тудым паленат огытыл. Юмо ден айдемым ушышо семын тудын ӱдыржӧ Юмынӱдыр лектын.

Кӱшыл юмым йыр авырыше кӱшыл юмо-влак коклаш пуреныт: Тӱҥ юмо — каваште ышталтше паша-влакым, тӱням виктарыше юмо; Ош кече кугу юмо — кече да волгыдо юмо, Кава юмо — кава, пылвомыш юмо, Мер кугу юмо — калыкым аралыше юмо. Волгенче юмым тыгак пагаленыт. Вӱд Ава шинчымашым аралышылан шотлалтын. Тул Ава калыкын йодмашыжым Куго Юмо деке наҥгайыше лийын. Туге гынат, Мланде Авам, мланде юмым пагалымаш дене пырля, чодыран да ир пӱртӱсын тошто юмыжо-влак шке кӱлешлыкыштым арален коденыт: Кожла, Чодра Ава. Марий юмо-влак мордва юмо-влак дене лишыл улыт. Тыге, марий Мланде Авалан Мод Ава, Вӱд Авалан — Ведь Ава, Тул Авалан — Тол Ава, Мардеж Авалан — Варма Ава, Чодыра Авалан — Вирь Ава, Нур Авалан — Норов Ава да т. м. келшен толыт.

1770 ийыште Н. П. Рычков марий пантеонын латкандаш юмо да юмынӱдырын спискыжым чумырен. Тӱҥ юмо-влак коклаште тудо Юмо, Кугу Юмым, Пӱрышӧ Юмым, Азрекым, Кӱдырчӧ Юмым, Пиамбарым палемден. «Россий кугыжанышыште илыше чыла калык-влак нерген» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») (1799) пашаште Георги, Иоганн Готлиб марий юмо-влакын иерархийыштышт умылаш тыршен ончен. Тудын поснак кӱлешан шонымашыжлан каваште илыше марий-влак Кугу юмын да Юман абан икшывышт але родо-шочшышт улмаш шотлалтеш. Эн тӱҥ юмо-влак коклаште В. М. Черемшанский (1859) Кугу Юмым — кӱшыл юмым, Пӱрышӧ Юмым — кава юмым, Кӱдырчӧ Юмым — кӱдырчӧ юмым, кӱдырчым колтышым, Юмынавам — илыш авам, Мланде Авам, Шочынавам, Кече Авам, Мардеж Авам ойыра. Ӱлыл мифологий персонаж-влак коклаште тудо пич чодыраште илыше памаш-влакын (эҥер-влакын) шӱлышышт Ямшинэрым (Йомшо), мланде кӧргын шӱлышыж ден курык-влакын озаже Одар Памашым, суртым аралыше Кудо Водыжым шарналта.

Г. Яковлев (1887) кокшӱдӧ утла марий юмо ден керемет-влакын (шӱлыш-влакын) спискыштым ямдылен. Посна тӱткышым автор Кава юмылан, тыгак Кӱртньӧ Юмылан ойырен. В. И. Филоненко (1912) тыгай эскерымашым эртарен: Шочынава Пиамбарын аваже улеш. Шанчызе тыгак Кече аван посна ӱдырамаш культшо ӱмбаке ончыктен да палемден: Кава юмо — моло юмо деч посна ила.

Калык поэзийыште, эпосышто мифологий образ ден мотив-влак

Марий-влакын мифологий шонымашышт калык мурылаште, «карт-влакын мутыштышт» вашлиялтеш. Нуным карт-влак — марий чимарий культ-влакын служительышт — кумалме годым йоҥгалтареныт. Тошто кумалтышмутым ушештарыше нине мурылаште карт-влак юмо деч сай илышым, осал деч аралаш йодыныт. Тыгай сынан муро-влакын архаичный улмышт нерген текстлаште палемдыме тошто юмо-влакын образышт ойлат — Пиямбар, Кинде ава, Юмынӱдыр, Юмо колтымо мӱкшава да молат.

Шке лекмышт почеш мифическийлан марий эпосын южо геройжо шотлалтеш: Кугурак, Тӱкан Шур да т. м. Тыге, мутлан, Кугурак марий-влакын геройышт гына огыл, а юмылан, шӱлышлан шотлалтын.

Мифический существа, артефакт, герой-влак

• Шем Кишке (Ош Кишке, Азырен Кишке), мланде йымалсе тӱняште илыше шучко.
• Турни — кум вуян дракон, купын озаже да ӱдыр-влакым шолыштшо.
• Онар (Нар, Тютя) — историй деч ончычсо жапын кугу капан еҥже, пушеҥгым вожшыге луктын кертын. Южгунам — Юмын эргыже.
• Овда — мотор чара ӱдыр але шем ӱпан ӱдырамаш семын ончыкталтше чодырасе илыше. Южгунам овда-влак шулдыран кугу капан еҥ, тованыше ӱпан, вачышт гоч лупшалме кужу чызан шучко семын койыныт. Тыгак овда — марий-влакын Вӱтла ден Виче эҥер-влак коклаш толмышт деч ончыч илыше мифический изи калыкын представительжылан шотлалтеш.
• Кучкыж — Кугу арыслангайык, тудо ӱлыл тӱняште пыжашым ыштен да аждага кишке дене кредалын.
• Курныж пий.
• Вӱлтак — Вӱльын эргыже, Тылчак (Тылзын эргыже) да Кечамыш (Кечын эргыже) семынак марий йомакын геройжо.
• Шӧртньӧ лудо — фетиш, тудо мӱян чаныште иеш да Акпатырын сарзе вийжын источникше улеш.
• Юзо ече — Пегенейын, Полтышын да Тӱкан Шурын юзо шке семын коштшо ечышт.
• Юзо керде — Юанайлан шолыштмо ӱдыр-влакын сӧрастарышышт гыч таптыме да нунын аваштын шинчавӱдышт дене пеҥгыдемдыме чапле керде.
• Немда (Лемда, Акпатыр, Акпарс, Чоткар, Чумбылат, Изима, Редваг да т. м.) — айдеме-влаклан колымыж деч варат полшаш толаш ямде улшо марий геройын чумырымо образше.
• Арын патыр — тӱвыра талешке. Марий-влакым праще полшымо дене кредалаш туныктен.
• Алтыбай, Урса да Ямшан — малмыж марий-влакын палыме вуйлатышышт, тӱвыра герой-влак, нуно шке калыкыштым ӱдышаш верым эрыкташ туныктеныт.
• Вегеней (Пегеней) — йомакысе пиалан улшо шоҥго сонарзе.
• Тӱкан Шур — виче марий-влак дене вуйлатыше кумдан палыме князь.
• Акмазик — Тӱкан Шур деч вара толшо.
• Унавий — Тӱкан Шурын ӱдыржӧ.
• Сави — ӱдыр патыр, одо-влакын (удмурт-шамычын) вуйлатышыже Кильмезьын ӱдыржӧ да Шуэтын келшыме ӱдыржӧ.
• Юанай — лӱддымӧ сонарзе, Турним сеҥыше.
• Полтыш — малмыж марий-влакын кумдан палыме сарзе вуйлатышышт.
• Пий неран-влак — мифический существа-влак, пий неран еҥ кочшо-влак. Виче эҥер шеҥгелне пич чодыралаште иленыт.
• Таргылтыш — колышо-влакын шӱлышышт.
• Мужо — черын осал шӱлышыжӧ.
• Тоштыеҥ — кугезе-влакын шӱлышышт.

Сымыктышыште

Марий мифологий художественный сылнымутышто да анимаций проектлаште ончыкталтеш. Мутлан, фэнтези жанрыште Шамиль Идиатуллинын «Пытартыш жап» («Последнее время») (2020) романже марий мифологийын да фольклорын поянлыкше да шкешотанлыкше негызеш возалтын.

«Юл вел патыр-влак» («Волжские богатыри») цикл гыч марий йомак-влакын мотивышт почеш «Маршан» мультфильмым ыштыме.

«Марий мифологийын тӱняже» («Мир марийской мифологии») проект вияҥеш.

2025 ийыште режиссёр Денис Шаблийын «Марий йомак-влак» («Марийские сказки») фильмже фэнтези жанрыште лектын.

Марий мифологий негызеш сӱретан книга-влак, комикс-шамыч савыкталтыт.

Палемдымаш

Литератур

• А. Емичевъ. Миѳологія Вотяковъ и Черемисъ // А. С. Пушкин. Современникъ : литтератур. журн. — СПб.: Гуттенберг. тип., 1836. — Т. II. — С. 180—188.
• Айхенвальд А. Ю., Петрухин В. Я., Хелимский Е. А. К реконструкции мифологических представлений финно-угорских народов // Балто-славянские исследования. 1980. — М.: Наука, 1982. — С. 162—192.
• Георги И. И. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей / Творение, за несколько лет пред сим на немецком языке Иоганна Готтлиба Георги; В 4-х частях. — Санкт-Петербург, 1799.
• Акцорин В. А. Историко-генетические связи финно-угорских племён по данным мифологии // Вопросы марийского фольклора и искусства. — Йошкар-Ола, 1980. — С. 13—27.
• Акцорин В. А. Мировоззренческие представления финно-угорских народов по данным фольклора // Современные проблемы развития марийского фольклора и искусства. — Йошкар-Ола, 1994. — С. 5—19.
• Акцорин В. А. Прошлое марийского народа в его эпосе. — Саров: Альфа, 2000. — 87 с.
• Витсен Н. Северная и Восточная Тартария, включающая области, расположенные в северной и восточной частях Европы и Азии. — Амстердам: Pegasus, 2010. — Т. 2. — 1225 с.
• Васильев В. Материалы для изучения верований и обрядов народа мари. — Краснококшайск: Мариздат, 1927. — 128 с.
• Васильев В. М. Тотемистические пережитки в воззрениях марийского народа : [рус.] // НРФ МарНИИЯЛИ. Оп. 1. Ед. хр. 15. — 1949.
• Вершинин В. И. Марий мут-влакын кушеч лиймышт. Этимологий мутер. Этимологический словарь марийского языка. — Йошкар-Ола, 2018. — Т. 2. — 741 с.
• Веселовский А. Н. Народные представления славян. — М.: АСТ, 2006. — 667 с.
• Глухова Н. Н. Символика антропонимов в марийской культуре: гендерный аспект // Грамота. — Тамбов, 2016. — С. 60—65.
• Данилов О. В. Языческие культы древнего населения Марийского Поволжья. — Йошкар-Ола, 2016. — 336 с.
• Калиев Ю. А. Мифологическое сознание мари. Феноменология традиционного мировосприятия: монография. — Йошкар-Ола: Изд-во Мар. ун-та, 2003. — 216 с.
• Калиев Ю. А. Мифы марийского народа. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2019. — 447 с.
• Калиев Ю. А. Об астральных представлениях марийцев. — Йошкар-Ола, 1994. — С. 18—26. — (Современные проблемы развития марийского фольклора и искусства).
• Марийские народные сказки. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2003. — 352 с.
• Марийские народные сказки. — М.: Детская литература, 1985. — 111 с.
• Марийский фольклор: Мифы, легенды, предания / Сост. В. А. Акцорин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1991. — 288 с.
• Марийцы. Историко-этнографические очерки. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2013. — 482 с.
• Напольских В. В. Древнейшие этапы происхождения народов уральской языковой семьи: данные мифологической реконструкции (прауральский космогонический миф). — М.: Институт этнологии и антропологии АН СССР, 1991. — 189 с.
• Песни луговых мари. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2011. — 592 с.
• Петрухин В. Я. Мифы финно-угров. — М.: «Издательство Астрель», «Издательство АСТ», 2003. — 464 с.
• Попов Н. С. Отражение ветхозаветных мотивов в космогонических мифах мари о творении мира и человека. — 2016. — Т. 2 № 1. — С. 188—195. — (Международный журнал социальных и гуманитарных наук).
• Потанин Г. Н. Очерки северо-западной Монголии. Результаты путешествия, исполненного в 1879 году по поручению Императорского Русского Географического Общества. Выпуск IV. Материалы этнографические. — СПб.: типография В. Киршбаума, 1883. — 1025 с.
• Рычков Н. П. Журнал, или Дневные записки путешествия капитана Рычкова по разным провинциям Российского государства в 1769 и 1770 году.. — СПб., 1770. — 190 с.
• Ситников К. И. Боги, духи, герои // Словарь марийской мифологии. — Йошкар-Ола, 2006. — Т. 1. — 160 с.
• Смирнов И. Н. Черемисы: Историко-этнографический очерк. Статьи. Вступительная статья К. Н. Санукова. — Йошкар-Ола: РОО РМЭ ПРМ «СММ „У вий (Молодая сила)“», 2014. — 304 с. — («Историческое наследие марийского народа»).
• Износков И. А. Пуйршо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1898. — Т. XXVa. — С. 773.
• Пиамбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1898. — Т. XXIIIA (46): Петропавловский — Поватажное. — С. 772.
• Тойдыбекова Л. С. Марийская мифология. Этнографический справочник. — Йошкар-Ола, 2007. — 312 с. — ISBN 978-5-87898-365-5.
• Филоненко В. И. Языческие верования черемис Уфимской губернии. Погребальные и свадебные обряды. — Уфа, 1912. — С. 4—7.
• Черемшанский В. М. Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях. — Уфа, 1859. — 472 с.
• Четкарёв К. А. О марийских преданиях и легендах // Труды МарНИИ. Вып. II: Вопросы истории, языка, литературы и фольклора мари. — Йошкар-Ола, 1940. — С. 150—179.
• Яковлев Г. Религиозные обряды черемис. — Казань, 1887. — 87 с.
• Шкалина Г. Е. Традиционная культура народа мари. — Йошкар-Ола, 2003. — 208 с.
• Ярыгин А. Ф. Современные проявления дохристианских верований марийцев. — Йошкар-Ола, 1976. — 76 с.
• Тошто марий ой-влак / Сост. В. А. Акцорин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1972. — 216 с.
• Holmberg Uno. Die Religion der Tscheremissen. Porvoo, 1926. Русский перевод книги: НРФ МарНИИ. Оп.1. Д. 91.

Кылвер-влак

• Мифология народа мари