Курыкмарий-влак

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Курыкмарий
Калык чот 50 гыч 135 тӱж. еҥ марте[2]
Вераҥдылмаш

 Россий: 14 077 еҥ[1]
 Россий: 50 гыч 134 тӱж. еҥ марте.[2]

Йылме курыкмарий, руш
Религий православий, марий юмынйӱла
Кушко пура марий
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Курыкмарий фольклор ансамбль

Курыкмарий-влак (курыкмар. Кырык марынвлӓ, руш. Горные марийцы) — тӱҥ шотышто Марий Элын касвелныже, тыгак Российысе Угарман ден Киров кундемлаште марий-влакын чумырген илыше этнолингвистический тӱшкашт.

Шарлымышт да чот

Тӱшка IX—XVII курымлаште Сура ден Кугу Сундырь (Юлын пурла серже) эҥерла кокласе кундемыште да Вӱтла, Рутка, Арда да Парат (Юлын шола серже) эҥер-влак бассейныште Юлын шола серешыже шарлыше марий-влакын тӱҥ ужашышт дене калык да озанлык кӧргысӧ кыл аҥысыреммылан кӧра чумырген. Курыкмарий-влакым лекме, культур, йылме, илышкыл-экономике историй, менталитет иктылыкышт ушен шогат, этнос уш-акылышт чот раш палдырна. Тидын годымак чумыр культур палышт да историйысе иктеш улшо илышышт дене курыкмарий-влак олык, йӱдвел-касвел да эрвел марий-влак дене пырля ик марий калыкым ыштат.

Южо аклымаш почеш курыкмарий-влакын чотышт 700 тӱжем утла марий кокла гыч 135 тӱж. еҥ лиеш (20 % наре)[2]. 2002 ийысе пӱтынь Российысе калыкым шотлымашын уверже почеш «курык марий» (кырык мары) семын шкеныштым 604 298 марий гыч 18 515 еҥ (тидын шотыштак 17 715 — Марий Элыште) (але 3 %) палемден ойлен[3], тидыже Курыкмарий кундем деч ӧрдыжтӧ шкем калыкын ик лӱмжӧ — «марий» — дене лӱмдаш пеҥгыдемдалтше традиций (мелын улмо) нерген ойла.

Марий Элыште курыкмарий—влакын шарлыме тӱҥ кундем-влак: Курыкмарий район (25,6 тӱж. марий але районысо пӱтынь калык гыч 87,7 %, 2002 ий) Козьмодемьянск оласе рӱдер дене, тӱҥ шотышто Юлын пурла серыштыже, тыгак шола серысе Юрино ден Килемар район (кокытыштыжат 7,8 тӱж. марий) — 3 районышто чылаже 33,4 тӱж. марий (61 %).

Тыгак курыкмарий-влак Угарман кундемын йӱдвел-эрвелныже (8 тӱжем Воротын районышто), Киров кундемын кечывалвел-касвелныже илат (Яраҥ районышто, тыгак, олык-эрвел марий-влак дене пошкудылалтын, моло районлаштат).

Лӱм лекмаш

Курыкмарий лӱм лекмаш руш гычын улеш. Кугезе руш йӱла почеш, Юлын чоҥгатан пурла серыштыже илыше калык курык еҥ-влак маналтыныт.

Слобода. Сурасе школ. 1867 ийыште Михайло-Архангельский монастырь пеленысе черемис школ семын почылтын.

Историй

Курык ден олыкмарий коклаште ойыртем IX—XI курымлаште лекташ тӱҥалын. Курыкмарий этнокультур тӱшкалан чумыргашыже кугу шӱкалтышым чуваш ден руш-влак, Марий кундемым Россий деке ушымо дене кылдалтше политик событий-влак ыштеныт.

Субтӱшка-влак

Этнографий тӱшкаште изирак «шкевелче», илыме вер шот дене, изи тӱшка-влак ойыртемалтыт—влак: пурла серыште — «шурмары» (Сура вел), «кушырмары» (Кушерга вел), «шошмары» (Еменгаш вел), «марламары» (Йоласал вел), «суасламары» (чуваш-влак дене пошкудыланен илыше-влак); шола серыште — «чодырасе» (кожла мары), «Вӱтласе» (вӹтлӓ мары), «Ардысе» (арде мары), «Руткысо» (рӹде мары) да молат.

Возыктыш

Курыкмарий йылме дене кириллице дене икымше ӱшандарыше текст 1767 ийысылан шотлалтеш. Тудым Озаҥысе курык черемис тунемше-влак императрице Екатерина II-ын Озаҥыш толмыжо лӱмеш моктымо ода стиль дене возеныт:

Ты нас нашла как пропащих людей. Ты нас учила как собственных детей. Ты нас не оставила и мы учимся. Поэтому пусть Бог даст тебе здоровья говорим[4].</poem>

Шонымаш уло: тиде жапыштак возымо пашам Угарманысе марий тунемше-влакат ыштеныт.

Палемдымаш

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Тергыме кече: 5 шорыкйол 2023. Архивлыме 30 теле 2022 ий.
  2. ↑ 1 2 3 Joshuaproject. Mari, High of Russia / Горные марийцы Архивысе копий 7 кылме 2011 гыч (англ.)[важыште уке][авторитетан огыл важ?]
  3. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Тергыме кече: 15 сӱрем 2011. Архивлыме 2 пургыж 2008 ий.
  4. ↑ Доклад о горных мари в Париже. Тергыме кече: 12 шорыкйол 2022. Архивлыме 7 сорла 2020 ий.

Литератур

  • Юадаров К. Г. Горные марийцы.— Йошкар-Ола, 1995.
  • Марийцы горные // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 521—522. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Марийцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн, Информация. Картография, 2010. — 320 с. ISBN 978-5-287-00718-8
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Курыкмарий-влак&oldid=1153454" гыч налме