Угинде

Угинде
Пайремлымаш	еш кумалтыш
Йӱла	икымше кинде кылта гыч налме шурно дене киндым кӱэшташ да пурам шолташ
Кылдалтын	уржа-сорла паша дене: шурным тӱред шиймаш да тудым кочкаш ямдылыме дене

Угинде — марий калыкле пайрем, шыже йӱла да пайрем радамын тӱҥалмыже уржа-сорла паша дене: шурным тӱред шиймаш да тудым кочкаш ямдылыме чак кылдалтын.

Пайремын тӱҥ шонымашыже — у шурно лектышлан Юмылан тауштымо, кумылыштым савырыме, ончыкыжым шке ешлан киндан илаш, пого перкелыкым, шулыкым пойдарен толмо йӱла дене кылдалтын. Пайремым кажне пӧртыштӧ еш кумалтыш семын палемденыт. Ты йӱлам кажне еш шуктышаш улмаш. Тынеш пурышо марий-влак черкеш кумалыныт да у киндым сотемдареныт. Тиде кечын икымше кинде кылта гыч налме шурно дене киндым кӱэштме да пурам шолтымо йӱла лийын.

Пайремлымаш

Угинде пайрем дене марий-влакын шыже кумалтышышт тӱҥалеш. Тудым уржа-сорла паша жапыште, Илян кече (2 август) гутлаште, шукыж годым кугарнян палемдат.

Угинде пайремым кажне еш посна палемден. Пайремле йӱмаш-кочмаште пӱтынь еш, лишыл родо-тукым лийыныт. Угинде пайремысе пырля кочмаш-йӱмаш, калыкын ӱшанымыж почеш, шужен илымашым кораҥден, шурно лектышым аралаш, идалык мучко кочкышым ситараш полша. Пайрем еш кумалтыш семын эртен. Ожно угинде лӱмеш марий-влак Перке юмылан пӧлекым ыштеныт — тудлан шнуй кӱсотышто посна тулолмым ойыреныт. Пӧлек шотеш чонаным — шорыкым але презым пуэныт.

Шурно лектыш изи годым ешын озаже тыге шонен: Юмо ӧпкелалтын, садлан кинде деч посна коден, садлан кумалтыш годым лишыл жапыште чонан пӧлекым ыштыш шонымыж нерген увертарен. Шке шонымыжо, кумылжо ӱшанле улмым ончыкташлан, клат кӧргыштӧ арвер дене йӱлам шуктен: кормыж ложашым, ший оксам шовычеш вӱдылын сӧрен сакен.

Тынеш пурышо марий-влак Угинде пайрем кечын «шорыкын ончыл йолжым черкылан пӧлекленыт, а южгунам чонан шорыкымат конденыт», тыгак у уржа-сорласе киндым сотемдареныт. Курыкмарий-влак у шурно лӱмеш еш кумалтыш деч ончыч черкыш кумалаш коштыныт.

Уржа-сорла пагытысе йӱла радам жап шотышто кужун шуйнен огыл. Тыште чоным кумылаҥдыме ужашлан пеш шагал тӱткыш ойыралтын, тиде кресаньык илышыште уржа-сорла пагытын пеш кӱлешан да муткучышан радамже дене умылтаралтын.

Документ негызеш войзымо фильм

Республикысе марий тӱвыра рӱдер 2019 ийыште документ негызеш «Угинде» кином войзен. Тиде марий калыкын кечышот-йӱларадам пайремжылан пӧлеклалтше циклын ик ужашыже лийын. Чылаже марла да рушла 8 фильмым темлыме: Шорыкйол, Ӱярня, Коҥга пазар, Кугече, Агавайрем, Семык, Пеледыш пайрем, Угинде. Фильм-влак цикл «Марий пайрем да йӱла» проект почеш Марий Эл Республикым ыштымылан 100 ий теммым пайремлыме кышкарыште Россий Федерацийысе Тӱвыра министерствын полышыж дене ышталтын.

«Угинде» документ фильм гыч кадр

Фильмыште «Кугезе кумыл» ойпого-этнографий ансамбль (Марий Эл, Советск вел, ансамбльын вуйлатышыже — Щербакова Галина Александровна) да Советск вел Ташлем ялын илышыже Петрова Ирина Семёновна войзалтыныт.

• Проектын вуйлатышыже — Наталья Пушкина
• Сценарийым возышо — Вера Горохова
• Сылнымут редактор — Наталья Пушкина
• Видеоредактор — Вера Горохова
• Оператор-влак — Николай Азиков, Сергей Мамаев
• Монтаж режиссёр — Сергей Мамаев
• Проектын администраторжо — Наталья Пушкина
• Ойпуышо-эксперт-влак — Галина Шкалина, Любовь Абукаева
• Текстым лудшо-влак — Илья Беневоленский, Мария Шавкунова
• Фильмыште «Югорно» эпос гыч сылне ой-влакым кучылтмо (А. Спиридонов, А. Мокеев)

Фильмын шонымашыжым кӱчыкын каласкалымаш

00:06 — Марий тӱвыра дене палымым ыштымаш

• Мари калык — пӱртӱсын йочаже, тӱня дене келшен илыше калык.
• Юмынӱдыр — калыкым шочыктышо, пӱртӱс дене келшен илаш туныктышо.
• Йӱла радам кызытсе кечылан келшыше.

01:20 — Марийын илышыштыже киндын кӱлешлыкше нерген

• Кинде — илышын негызше, тудын деч посна ик йӱмаш-кочмашат ок эрте.
• Кугезына-влак нурым курал-ӱден, шурным куштен иленыт.
• Ирина Семёновна нур пашам ыштыме нерген шарналта.

02:53 — Угинде пайрем

• Угинде — мланде пашам мучашлымеке, тауштен вуй савыме йӱла.
• Киндым тӱред налме, шийме паша кид вий дене ышталтын, мешакеш оптен погалтын.
• Пырчын тамже тутлырак лийже манын, кок тылзе наре амбарыште араленыт.

03:47 — У пучымыш пайрем

• У пучымыш — ялыште илыше-влакын кугу пайремышт.
• Йӱлашке тауштымаш, тоштыеҥым шарнымаш, нуным уштен йӱмаш-кочмаш пура.
• Шӱльӧ шӱраш дене немырым шолтат да шергиндым кӱэштыт.

06:07 — Угинде пайремын йӱла ден радамже

• Угинде — шыжымсе икымше пайрем, шыже йӱлалан тӱҥалтышым ышта.
• У ложаш дене киндым кӱэштыт, колышо кугезыштым шарналтат да Юмылан пелештат.
• Пайремын тӱҥ шонымашыже — Юмын кумылжым шке веке савыраш, тидын дене ешым кинде дене илашлан йӧным ышташ.

08:44 — Киндым кӱэштмаш

• Кинде — илышын негызше, тудым кӱэштме шке йӱла радамже уло.
• Киндым ковышта лышташ ӱмбалне кӱэштыт, тиде йӱлам арун шукташ да шке шотан тамым пурташ йӧным пуа.
• Кинде коҥгаште ик шагат кӱэш, вара тудым вӱд да ӱй дене йыгат.

10:32 — Ӱстел кокласе йӱла радам

• Киндым ӱстембаке пыштат, мелнам кӱэштыт да туарам ыштат.
• Ешын кугыракше кинде лектышлан Юмылан таушта, да ончыкылыклан тазалыкым да поянлыкым йодеш.
• Пайрем чон куаныме, ӱстел кокласе муро дене эрта.

13:47 — Кызытсе пайремын эртымыже

• Кызытсе Угинде пайрем вашталтын да у сыным налын, но тошто ыҥже тичмашын аралалт кодын.
• Марий Элыште Угинде пайрем ялозанлыкысе семын палемдалтеш, нурышто тыршыше-влакым чапландара.
• У шурно лектышлан таум ыштыме йӱла калыкыште тичмашын аралалтеш.

Алексей Алексеевын фильмже

Марий кинорежиссёр Алексей Геннадьевич Алексеев марий калыкын тӱняумылымашыже, йӱла радамже нерген икмыняр фильмым войзен. Тудын фильмже-влакым Интернетыште «Etnomeedia» тамга дене вераҥдыме. Алексей Алексеевын «Угинде» документ фильмже Республикысе марий тӱвыра рӱдерын лукмо тыгаяк фильмже деч ондакрак ышталтын. Фильмын рушла каласкалымаштыже «Угинде» мутым «Праздник урожая» манме. Фильмым Татарстан Республикын Кукмор вел, Кна вӱд воктен улшо У ялеш войзымо. Тиде ялыште ий еда 2 августышто Угинде пайрем йӱла палемдалтеш. Тиде пайрем мланде пашалан, погымо шурно лектыш дене куанымылан да еш перкелыклан пӧлеклалтын.

Палемдымаш

Литератур

• Калинина О. А., перевод Глушковой З. М. Марийские праздники = Марий пайрем-влак. — Йошкар-Ола: Республиканский центр марийской культуры., 2006.
• Угинде пайрем // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 770. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Кылвер-влак

•  Угинде  (мар.)
•  Угинде  (руш.)
•  Угинде  (мар.)
•  Угинде  (руш.)
•  Угинде (фильм Алексея Алексеева)  (мар.)
•  Праздник урожая (фильм Алексея Алексеева)  (руш.)