Эрвел марий-влак

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Эрвел марий-влак
Кызытсе вуйлӱм Марий
Калык чот 150—180 тӱжем наре
Вераҥдылмаш

 Россий: 150—180 тӱжем наре

Йылме эрвел (олык) марий
Религий марий юмынйӱла, православий
Кушко пура

марий

Урал марий-влакын ӱдырамашышт

Эрвел (олык) марий-влак (мар. Эрвел марий, Олык марий) — Виче серла мучко да умбакыже эрвелыш Чолман да тудын дек йоген пурышо эҥерла мучко илыше марий-влакын этнолингвистике тӱшкашт. Йылме — олыкмарла марий (олык-эрвел марий).

Илыме кундем-влак

Эрвелмарий калык верланыме ныл кундемым ойырат:

  1. Чолман воктенысе — Чолман-Виче эҥер коклан кечывалвел ужашыже — (Чолман марий) — Удмуртийын кечывалвелже;
  2. Ошвиче воктенысе — тӱҥ шотышто Ошвиче, Ӱпӧ да Буя (Ӱпӧ марий) — Башкоростанын йӱдвел-касвелже;
  3. Ик-Сюнь воктенысе — Ик ден Сюнь эҥер кокла (Белебей марий) — Татарстан чекыште Башкоростанын касвелже;
  4. Урал воктенысе — Ӱпӧ ден Сылва эҥер кӱшнӧ (Урал марий) — Свердловск областьын кечывалвелже да Пермь кундемын кечывалвел-эрвелже.
  5. Эрвел марий-влакын верланыме эрвел тӱрыштӧ XVII курымысо марий илем—влакын топонимийыштышт лач кыша кодын — Катай острог, Камышлов, Шадринск лишне, Реж эҥер воктене.

Чот

Исторический олыкмарий-влак гыч куснен толшо-влакын тукымышт улыт. Ик олык-эрвел (марий) йылме да «олык-эрвел марий-влак» этнотӱшкан иктешлыме лӱмжӧ аралалт кодын[1]. 2002 ийысе Чумыр Российысе калыкым шотлымашын уверже почеш, 604 298 марий гыч чылаже 56 119 еҥ (але пӱтынь гыч 9 %) шкеныштым «олык-эрвел марий» семын палемден, тидын шотыштак «эрвелмарий» (эрвел (Урал) марий) семын — 255 еҥ, лач «олык-эрвел марий» семын — 3 333 еҥ, «олыкмарий» (олык марий) семын — 52 410 еҥ[1][2]. Тидыже шкем калыкын ик лӱмжӧ дене лӱмдымӧ шотышто пеҥгыдемдалтше (мелын улмо) традиций нерген ойла.

Южо аклымаш почеш олык-эрвел марий-влакын чотышт иктаж 700 000 тӱжем марий гыч 580 000 тӱжем наре (пӱтынь гыч 80 % утла) уло[3], тидын шотыштак 400 тӱжем наре олыкмарий улмо гыч 150-180 тӱжемже эрвел марий.

Синкретизм койыш

Урал марий-влак ожно руш калык дене ондакрак кылым кучат, Чолман воктенысе марий-влакын культурыштышт руш койыш шагалрак, а Ошвиче воктенысе да, поснак, Ик-Сюнь марий-влак шке кӧргышкышт шуко татар койышым налыныт. Татар, башкир, руш да чуваш-влак лугалтман ял-влак лийыныт. Нуным марий-влак дене торгайымаш ден родо-тукым кыл кылден шоген.

Историй

Виче ден Чолман мучко марий-влакым икымше гана ушештарымаш — XV—XVI курым-влак. 1468 ийысе Львов талуквозымашыште марий-влак Ошвиче лишнысе Чолман мучко ушештаралтыт. Озаҥысе талуквозышо Шерефетдин (XVI курым) Чолман лишне Бай Джуре Черемиш аулым ушештара, Алабого черемис ял маналтеш. Иван Грозный кугыжан промышленник-влак иза-шольо Строгановмытлан 1572 да 1574 ийлаште пуымо грамотыштыжо Чолманысе руш илемлаш да торгайыше судно-влак ӱмбак вогулич, остяк, ногай татар, башкир да черемис-влакын кержалтмышт нерген ойлалтеш.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Перечень встретившихся в переписных листах вариантов самоопределения населения по вопросу «Ваша национальная принадлежность». Тергыме кече: 15 сӱрем 2011. Архивировано из оригинала 16 шорыкйол 2017 ий.
  2. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Тергыме кече: 15 сӱрем 2011. Архивлыме 2 пургыж 2008 ий.
  3. ↑ Joshuaproject. Mari, Low of Russia / Луговые (лугово-восточные) марийцы Архивысе копий 7 кылме 2011 гыч (англ.)

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Эрвел_марий-влак&oldid=1153629" гыч налме