Марий ушем

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марий ушем
Изображение логотипа
Mari Ushem coat of arms.svg
Негызлыме кече 1917 ий 19 март [1]
"Марий ушем" МРОО-н председательже Игорь Михайлович Кудрявцев
Рӱдер
Сайт марийушем.рф

«Марий ушем» (курыкмар. Мары ушем; йӱдв.-касв. мар. Маре ушем) — Марий Эл Республикыште марий калыкын кундемысе мер организацийже (РОО).

Историй

Икымше ушем-влак 1917 ий мартыште эрвел марий-влак коклаште (Ӱпӧ, Пӱрӧ) шочыныт, 1917 ий кеҥежым — Чарла, Уржум уездлаште. Шке пашашт дене марий калыкын тӱвыра шотышто шеҥгелан кодмыжым кораҥдаш пижыныт, калыкле школ-влакым почшаш, тушто шочмо йылме дене туныктымо верч шогеныт[2]. Марий интеллигенцийын калыкле мер-политик толкынын ик йӧнжӧ семын лийыныт. Озаҥысе Рӱдӧ Марий ушем дене ушненыт.

«Марий ушем» Пӱтыньроссийысе кок марий калык погыным эртарен. Икымшыже Пӱрӧ олаште 1917 ий 15 гыч 25 июль марте эртен. Тушто тӱҥ шотышто туныктышо, офицер, священник, кресаньык-влак чумыргеныт. Погын тӱвырам, туныктымо пашам вияҥдаш, шочмо йылмым кучылтмым кумдаҥдаш кӱлмӧ нерген пунчалым луктын. Тудо марий калыкым, Каҥаш-влак йыр ушнен, Жаплан палемдыме Виктерлан (Временное правительство) полшаш ӱжын, марий-влакын илыме чыла кунемыште калыкле мер толкын, ушем-влакым ышташ ӱжын. Погынын пунчалже-влак марий-шамычын калыкле-тӱвыра автономийыштым ышташ виктаралтыныт[2].

1918 ийыште Озаҥыште Кокымшо Пӱтыньроссийысе марий калык погын эртаралтын. Тушто марий калыкым «Совет кучемлан полшымо шотышто» пунчалым лукмо. 1918 ий декабрьыште Рӱдӧ марий ушем петыралтын, а марий ушем-влакым тӱвыра-туныктымо кружокыш савырыме. Тидын деч посна, уездысе партий да совет орган-влак пелен марий пӧлка ден секцийлам почыныт[2].

Уэш шочмаш

1989 ий декабрь тылзыште ВООПИК марий пӧлкан, тыгак «Мемориал» уло ушемысе мер да тӱвыра фондын марий пӧлкажын ушымо пленумыштышт организаций регион кокласе мер ушем семын угыч шочын. Тӧнежлыше погын Йошкар-Олаште 1990 ий 8 апрельыште эртен[2]. Тушко 421 делегат ушнен, нунын кокла гыч 96 еҥже Марий АССР деч ӧрдыж кундемла гыч лийыныт. Погын Ушемын ыштышаш тӱҥ пашажым тыге палемден: калыкын йылмыжым да тӱвыражым аралаш да уэш шочыктен вияҥдаш; СССР кумдыкышто административ чек-влак дене шеледыме, шаланен илыше калыкын тӱвыра да этнос семын иктеш илымыжым (консолидацийжым) саклаш.

Савыктыме орган

1917 ий 25 августышто Погынын пунчалже почеш Озаҥыште «Ӱжара» («Заря») газет лекташ тӱҥалын (редактор-влак В. М. Васильев, Д. И. Адаев, С. Г. Гаврилов-Эпин). Тудо, партий ончалтышым шотыш налде, чыла марий калыкым, калык семын утаралтме верч иктеш ушнаш ӱжын. Тиде жапыште серыме марий калык гимныште тыгай корно-влак лийыныт[2][3]:

Кынелза, шогалза: ончыко кайыше корно кужу,

Кынелза, шке корныштыда рыҥ лийза:

Моло калыкым поктен шуын, нунын дене тӧр лийына!»«Умид.» Озаҥ, 1919 ий

«Ӱжара» газет марий-влакым сайлымаште эсер-влак верч йӱклаш ӱжын, нуно пашаче кресаньык-влак верч тыршымым ончыктеныт[2].

«Марий чаҥ» — 1990 ий гыч лекше газет. Газетын икымше номерже 1990 ий февральыште лектын. «Марий ушемын» савыктыме пашаже вияҥме жапыште (1990—1992, 1998—2000) газетын тиражше 10—50 тӱжем экземпляр марте кушкын, южо ийыште 6—13 номер дене лектеден. Кокла тиражше — 3000 экземпляр. Идалыкыште 1—10 номер лектын. Тӱҥ редактор — Чашкин Евгений Витальевич[4]. «Марий чаҥ» газетын 1995 ий 30 июньышто лукмо М 0085 №-ан регистраций нерген таныкшым Йошкар-Оласе судын 2008 ий 10 июньышто лукмо пунчалже почеш чын огыллан шотлымо[5].

Председатель-влак

  1. Патрушев Анатолий Степанович (1990—1992)
  2. Козлов Владимир Никифорович (2009—2010)
  3. Чашкин Евгений Витальевич (2010—2015)
  4. Козлов Владимир Никифорович (2015—2019)
  5. Кудрявцев Игорь Михайлович (2020 ий гыч)

Погын-влак

Марий калык погын[6]:

  1. I Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 1917 ий 15—25 июль, Пӱрӧ (кызыт Пошкырт Республик)[7];
  2. II Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 1918 ий 6—14 июль, Озаҥ[8];
  3. III Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 1992 ий 30—31 октябрь[9];
  4. IV Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 1996 ий 18—19 октябрь[10];
  5. V Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 2000 ий 9—10 июнь;
  6. VI Пӱтыньроссийысе марий калык погын (черетдыме, чрезвычайный) — 2002 ий 26 апрель, Йошкар-Ола[11];
  7. VII Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 2004 ий 27 март[12];
  8. VIII Пӱтыньроссийысе марий калык погын — 2008 ий 16—19 апрель, Йошкар-Ола[13];
  9. IX Марий калык погын — 2012 ий 18—21 апрель, Йошкар-Ола[14];
  10. X Марий калык погын — 2016 ий 14—16 апрель, Йошкар-Ола[15].
  11. XI Марий калык погын — 2020 ий 9—11 апрель, Йошкар-Ола[16].
  12. XII Марий калык погын — 2024 ий 30 октябрь — 2 ноябрь, Йошкар-Ола[17].

Палемдымаш

  1. ↑ Сергеева А. Н. Из истории зарождения марийского национального движения в документальных источниках Государственного архива Республики Марий Эл //Финно-угроведение. – 2018. – №. 1. – С. 28—33.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Федорова Е. Ф., Клинова М. А. История народа мари в период становления советской власти // Конкурентоспособность территорий. — 2018. — С. 77—79..
  3. ↑ Л.Я. Григорьева. «Кынелза, шогалза: кайышаш корно кужу вет…». Памяти выдающегося просветителя народа мари Тихона Ефремовича Ефремова: сборник трудов / Л.Я. Григорьева. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2020. — 244 с.
  4. ↑ Марий чаҥ Архивысе копий 24 шыжа 2019 гыч.
  5. ↑ Марий чанг | Новости прессы | GAZETA-NV
  6. ↑ Съезды народа марий. Тергыме кече: 12 шорыкйол 2022. Архивлыме 23 пургыж 2020 ий.
  7. ↑ Съезд в Бирске определил пути развития марийской нации. Башинформ
  8. ↑ 100 лет Марий Эл. Второй Всероссийский Съезд Мари (г. Казань, 6-14 июня 1918 года. Национальная библиотека имени С. Г. Чавайна. Тергыме кече: 12 шорыкйол 2022. Архивлыме 14 вӱдшор 2021 ий.
  9. ↑ Национальные съезды: исторический экскурс Архивысе копий 5 вӱдшор 2016 гыч.
  10. ↑ В лабиринтах съездов народа мари Архивысе копий 10 ага 2019 гыч.
  11. ↑ Республика Марий Эл. Шестой внеочередной чрезвычайный съезд народа мари предложил Президенту Марий Эл Леониду Маркелову добровольно уйти в отставку Архивысе копий 10 ага 2019 гыч.
  12. ↑ VII Съезд народа мари — Марий калык погын. 27 марта 2004 г. в 10.00 в Марийском национальном театре им. М. Шкетана начнёт свою работу VII Съезд народа мари.
  13. ↑ VIII съезд марийского народа Архивысе копий 13 ага 2018 гыч.
  14. ↑ IX Съезд народа мари открылся с запозданием, но на марийском языке и с привлечением жрецов МТР Архивысе копий 10 вӱдшор 2019 гыч.
  15. ↑ X Марий калык погын — X Съезд народа мари Архивысе копий 9 пургыж 2017 гыч.
  16. ↑ На съезд мари в Йошкар-Оле соберутся более 400 делегатов (руш.). Марийская правда (17 шорыкйол 2020). Тергыме кече: 18 шорыкйол 2020. Архивлыме 12 шорыкйол 2022 ий.
  17. ↑ ХII Всероссийский съезд марийского народа завершил свою работу

Литератур

  • Съезды народа Мари. 1917—2004 гг. Протоколы и материалы.— Йошкар-Ола, 2008
  • Марий ушем // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 502. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_ушем&oldid=1234873" гыч налме