Васильев, Валериан Михайлович

РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Васильев.

Валериан Михайлович Васильев
Ӱпымарий
Шочмо кече	1 шорыкйол 1883(1883-01-01)
Шочмо вер	Тумна, Янаул кундем
Колымо кече	2 ага 1961(1961-05-02) (78 ий)
Колымо вер	Йошкар-Ола, РСФСР, СССР
Эл	Россий империй  СССР
Шанче алан	историй, этнографий, филологий, краеведений
Паша вер	Йылмым, литературым да историйым шымлыше марий институт
Образований	Озаҥысе университет[d] Озаҥысе духовный семинарий[d]
Шанче степень	филологий шанче доктор[d] (1958)
Шанче званий	профессор
Палыме	марий гуманитар шанчылан негызым пыштыше
Награде ден премий-влак	Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын чаптаныкше (1958)

Валериа́н Миха́йлович Васи́льев (шолыплӱм Ӱпымарий — Ӱпӧ марий; шочмо лӱмжӧ — Вастаев Темьян Гайсинович; 1 шорыкйол 1883, Тумна — 2 ага 1961, Йошкар-Ола) — совет марий шанчызе-йылмызе, фольклорист, этнограф, краевед, просветитель, педагог, мер пашаеҥ. Марий лингвистике, этнографий, фольклористике, семшанчылан негызым пыштыше, икымше марий писатель-влак кокла гыч иктыже.

Илыш корно

Марий шанчызе-йылмызе Валериан Михайлович Васильевлан чапкӱ

Кресаньык еш гыч. 1902 ийыште крещенийым приниматлен, шочмо лӱмжӧ — Темьян Гайсинович Вастаев.

Пӱрӧ оласе туныктыш семинарийым (1902), Озаҥысе духовный семинарийым (1906), Озаҥысе университетым (1918), СССР Шанче академийын Яфетический институтшын аспирантурыжым тунем пытарен (Ленинград, 1930).

1917 ийыште Юл кундемысе изи калык-влак ушемын марий секцийжын председательже, Марий-влакын Россий кӱкшытан I погынын ик организаторжо да вуйлатышыже лийын, тудыжо Пӱрӧ олаште эртен. Политике ончалтыш дене эсер-влаклан лишыл лийын, но партийыште шоген огыл.

Озаҥысе ӱдырамаш туныктышо семинарийын марий йылме туныктышыжо (1907—1918), Озаҥысе Эрвел педагогике институтын профессоржо (1918—1930), Марий педагогике институтын марий йылме кафедрын доцентше, МарНИИ-н йылме секцийын кугурак шанче пашаеҥже (1934—1941), МКПИ-н марий йылме да сылнымут кафедрын (1939—1940), Рӱдӧ марий тоштерын вуйлатышыже, Туныктышо-влакын шинчымашыштым келгемдыше Марий институтын шанче пашаеҥже (1942—1943), МарНИИ-н кугурак шанче пашаеҥже (1944—1956).

Филологий шанче кандидат (1947). Филологий шанче доктор (1957).

Преследованийыш логалын: 1931 ийыште тудым арестоватленыт да Марий автоном область гыч поктен колтеныт, сталин репрессий жапыште шылын коштын, ик гана веле огыл республик деч ӧрдыж каен.

Шанче паша

Озаҥыште тунеммыж годымак тудо «Марла календарь» идалыкаш савыктышын ик издательже лийын (1907—1914), тушто редактор, кусарыше, оригинал произведений-влакын авторжо да фольклор произведенийлам погышо семын выступатлен.

Букварьым, «Тÿҥалтыш марла кнага», «Вес марла кнага» учебник-влакым ямдылыше семын палыме.

В. М. Васильевым марий йылмышанчын «патриархше» маныныт. 1906 ий гыч — 250 утла шанче пашан авторжо, нунын коклаште: «Марий йылмын шанче грамматикыже», «Марий калыкын грамматикыж нерген возымаш», «Марий поэтике дене материал-влак». Тудо икымше гана литератур йылмым вияҥдымаште кугу рольым модшо тичмаш марий йылме мутерым ямдылен да савыктен («Марий мутэр», 1928). Тудын шанче пашаштыже кугу верым фольклористике налын шоген. 1919—1923 ийлаште тудо ното дене марий муро-влакын текстыштым савыктен («Марий муро-влак»).

С. Чавайн, М. Шкетан, Н. Мухин, Н. Игнатьев, Ш. Осып да моло дене пырля марий калык литературым тӱҥалше-влак кокла гыч иктыжлан шотлалтеш. Тудын почеламутшо, басньыже, ойлымашыже-влак революций деч ончычсо жапыште тӱрлӧ изданийыште, «Марла календарь» альманахыште, школ хрестоматийлаште, класс деч ӧрдыжсӧ лудмо книгалаште савыкталтыныт. Шке произведенийлаштыже тудо калыкым эрык, шинчымаш деке ӱжын, гуманизм, социал чын идей-влакым чапландарен.

Тудо марий йылмыш И. Крыловын басньыжым, Л. Толстойын, К. Ушинскийын ойлымашыштым, А. Пушкинын, Н. Некрасовын, А. Кольцовын почеламутыштым, «Смело, товарищи, в ногу», «Славьте Первое мая», «Интернационал» революций муро-влакым кусарен. 1943 ийыште Совет Ушемын Гимнжым шочмо йылмыш кусарымаш дене пашам ыштен.

Тӱҥ произведений-влак

В. М. Васильевын тӱҥ сылнымут произведенийже ден шанче пашаже-влак:

• Марий калыкын мурыжо, туштыжо да йомакше. Казань, 1908. 16 с.
• Марла ойлымаш-влак. Казань, 1909. 24 с.
• Марий мут: тошто гыч тÿҥалын таче марте ойлымо муро, тушто, йомак, пале, туныктымо мут, молыжат. Казань, 1918. 44 с.
• Марий муро. М., Центриздат, 1923. 88 с.
• Марла ойлымаш-влак. Краснококшайск, 1926. 36 с.
• Марла ойлымаш-влак: Вес лукмаш — кугурак икшыве-влаклан. Краснококшайск, 1927. 48 с.
• Материалы по марийской поэтике. Казань, 1930. 110 с.
• Басня-влак // Мут орлаҥге: ойырен налме проза. Йошкар-Ола, 1963. С. 129—133.
• Пырыс ден шыл; Пырыс ден коля; Поян веҥе: почеламут-влак // Марий литература (9 класслан хрестоматий). Йошкар-Ола, 1975. С. 4—5.
• Почеламут-влак: икшыквылык ойлымаш-влак // Сылнымут памаш. Йошкар-Ола, 1982. С. 64—78.
• Йÿштерге: ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1991. 40 с.

Суаптар да чаплӱм-влак

• МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын чапкагазше (1958).
• Финн-угор ушемын йот элысе йыжыҥъеҥже (Хельсинки, Финляндий).

Шарнымаш

• Лӱмжым Йошкар-Оласе урем нумалеш (1983 ий 9 март гыч).
• Тудын лӱмжым Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий шанче-шымлыше институтлан пуымо (1983).
• Шочмо Сусады-Эбалак ялыштыже В. М. Васильевын пӧрт-тоштерже пашам ышта, а тоштер кудывечыште тудын бюстшым шогалтеныт.

Палемдымаш

Литератур

• Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. В. Васильев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 55—57. — 368 с. — 5000 экз.
• Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. В. Васильев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 41—44. — 376 с. — 5000 экз.
• Васильев Валериан Михайлович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 64. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Валериан Васильев // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 127—129. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
• Васильев Валериан Михайлович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 268. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Сануков К. Н. Просветитель, учёный / Сануков К. Н. // Наши земляки: пути и судьбы. Очерки. — Йошкар-Ола: ООО «Издательство Мари Книга», 2011. — С. 74—83. — ISBN 978-5-91895-006-7.