Марий семӱзгар

Йошкар-Оласе скульптур композицийыште марий шӱвыр (курыкмар. шӹвӹр) да кӱсле (курыкмар. кӓрш)

Марий семӱзгар — марий калыкын сем тӱвыраштыже йоҥгышо да марий калыкын сем шонымашыжым, арвер тӱвыран, тудын эртен толмо корныжым да тӱвырасе йӱла да сылнылык могырым (эстетике) ончалтышын ойыртемжым ончыктышо семӱзгар але арвер-влак.

Илыш йӱлаште (семым йӱкаҥдаш кӱкшын келыштарыме) семӱзгар-влак да йӱласе йӱкым лукшо тарман-влак (ешартыш, полыш ыҥан) ойыртемалт палдырнат. Марийын семӱзгар семже поян да тӱрлӧ, тыште чыла тӱрлӧ семӱзгар уло, поснак шӱлыш дене шоктымо семӱзгар тӱшка кумдан ончыкталтын.

Эртымгорно

Акрет годсо тошто семӱзгар коклашке шиялтыш да шкейоҥгышо тарман-влак пурат (варган, оҥгыр-влак, колдырма (кутас)-влак). Археолог-влакын шонымышт почеш, марий-влак X курым годымак ковыжым (кобуз) паленыт. Марий ӱдырамаш-влакын вургем коклаште кутас (кӧргоҥгыр)-влак эре лийыныт. Нуным семӱзгарлашкат сакаленыт. Акрет жап гычын толыныт уверым пуышо тӧтыретвуч (руш. труба) да тӱмыр (курыкмар. тӹмӹр). Марий илышйӧн йӱла тӱвыраштыже сем йӱкым лукмаште, мурым йоҥгалтарымаште пушеҥге лышташым, куэ кумыжым, вичкыж пластиным тӱрлӧ семын келыштарен кучылтын. Эн тыглай семӱзгар-влакым олым пырче гыч (олым шӱвыр), арама укш гыч (арама шӱшпык), шунрок гыч (шун шӱшпык) ыштыме.

Семӱзгар тӱшка-влак

Марий семӱзгар да тарман-влак 4 тӱҥ тӱшкаш пурат:

Идиофон-влак

Йӱкым шке лукшо тарман-влак (грек. idios — шке, грек. phone — йӱк):

• умшаговыж
• пашкар, илышлан йӧнештарыме тӱрлӧ тарман-влак: совла, (курыкмар. савала), солыкым шымартарыме стан (вынер кашта), сава, оҥгыр-влак, шалдырма (орол пашкар), кидпила (кок кылан пила), тыгак тӱрлӧ йӱкым лукшо модыш да тӱрло келыштарыме ӱзгар.

Мембранофон (йӱкым лукшо пластине)-влак

Мембран семӱзгар-влак:

• тӱмыр (курыкмар. тӹмӹр)
• шерге, кудын ончылно вичкыж чорам але кагазым кучылталтыныт

Хордофон-влак

Кылан семӱзгар-влак:

• семым лукшо йоҥеж але йоҥежан кӱсле (коҥ-коҥ але чыракӱсле)
• межым почкымо йоҥежын кылже (йыдан).

Аэрофон-влак

Шӱлышан семӱзгар-влак:

• пушеҥге лышташ
• куэ кумыж
• марий гармонь
• шудо
• шиялтыш
• арамашӱшпык
• шуншӱшпык
• олымшӱвыр
• шӱвыр
• тӧтыретпуч
• ӱдырвуч але шыжывуч
• сӱремвуч але шыжывуч
• тӱкӧ
• шӱртыпаҥга
• акацийын пуста пурсагалтаже (шӱшкалтыш) да молат.

Тыгак ончо

• Марий муро

Палемдымаш

Литератур

• Народные музыкальные инструменты // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 567. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.