Марий калык куштымаш

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Марий калык куштымаш (руш. Марийский народный танец) — калык самодеятельный але шындыме сценический куштымашым ончыктышо марий калык куштымаш сымыктыш.

Куштымаш-влак волгыдо калыкле тӱс да шкешотан улмышт дене ойыртемалтыт. Койышышт да тудым шындыме шот дене ойыртемалтыт, нуно просталыкышт, лирике сынан улмышт, чын улмышт дене калык чоным савырат, этнопсихологий сыным ончыктен, калык чоным почын пуат. Марий куштымаш ӱдырамаш-влакын кидкопашт дене лывыргын тарватылмышт да капыштым шыман лӱҥгыктымышт дене да пӧръеҥ-шамычын веселан, пеҥгыдын тавалтымышт дене ойыртемалтеш.

«Марий Эл» кугыжаныш куштышо да мурышо ансамбль

Ожнысек марий-влакын шкешотан куштымаш сымыктышышт лийын. Куштымаш калык илыш-йӱлан ойыраш лийдыме ужашыжлан шотлалтеш. Куштымаш-влак йӱлам шуктымашке моторын пуреныт: сӱан, тоштыеҥым уштымо годым куштымаш-влак шындалтыныт, кечышот цикл йӱлаште посна ойыртемалтше куштымаш-влак лийыныт. Самырык-влакын модмышт да веселитлымышт, пайрем уна да йӱмӧ-кочмаш, еш илыш-йӱла пайрем-влакат куштымаш дене эртаралтыныт. Куштымаш да модмо сюжет-влак тӱрлӧ улыт, нуно калыкын пашаже да йӱлаж дене чак кылдалтыныт да тудын илышыжым ончыктат. Шошо пайрем годым куштымаште да модмаште сай шурнылан ӱшан палдырнен, а шыжым, пасу паша пытымек, у кинде шотышто куан, орлык пытымылан да юмо-влаклан нуным аралымыштлан да чаманымыштлан тауштымаш. Акрет годсо куштымаш ден модмаште янлык ден кайык-влакын койышыштым оҥарымаш койын, аллегорий формо дене пӱртӱсын тӱрлӧ кончышыжо ончыкталтын. Чӱчкыдын модмаште да куштымаште геройын осал шӱлыш да осал вий дене кучедалмыже палдырнен.

Йӱлаш пурышо марий куштымаш ритмике, шкем кучен моштымаш, лывыргылык, тӱжвал эффект деч посна улмышт, туге гынат шкешотан граций да гармоний дене теммышт дене ойыртемалтеш. Марий куштымашым шымлыше-влак нуным 2 тӱҥ класслан — йӱла да илыш-йӱла куштымаш-влаклан — шелыт. Йӱла дене кылдалтше коклаште поминкаште, сӱаныште, йӱла пайремыште посна персонаж-влакын куштымаш-таҥошкылмаш да куштымышт ойыртемалтыт. Илыш-йӱла дене кылдалтше куштымаш коклаште Эрвел марий-влакын Кандыра, Латкокыт, Нылыт куштымаш-влак, йыр але линейный построений дене куштымаш (мурен-куштымаш), Мужыр кычалын куштымаш-модмаш-влак, Вӱд йоген, Киров марий-влакын строй-куштымашышт, кадриль тӱрлылык, перепляс форман куштымаш да тулеч-молат чапым налыныт.

Этнический тӱшка-влакын куштымашышт

Марий куштымаш икгай калыкле негызан, но марий-влакын илыме тӱрлӧ районышто шкешотан улмышт дене ойыртемалтеш. Куштымаш сымыктышын специфике ойыртемже ден 5 тӱҥ этнический тӱшкам ойырат. Регионысо да верысе ойыртем-влак чумыр марий куштымо сымыктышым сылнештарат, тудым поянракым да оҥайракым ыштат.

Морко тӱшкан эн ойыртемалтше куштымашыжлан сӱан куштымаш шотлалтеш, нунын коклаште тӱшкан, группо дене да шкет куштымаш-влакат улыт. Тиде, мутлан, тулар ден тулачын куштымашышт, савуш сола дене йолташ рвезе-влакын тӱшкан куштымашышт. Нуно кугу темперамент, чулымлык да динамике, импровизаций дене ойыртемалтыт. Тыгай куштымаш-влакым утларакше каче могыр гыч рвезе-влак куштат. Кызытсе жапыште сӱаныште веле огыл, пайремыштат тӱрлӧ движений дене да поснак писын тавалтен куштат.

Шернур-торъял тӱшкалан кайык-влакын йӧратымаш куштымашыштым ушештарыше лирический мужыран куштымаш (пӧръеҥ ден ӱдырамаш) келшен толеш. Нуно линийын лайык улмыжо, кидын путырак шыман тарванылмыже, корпусым лӱҥгыктымыжӧ да изиш гына йол дене тавалтымыж дене ойыртемалтыт. Ик эн тӱҥ движений — нушкын, йолым куштылгын «шерын» ӧрдыж гыч кайымаш. Нине этнический группо-влакын тошто куштымашышт годым утларакше шӱвыр дене шоктат да тӱмырым пералтат.

Йошкар-Оласе группо тӱшкан куштымаш дене ойыртемалтеш. Исполнитель-влак йыр куштен каят, тыгодым такмакым але семым ой, ояра да тулеч-моло йӱк дене текст деч посна мурат. Тиде тӱшкан куштымашыже-влак писе темп, ритмичность, весела койыш дене ойыртемалтеш. Гармонь да тӱмыр почеш мужыр дене куштымашат шарлыше. Ӱдыр-влак вуйыштым кугешнен нӧлталын куштат, изирак ошкыл дене ошкылыт, кидыштым кыдал деч ӱлнырак изиш гына палдырныше толкын гай тарватылыт. Проигрыш годым тӱҥ движений — поснак пӧръеҥ-влакын, сем ой мучаште ойыртемалтше тура тавалтышан дробь.

Курыкмарий тӱшкан куштымаштыже руш да чуваш куштымаш-влакын влиянийышт палдырнен. Поснак пӧръеҥ куштымаште нунын кидышт, йолышт, корпусышт, шуко дробьышт, присядкышт да тулеч-моло движений дене ойыртемалтеш. Ӱдырамаш куштымаш пеш лывырге да мотор движениян лирике шӱлышан («кож», «гармонь», яклештше ошкыл). Курыкмарий-влакын куштымашыштлан шкем кучен моштымаш, сылнылык, куштылгылык келшен толеш. Кызытсе пагытыште Курыкмарий кундемыште йыр да мужыр дене «сормовский» манме куштымашын формыжо вияҥеш.

Эрвел тӱшка тюрк калык-влакын  (руш.) (мар. куштымо йӱлаштын влиянийжым ончыкта. Тыште утларак тӱшка дене да группо дене куштымаш-влак улыт. Раш композий построениян куштымаш-влакат ятыр улыт: Кандыра, Вич мужыр, Латкокыт, Ваш миен куштымаш, Совым перен куштымаш.

Калыкле куштымаш кызытсе тӱвыраште

Йошкар-Олаште икмыняр ийлан ик гана Тамара Дмитриева лӱмеш Регион-влак кокласе «Тывырдык» марий куштымаш фестиваль эртаралтеш:

  • I — 2020 ий 22—24 октябрь;
  • II — 2022 ий 30 сентябрь—1 октябрь;
  • III — 2024 ий 8—9 ноябрь.

Конкурс-фестивальыш Татарстан, Башкортостан, Чуваший да Марий Эл (Морко, Кужэҥер, Параньга, Советский, Курыкмарий, У Торъял, Медведево, Шернур, Марий Турек, Звенигово, Оршанке район-влак да Йошкар-Ола) республикыла гыч усталык коллектив-влак ушнат[1].

Пошкырт кундемыште Регион-влак кокласе «Ший кандыра» фестиваль-конкурс эртаралтеш. «Ший кандыра — 2013» фестивальыште Калтаса селаште эрвел марий-влакын «Кандыра» куштымашышт эн кужу лийме дене тӱнямбал рекордым шынденыт. Ты куштымашын кужытшо 2 км 300 метрыш шуын[2].

Ансамбль-влак

Кызытсе жапыште марий калык куштымаш-влак дене палдарыше семын республикысе да районласе ансамбль-влак, фольклор коллектив-шамыч улыт: «Марий Эл» кугыжаныш куштышо да мурышо ансамбль  (руш.) (мар., Россий Федераций калык усталыкын сулло коллективше, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше, Тамара Дмитриева лӱмеш «Эрвел марий» мурышо да куштышо калык ансамбль[3]; «Мари» ансамбль[4]; «Шочмо вож» мурышо да куштышо ансамбль[5] да молат.

Палемдымаш

  1. ↑ III Межрегиональный фестиваль марийского танца «Тывырдык» имени Т. Дмитриевой (руш.). Культура для школьников. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  2. ↑ «Серебряная верёвочка-2013» (руш.). rvolzsk.ru. Муниципальное образование «Волжский муниципальный район». Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  3. ↑ Эрвел марий (руш.). ГБУК РМЭ «Республиканский научно-методический центр народного творчества и культурно-досуговой деятельности». Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  4. ↑ Марийский ансамбль «Мари» (руш.). Центр национальных культур. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  5. ↑ Марийский ансамбль песни и танца «Шочмо вож» | АУК УР (руш.). rdntur.ru. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.

Литератур

  • Народные танцы // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 567—568. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Дмитриева Т. В. Танцы восточных мари.— Йошкар-Ола, 2004
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_калык_куштымаш&oldid=1235953" гыч налме