Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кече
| Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кече | |
|---|---|
 Фашист кулыш налме совет граждан-влакым утараш манын, совет боец-влакым писынрак касвелыш каяш ӱжшӧ Кугу Ачамланде сар жапысе плакат | |
| Тӱрлылык | Российысе шарнымаш кече |
| Официал | Кугу Ачамланде сар жапыште нацист да нунын полышкалышыштын ыштыме совет калыкын геноцидше нерген шарнымаш кече |
| Тыгак | Геноцидыште совет калык нерген шарнен, иктеш ыштыме пашан кечыже |
| Ыҥ | Геноцидыште совет калык нерген эртымгорно шарнымашым аралымаш, историйым фальсификацийлыме ваштареш кучедалмаш |
| Ышталтын | 2025 ий 29 декабрьыште |
| Палемдат |
 Россий |
| Кече | 19 апрель |
| Йӱла | Туныктымо мероприятий (шарнымаш урок, лекций-влак), мемориал акций (пеледышым пыштымаш, митинг), тӱвыра-сотемдарыше мероприятий-влак (ончер, презентаций-влак) |
Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кече (руш. День памяти жертв геноцида советского народа) — Российыште «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапыште геноцидыште совет калыкын колышыжо-влак нерген шарнымашым курымешлан кодымаш нерген» Федерал закон дене официальнын пеҥгыдемдыме шарнымаш кече. Ий еда 19 апрельыште палемдалтеш. Тичмаш лӱмжӧ: «Кугу Ачамланде сар жапыште нацист да нунын полышкалышыштын ыштыме совет калыкын геноцидше нерген шарнымаш кече»[1].
Историй
2025 ий ноябрьыште Кугыжаныш думын депутат тӱшкаже у шарныктыш кечым пеҥгыдемдыме нерген законопроектым каҥашаш пуртен[2]. Инициатор семын «Единая Россия» фракций гыч парламентарий-влак лектыныт. Нуным Федераций Каҥаш председательын икымше алмаштышыже Владимир Якушев, Кугыжаныш Думын вице-спикерже Ирина Яровая да фракций вуйлатыше Владимир Васильев вуйлатеныт[3].
2025 ий 16 декабрьыште Кугыжаныш думо законопроектым пеҥгыдемден[4]. 2025 ий 29 декабрьыште Российын президентше Владимир Путин «Российын сарзе чап да шарнымаш кечыже-влак нерген» тӧртыкыш вашталтышым пуртышо федерал законыш кидпалым пыштен[3]. Келшыше документым правовой уверын официал интернет-порталыштыже вераҥдыме. Закон 2026 ий 1 январь гыч вийыш пурен[4].
Законлан умылтарыме запискыште палемдалтын: тудым пеҥгыдемдымаш историйым фальсификацийлыме ваштареш кучедалмаште да совет калыкын патырлыкше нерген историй чынлыкым арален кодымаште кугу кӱлешлыкым налын шога[2].
Шарнымаш кечым ойырымаш
19 апрельым ойырымаш теве мо дене кылдалтын: лач тиде кечын 1943 ийыште СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум 39-ше №-ан «Совет граждан калык ден йошкарармеец-пленник-влакым пуштмаште да орландарымаште титакан осал немыч-фашист-шамычлан, совет граждан-влак кокла гыч шпион, ачамландым ужалыше-влак да нунын полышкалышышт-шамычлан наказаний мере-влак нерген» Кӱштыкым луктын[4]. Тиде документ СССР-ын оккупироватлыме кумдыклаштыже тыныс калыкым пытараш шонымаш дене нацист да нунын полышкалышышт-влакын виктаралтше да кумда (масштабный) политикыштым официальнын пеҥгыдемдыше да преступник-влакым мутым кучыкташ правовой негызым палемдыше икымше правовой акт лийын[3].
39-ше №-ан Кӱштык совет правовой системылан уникальный наказаний тӱрлык-влакым пуртен: «немыч, итальян, румын, венгр, финн фашист осал-влаклан», тыгак шпион да ачамландым ужалыше-влаклан — пиктен сакен пуштмаш, а верысе калык кокла гыч нунын полышкалышышт-влаклан — 15 гыч 20 ий марте каторго паша. Нине преступлений-влак почеш пашам ончымашым сарзе-полевой суд-влак ӱмбаке пыштыме.
Контекст да кӱлешлык
Шарнымаш кечым пеҥгыдемдымаш Кугу Ачамланде сар да, поснак тыныс калыкын трагедийже нерген историй шарнымашым арален кодымо шотышто кугыжаныш политикын ик ужашыже лийын[5]. Кугыжаныш думын председательже Вячеслав Володинын мутшо почеш, немыч-фашист оккупацийын жертвыже семын СССР-ыште 13 миллион утла граждан еҥ лийын[2].
«Геноцид нерген шарнен, иктеш ыштыме пашан кечыже» российысе акций
2021 ий гыч тӱҥалын, ий еда 19 апрельыште Российыште «Кугу Ачамланде сар ийлаште нацист да нунын полышкалышышт-влакын ыштыме геноцидыште совет калык нерген шарнымаш лӱмеш икоян паша-влакын кечышт» пӱтынь российысе акций эртаралтеш[6]. Акций «Без срока давности» федерал сотемдарыше проект кышкарыште эртаралтеш да оккупироватлыме кумдыклаште тыныс совет граждан-влак ваштареш нацист да нунын полышкалышышт-влакын преступленийышт нерген историй чынлыкым арален кодымашке виктаралтеш.
Мероприятий-влак уло эл мучко эртаралтыт. 2022 ийыште тушко 6,5 миллион утла еҥ ушнен[6][7].
«Без срока давности: геноцид советского народа» ончер, Зайцево ялыште мемориал комплекс, Ленинград область, 2025 ий декабрь
«Без срока давности» ончер, «Курск кредалмаш. Белгород корно» тоштер-диораме, 2025 ий май
Кугу Ачамланде сар жапыште Ленинград областьысе йоча-влакын патырлыкышт нерген фильмым войзымаш, 2024 ий декабрь
Мероприятий-влакын тӱҥ форматышт:
- Туныктымо мероприятий-влак: школ, колледж да вузлаште геноцид темылан пӧлеклалтше урок, класс шагат да лекций-влак эртаралтыт. Занятий годым тематике видеофильм-влак, нунын коклаште «Без срока давности» цикл гыч, ончыкталтыт, эртымгорно факт ден документ-влакым каҥашат[8].
- Мемориал акций-влак: ик тӱҥ йӱлалан нацист преступленийын жертвыже-влаклан пӧлеклалтше мемориал да чапкӱ-влак воктеке пеледышым пыштымаш шотлалтеш. Ветеран, кучем да мер организаций-влакын еҥышт дене митинг-реквием да пайремле церемоний-влак эртаралтыт[9].
- Тӱвыра-сотемдарыше мероприятий-влак: архив документ-влакын тематике ончерышт, шымлыме проект-влакын презентацийышт да тоштер ден книгагудылаште экспозиций-влак ончыкталтыт. Нине мероприятий-влак трагедийын кумдыкшым (масштабшым) раш ончыктат да геноцидыште колышо-влакын пӱрымашышт нерген каласкалат[10].
Акцийын участникше семын школышто тунемше, студент, туныктышо, поисковик, кугыжаныш орган да кумда мер калыкын еҥышт улыт[11].
Палемдымаш
- ↑ Федеральный закон от 21.04.2025 г. № 74-ФЗ, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/51851/page/1>. Тергыме: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ 1 2 3 Путин подписал закон о Дне памяти жертв геноцида советского народа. РИА Новости (29 теле 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ 1 2 3 Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа. ТАСС (29 теле 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ 1 2 3 Путин установил День памяти жертв геноцида советского народа. РБК (29 теле 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ Глава НЦИП: день памяти геноцида советского народа уже укоренен в общественном сознании, <https://tass.ru/obschestvo/26049397>. Тергыме: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ 1 2 День единых действий. Без срока давности. Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ Методические рекомендации по проведению памятных мероприятий, приуроченных к 19 апреля Дню единых действий. memory45.su (19 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ Классный час: «День единых действий, в память о геноциде советского народа...» Инфоурок. Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ Торжественное возложение цветов в рамках Дня единых действий... Администрация Велижского района (19 вӱдшор 2022). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ День единых действий в память о геноциде советского народа. РИА Новости (19 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
- ↑ Закон об установлении 19 апреля Дня памяти жертв геноцида советского народа подписан президентом. Интерфакс (29 теле 2025). Тергыме кече: 14 вӱдшор 2026.
