Кугу Октябрь социалист революцийын кечыже
| Кугу Октябрь социалист революцийын кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Кугыжаныш |
| Официал | Кугу Октябрь социалист революцийын кечыже |
| Ышталтын | 1917 ий 7 ноябрьыште Октябрь революцийыште сеҥыме лӱмеш |
| Палемдат |
 Приднестровье[1] |
| Тӱҥалын | 7 ноябрь |
| Марте | 8 ноябрь |
| Пайремлымаш | парад (1991 деч посна) |
| Кылдалтын | Октябрь революций |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Кугу Октябрь социалист революцийын кечыже — 1917 ийысе Октябрь революцийын идалык кечыже, 25 октябрьлан (7 ноябрь) толеш. Совет Российын да ончычсо СССР кугыжанышын пайремже, тудым пайремлыме пытартыш ийлаште кок кече палемдалтын. Российын шарнымаш кечыже улеш[2].
СССР шаланымек, эрыкан кугыжаныш лийше ятыр республик Октябрь революцийын идалык кечыжым пайремлымаш деч кораҥын. 7 ноябрь кече Белоруссийыште да Приднестровьеште каныш кечылан шотлалтеш. Киргизийыште 7 ден 8 ноябрь — каныш кечыла, но пайрем нерген умылымашым вашталтеныт[3].
Эртык
1918 ий гыч пайремлалтын. Тиде кечын Москосо Йошкар площадьыште, тыгак СССР кундемласе рӱдерлаште сарзе-влакын парадышт, шемер калыкын таҥтошкал эртымаш лийыныт.
1927 ий 26 октябрьыште СССР ЦИК-ын Президиумжо пунчалын: «1927 ий гыч тӱҥалын, Октябрь революцийын идалыкше ий еда кок кече — 7 да 8 ноябрьыште пайремлалтеш. Тиде пайрем кечын пашам ыштен лукмаш ССР Ушемын пӱтынь кумдыкыштыжо чаралтеш»[4].
Октябрь революцийын идалык пайрем кечыж вашеш СССР-ын тӱрлӧ кугу сеҥымашыже пӧлеклалтын, мутлан, 1977 ий Йӱдвел полюсыш «Арктике» ледоколын походшо (Октябрьлан 60 ий темме лӱмеш).
Пытартыш гана Октябрь революцийын идалыкшым палемдыме сӧй парад Москон Йошкар площадьыштыже 1990 ийыште эртен. Пайрем почылтмо деч ончыч СССР-ын президентше М. С. Горбачёв Мавзолей трибуно гыч у Ушемым ыштыме нерген келшыкеш кидпалым пыштыме нерген увертарен. Таҥтошкал эртымаш тӱҥалме годым Коммунист партий ден Совет кугыжанышын вуйлатышышт калык тӱшкам вӱден кайымыла ончыл радамыште ошкылыныт. Елена Коваленко, Леонид Элин да Евгений Суслов вияш трансляцийым эртареныт. Кызыт совет кумдыкысо ятыр илемыште, Российыштат, тиде кечын октябрь революцийын татше-влаклан пӧлеклалтше митинг-влак эртат. Российыште, Санкт-Петербургышто, «Аврора» крейсер — Октябрь революцийын тамгаже, Петроградысе сер воктен курымешлан шогалтыме.
Ондаксе совет кумдыкышто пайремлымаш
Белоруссий
Октябрь революций кечым Белоруссийыште пайремлат, тиде пайремым кугыжаныш СМИ чолган арала. Пайрем официально 1995 ийыште уэш пӧртылталтын[5][6].
Приднестровьесе Молдавий Республик
Октябрь революций кече пайремым кугыжаныш кӱкшытыштӧ шотыш налдыме (не признанный) Приднестровьеште палемдат.
Киргизий
2017 ий марте Октябрь революций кече Киргизийыште официал пайрем лийын. 2017 ий 26 октябрьыште Киргизийын Президентше Алмазбек Атамбаев кӱштыкеш кидпалым шынден, кушто 7 ден 8 ноябрь кечым кугезе-влакын эртыкыштым, 1916 ийысе Туркестан вашшогымашым шарныме кече семын увертарен[7].
«XX курым тӱҥалтыште Россий дене пеҥгыде кылым кучышо калык-влаклан тиде кече шке пӱрымашым вашталтыме йӧн лийын. 1916 ийысе калыкле-эрыкаҥме вашшогымаш деч вара Октябрь революций кыргыз калыклан шке кугыжанышым чоҥаш негызым ыштен. Эртышылан, калыкле-эрыкаҥме вашшогымашлан да 1916 ийыште лийше азаплан, 1917 ийысе Февральысе да Октябрьысе революций-влаклан, совет жапысе вияҥме поянлыклан, ХХ курымысо политике репрессийын кышажлан, тыгак кугезына-влакым порын шарнен, 7-8-ше ноябрьым Эртыкым да кугезына-влакым шарныме кече семын палемдаш кӱшталтеш. («Эртыкым да кугезына-влакым шарныме кечым палемдыме нерген» Киргизий Президентын 26.10.2017 кӱштыкшӧ гыч ой).
Россий
1991 ий августышто, илыш вашталтме деч вара, КПСС шаланен, сандене 1991 ий 7 ноябрь деч вара Октябрь пайрем шотышто нимогай паша эртаралтын огыл. Туге гынат тиде кечын Москосо Йошкар площадьыште да ик эллан шотлалтше шуко моло олалаште социализмлан, Совет властьлан ӱшаныше, СССР-ым шалатыме ваштареш шогышо ятыр тӱжеман официалдыме митинг-влак эреныт. Тыш тыгай еҥ-влак ушненыт, кудыштлан ты пайрем шерге лийын.
1992 ий гыч Российыште 8 ноябрь кече паша кечыш савырнен. Эл социализм деч кораҥын гынат, 7 ноябрь Октябрь пайрем семын палемдалтын. 1995 ийыште Сарысе чап кечым увертареныт, — Москосо Йошкар площадьыште Октябрь революций лӱмеш сарысе парадым эртарымылан коло ныл ий темме лӱмеш кече (1941 ий).
1996 ийыште РФ президентын кӱштыкшӧ почеш (куштык 7 ноябрьыште лектын да тунамак вийым налын) Октябрь революцийын идалыкысе кечыж олмеш Сӧрасыме да ваш келшыме кече палемдаш кӱштымӧ. Тиде пайремат 2004 ий марте шына илен шуын.
2005 ий гыч у кугыжаныш пайремым увертарыме дене — Калык-влакын иктеш улмо кечышт — 7 ноябрь, РФ 2005 ий 29 декабрьысе 201-ФЗ № тӧртык дене келшышын, 7 ноябрь пайрем кече лиймым чарнен[8]. Тунамак 4 ноябрьыште палемдыме Калык-влакын иктеш лийме кечышт каныш кече лийын. 2008 ийысе йодыштмашын лектышыж почеш, Октябрь революций кече официал пайрем лийме гыч кораҥдалтын гынат, тудым Российысе 36 % калык пайремла да умбакыже пайремлаш тӱҥалеш[9]. The Economist пайремым уэш палемдыме тӱҥ амалым Украинысе оранжевый революций дене кылда (2004 и 22 ноябрь гыч 2005 ий 23 январь марте), рашрак ойлаш гын, Владимир Путин революций нерген шонымашым йылт сайлан ок шотло[10].
«Мер шонымаш» / «Общественное мнение» фондын уверже почеш, 2020 ий 1 ноябрь тылзыште 55 % йодыштмо еҥ-влак кугыжаныш пайремым пытарымым чын огыллан шотленыт, мӧҥгешла шонымашым 34 % еҥ-влак каласеныт. Тылеч посна, 54 % йодыштмо еҥ-влак Октябрь революцийын сайлыкше уда деч ятырлан шукырак палемдат, ваштарешла шонымашым йодыштмо гыч 23 % еҥ-влак ойленыт[11].
Украин мланде
Украиныште 7-ше ден 8-ше ноябрьым (кок кече почела) «Кугу Октябрь социалист революцийын идалыкаш кугыжаныш пайремже» семын палемденыт да элын эрыкан улмыж нерген увертарымекат, 1991 ий гыч 2000 ий марте, каныш кече лийыныт[12]. 2000 ий 1 февральыште Л. Д. Кучма КЗОТ-ыш вашталтышым пуртымо нерген тӧртыкеш кидпалым пыштен, кудын дене келшышын, нине кече-влак кугыжаныш пайрем-влакын лӱмерышт радам гыч кораҥдалтыныт[13].
ДНР ден ЛНР
Шке илышыштым шке семын чоҥышо ДНР ден ЛНР-ыште Октябрь революций кечым пайремлыме нерген йодыш ик гана огыл верысе политике партий, толкын-влак дене ончалтын, но республикысе вуйлатыше-влак коклаште умылымашым муын огытыл.
Октябрь революцийын 100 ияш лӱмгечыжым Луганскыште Ленин чапкӱ ончылан митинг, коммунист шӱлышан ӱзыкмут да йошкар тисте дене палемденыт.
ДНР-ыште шанчыеҥ-влак йыргешке ӱстелым эртареныт, школьник-влак викторине йодыш-влаклан вашештеныт, 100 ияш лӱмгече вашеш «Октябрь Революций лӱмеш» у почто маркым калыклан темленыт, тӱвыра концерт-влак эртеныт.
Лӱмгече вашеш
СССР-ын шуко почто маркыже Революцийын талукаш-влакым палемдымылан пӧлеклалтын. 1920 ийыште шкешотан медаль лукмо улмаш: «3 ий Кугу Октябрь социалист революцийлан 3 ий».
Кугу Октябрь революцийын 50, 60 да 70 ий темме вашеш лӱмгечан оксам калыкыш лукмо. Тылеч посна, 60 ийлан нарынче-йошкар тӱсан шырпе атысе этикетке аршашым савыктеныт.
Тылеч посна революций да тудын лӱмгече лӱмым пӱтынь СССР кумдыкысо кугу предприятий, вуз да урем-влаклан пуымо. Мутлан тыгай лӱм-влак:
- Октябрь революций лӱмеш одессе кундемысе украин сем-драме театр
- Октябрь революций лӱмеш химий завод (Ростов-на-Дону).
- Октябрь революций лӱмеш Коломенскысе Ленин орденан, Йошкартистан кӱшыл артиллерий командым ямдылыше училище.
- Йошкар Октябрь лӱмеш Ленин орденан Йошкартистан Ленинградысе кӱшыл артиллерий командым ямдылыше училище
- Октябрьын 40 ияш лӱмгечыж лӱмеш Пошкырт кугыжаныш университет
- Тюмень кундемысе Исет велысе «Октябрьлан 40 ий» колхоз
- Октябрь революций лӱмеш Джамбулысо педагогике институт
- Октябрь революцийын 50 ияш лӱмгечыж лӱмеш Алма-Атасе хлопок-кагаз комбинат
- Октябрь революцийын 50 ияш лӱмгечыж лӱмеш Балхашысе курык-металлургий комбинат
- Октябрь революцийын 50 ияш лӱмгечыж лӱмеш Харьковысо электромеханике завод
- Кугу Октябрь социалист революцийлан 50 ий темме Кремчугысе ГЭС
- Октябрьын 50 ияш лӱмгечыж лӱмеш СССР Гостелерадион телевиденийысе технике рӱдерже
- Кугу Октябрь 50 ий темме лӱмеш Челябинскысе танк командым ямдылыше кӱшыл училище
- Кугу Октябрь социалист революций лӱмеш «Конвейер» ПО (Львов ола)
- Октябрь революцийын 60 ий темме лӱмеш Джезказганысе шахтым эртыме трест
- Октябрьын 60 ияш лӱмгечыш лӱмеш Вазузысе гидротехнике кышкар
- Кугу Октябрь социалист революцийлан 60 ий темме лӱмеш Киевысе автомобиль-корно институт
- Кугу Октябрьлан 60 ий темме лӱмеш Йошкар Шӱдыр орденан Ленинградысе зенит командым ямдылыше кӱшыл училище
- Кугу Октябрьын 60 ий темме лӱмеш южышто аралалтше зенит ракет командым ямдылыше Ярославльысе кӱшыл училище
- Кугу Октябрьлан 60 ий темме лӱмеш войска-влакын сарзе-политике йодыш дене Новосибирскысе кӱшыл училище
- Кугу Октябрьлан 60 ий темме лӱмеш Ставропольысо сӧй инженер шотышто кӱшыл училище
- Кугу Октябрьлан 70 ий темме лӱмеш Кутузов орденан, Йошкартистан Свирскысе гвардийысе юж-десант дивизий (Иваново)
- Кугу Октябрьлан 70 ий темме лӱмеш Кутузов да Александр Невский лӱмеш орденан 392-шо посна мӱндыркшымлыше авиаций полк
Палемдымаш
- ↑ Праздник по привычке Архивысе копий 6 ага 2017 гыч // Lenta.ru, 7 ноября 2016 г.
- ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (руш.). Президент России. Тергыме кече: 9 пургыж 2022. Архивлыме 26 кылме 2021 ий.
- ↑ В Киргизии сделали праздничным день восстания против Российской империи Архивысе копий 26 шыжа 2017 гыч // Lenta.ru, 26.10.2017
- ↑ Постановление Президиума ЦИК СССР от 26.10.1927 «О праздничных днях, посвященных годовщине октябрьской революции, и об особых днях отдыха» Архивысе копий 4 ӱярня 2016 гыч
- ↑ Верховный совет Республики Беларусь. Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 г. №3731-XII «О внесении дополнения в Закон Республики Беларусь „О праздничных днях в Республике Беларусь“» (руш.). Левоневский Валерий Станиславович (28 ӱярня 2007). Тергыме кече: 7 кылме 2022. Архивлыме 20 пеледыш 2013 ий.
- ↑ Как и почему белорусы отмечают столетие Октябрьской революции. Тергыме кече: 12 пургыж 2022. Архивлыме 5 теле 2021 ий.
- ↑ «Их истребляли с большой жестокостью» Архивысе копий 13 кылме 2017 гыч // Lenta.ru, 31.10.2017
- ↑ Федеральный закон от 29.12.2004 г. № 201-ФЗ «О внесении изменений в статью 112 Трудового кодекса Российской Федерации» Архивысе копий 24 теле 2005 гыч
- ↑ Треть россиян считает День Октябрьской революции праздником Архивысе копий 11 кылме 2009 гыч // РИА Новости, 07.11.2008
- ↑ Enter Tsar Vladimir: Vladimir Putin wants to forget the revolution Архивысе копий 26 пургыж 2021 гыч // The Economist, 26 October 2017
- ↑ Годовщина революции / ФОМ (руш.). fom.ru. Тергыме кече: 7 кылме 2020. Архивлыме 7 кылме 2020 ий.
- ↑ Закон Української Радянської Соціалістичної Республіки [1]Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч «Про внесення змін до статті 73 Кодексу законів про працю Української РСР» Кышкар:Uk icon. // Відомості Верховної Ради УРСР. — 1991. — № 30 — С. 382.
- ↑ Закон України [2]Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч Архивысе копий 11 кылме 2017 гыч «Про внесення зміни до статті 73 Кодексу законів про працю України» Кышкар:Uk icon. // Відомості Верховної Ради України. — 2000. — № 8 — С. 53.
Литератур
- Бордюгов Г. А. Октябрь. Сталин. Победа. Культ юбилеев в пространстве памяти. — М.: АИРО-XXI, 2010. — 256 с. — (Историческая политика и политика памяти в СССР, РФ и СНГ). — ISBN 978-5-91022-132-5.
- Красильникова Е. И. Октябрьские торжества в городах — административных центрах Восточной Сибири: коммеморативный аспект (1920-1945 гг.) // Вестник Томского государственного университета. — 2017. — № 423. — С. 105—115.
- Красильникова Е. И. Октябрьские торжества в городах Сибири: механизмы и проблемы организации (1920-1945 гг.) // Вестник Омского университета. Серия «Исторические науки». — 2017. — № 2. — С. 52—60.
- Красильникова Е. И. Октябрьские торжества в Сибири в годы Великой Отечественной войны: коммеморативный аспект // Вестник Томского государственного университета. — 2017. — № 419. — С. 144—151.
- Макашова А. С. Традиции ноябрьских праздников в истории России: символическое содержание праздников // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 6. Политология. Международные отношения. — 2012. — № 3. — С. 128—131.
- Малышева С. Ю. Эволюция исторической мифологии «ноябрьских» праздников в России // Вестник Пермского университета. История. — 2019. — Вып. 1 (44). — С. 138—147. — doi:10.17072/2219-3111-2019-1-138-147.
- Рольф М. Советские массовые праздники = Das sowjetische Massenfest / пер. с нем. В. Т. Алтухова. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2009. — 439 с. — (История сталинизма). — ISBN 978-5-8243-1086-3.
