Йошкар Тисте орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Йошкар Тисте орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  РСФСР
 СССР
Тип Орден
Кумылаҥдыш амал Социалистический шочмо элым аралымаште посна лӱддымылыкым, шкем чаманыдымым да патырлыкым ончыктымылан
Статус Огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1918 ий 16 идым
Икымше суапландарымаш 1918 ий 30 идым
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 24 теле
Суапландарыме чот 581 300
Черет
Кугурак награде Октябрь Революций орден
Изирак награде I степенян Суворов орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Йошкар Тисте орден («Йошкар тисте» орден) — СССР-ын кӱшыл орденже-влак гыч иктыже. Икымше совет орден. Социалистический шочмо элым аралымаште посна лӱддымылыкым, шкем чаманыдымым да патырлыкым ончыктымылан суапландараш тӧнежлыме. Йошкар Тисте орден дене тыгак сарзывий часть, сарзе корабль, кугыжаныш да мер организаций-влак суапландаралтыныт. 1930 ийыште Ленин орденым тӧнежлыме марте Йошкар Тисте орден Совет Ушемын кӱшыл орденже лийын.

Орденын негызшылан РСФСР-ын 1918 ий 16 сентябрьыште граждан сар годым ВЦИК-ын декретше дене тӧнежлыме «Йошкар Тисте» орденжын знакшым налме. Тӱҥалтыш лӱмжӧ — «Йошкар Тисте» орден. Граждан сар жапыште тыгаяк орден моло совет республиклаштат лийын. 1924 ий 1 августышто чумыр ушемлык «Йошкар Знамя» орденым тӧнежлыме, тӱжвалже дене тудо лавр аршашын ӱлыл ужашыштыже улшо тасмаште «РСФСР» олмеш «СССР» манын возымо дене ойыртемалтын. 1918—1924 ийлаште совет республиклаште суапландарыме чыла орденат чумыр ушемлык орден дене тӧр шындалтын. Орденын статутшым СССР ЦИК Президиумын 1932 ий 11 январьысе пунчалже дене пеҥгыдемдыме[1] (тиде пунчалыш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо да 1947 ий 16 декабрьысе указышт дене вашталтыш ден ешартышым путымо). Орденын статусшын пытартыш редакцийжым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 28 мартысе указше дене пеҥгыдемдыме.

Йошкар Тисте орден дене суапландарыме сарзе часть-влак Йошкар Тистан маналтыныт. Гражданлык тӧнеж ден организаций-влакын лӱмыштышт «Йошкар Тисте орденан» мут-влак лийыныт[2]. Туге гынат Граждан Юж Флотын Батайскысе Баранов лӱмеш Икымше Йошкар Тистан школын лӱмыштыжӧ «Йошкар Тистан» мут лийын.

Орденын историйже

Права шотышто чыла сарзыслужышо-влакым тӧремдыме нерген 1917 ий 17 (30) декабрьысе декрет дене Россий империйын чыла орденже ден моло ойыртемыш палыже-влакым кораҥдыме[3]. Орден олмеш лӱман шагатым, портсигарым, револьверым да т. м. кучыкташ тӱҥалыныт. Икымше официал совет кугыжаныш награде «Почётан революционный Йошкар Тисте» лийын, тудым РСФСР-ын Сарзе да теҥыз паша шотышто калык комиссариатын Коллегийжын членже Н. И. Подвайскийын темлымыж почеш 1918 ий 3 августышто пурталтын. Награде РККА-н поснак ойыртемалтше частьше-влаклан кучыктымо тисте лийын.

1918 ий 13 августышто Н. И. Подвойский Я. М. Свердловлан телеграммыште тыгак Йошкар Армийлан посна ойыртемыш знак-влакымат ышташ темлен. 1918 ий 2 сентябрьыште ВЦИК-ын заседанийыштыже Я. М. Свердловын темлымыж почеш индивидуальный награде знак-влакын проектыштым ямдылаш А. С. Енукидзен вуйлатыме комиссий ышталтын. Комиссий кок вариантым темлен — «Йошкар Тисте» орденым да «Йошкар Гвоздике» орденым. 1918 ий 14 сентябрьыште комиссийын темлымашыжым ВЦИК-ын заседанийыштыже ончен лектыныт, тушто «Йошкар Тисте» лӱман вариантым ойырен налыныт. 1918 ий 16 сентябрьыште «Ойыртемыш знак-влак нерген» декретеш кидпале пышталтын, тушто «Йошкар Тисте» орден йӧршешлан налалтын.

Орденын проект эскизшым ышташ художник В. И. Денисовлан пуымо, но тудын черланымыжлан кӧра «Йошкар Тисте» орденын сӱретшым ыштыме шотышто чыла пашам чынже дене Владимир эргыжлан (художникланак) шукташ логалын. В. В. Денисов тылзе деч шагалрак жапыште у орден знак сӱретын куд вариантшым ямдылен. Нунын кокла гыч иктыжым ВЦИК-ын Комиссийже сарзе ойыртемыш знакын шонымашыжым утларак раш ончыктышо семын аклен. Тушто шаралтыме Йошкар Тисте, вич мучашан йошкар шӱдыр, шогагӱртньӧ, чӧгыт, штык, ыреслыме сорла ден чӧгыт, тумо лышташан аршаш сӱретлыме лийыныт. Йошкар тистыште лозунг верланен: «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!». Орденын ӱлыл ужашыштыже йошкар тасмаште «Р. С. Ф. С. Р.» буква-влак лийыныт. 1918 ий 4 октябрьыште «Йошкар Тисте» орден сӱретын тиде вариантшым, наградылык комиссий член-влакын авторлан ойлымо павлемдымашышт почеш изишак тӧрлатыме дене, ВЦИК Президиум пеҥгыдемден.

Тыгак Сарзе Йошкар Тисте орден маналтын[4][5].

Орденым кондыштмо правилым, тасман тӱсшым да тудым награде колодкеш вераҥдыме правилым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влаклан тасман образецыштым пеҥгыдемдыме нерген да тасма нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма ден ойыртемыш пале-влакым кондыштмо Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдыме[6].

Орденын статутшо

1918 ий 16 сентябрьыште Йошкар Тисте орденын икымше статутшо налалтын. Тушто ойлалтын:

  1. Ойыртемыш знак лачшымак сӧй паша годым посна лӱддымылыкым да патырлыкым ончыктышо РСФСР-ын чыла гражданже-влаклан пуалтеш.
  2. Ойыртемыш знак семын Йошкар Тисте орден палемдалтеш, тушто шаралтыме, пӱтыралме але кумлук семын пӱчмӧ Йошкар Тистым сӱретлыме.
  3. Йошкар Тисте орден дене пырля РСФСР-ын гражданже-влаклан посна грамот кучыкталтеш, тушто текст тыгай лийшаш: «Пашазе, Кресаньык, Казак да Йошкарармеец-влак Каҥашын Пӱтынь Российысе Рӱдӧ Сомылшуктышо Комитетше гражданинын (тыгайын) социалистический шочмо эл ончылно тудын тушманже-влак ваштареш кредалмаште (тушто да тыгай обстоятельствыште) шке порысшым шуктымыжлан тудлан Йошкар Тисте орденын знакше — Тӱнямбал социалистический Революцийын символжо — кучыкталтеш. Йошкар Тисте орденын знакшым гражданин оҥышто нумалаш праван.
  4. Тудым пеҥгыдемдаш да пуаш Пӱтынь Российысе Рӱдӧ Сомылшуктышо Комитетын гына праваже уло.
  5. Наградым пуаш темлаш Йошкар Армийын, Флотын да шке кумылан отряд-влакын посна частьыштын чыла командир ден комиссарышт праван улыт».

Наградым могай подвиглан пуымым тыге радамлыдымашым тидын дене умылтараш лиеш: тиде улыжат ик совет орден улмаш. Тидын нерген тыгак суапландарыме-влаклан лӱмын пуымо «Мо тугай Йошкар Тисте орден да кӧ тудым кондыштеш?» шарныш кагазыште ушештаралтын:

«Йошкар Тисте орден — улыжат ик награде улеш, кудын дене Пашазе, Кресаньык, Казак да Йошкарармеец-влак Каҥашын Пӱтынь Российысе Рӱдӧ Сомылшуктышо Комитетше Революцийын салтакшым лӱддымылыкшылан, Революций ден Пашазе-Кресаньык кучемлан уло чон дене ӱшанле улмыжлан суапландара».

1944 гыч 1956 ий марте у статут ыштен, тудлан келшышын тиде орден РККА-н (Совет Армийын) шуко ий кадрыште сарзыслужышыштлан: 20 да 30 ий службышто лиймылан — кучыкталтын[7].

Орденым кондыштмо радам ден йӧн

Йошкар Тисте орден Ленин орден ден Октябрь революций орден деч вара (тыгайже уло гын) оҥышто шола велне верлана. Але штифт дене, але кылдыш дене пеҥгыдемдалтеш[8].

Орден нерген каласкален возымаш

Орденын йӧршешлык вариантше
Орден ден орденлык книжка

Орден покшелне ош эмаль дене леведме йыргешке знак верланен, туштыжо шӧртньӧ сорла да чӧгытым сӱретлыме, чӧгытшым шӧртньӧ лавр аршаш дене рамылыме. Йыргешке знак йымалне унчыливуя савырыме йошкар шӱдырын кум йолжо верланен, шӱдыр йымалан чӧгыт, плуг, штык да «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!» манын возыман йошкар тисте ыреслалтыныт. Тӱжвачын орденым шӧртньӧ лавр аршаш дене вӱдылммӧ, туштыжо «СССР» манын возыман йошкар тасма верланен. Йошкар Тисте орден ший гыч ышталтеш. Орденын кӱкшытшӧ — 40 мм, лопкытшо — 36,3 мм. Икымше вариантлаште Йошкар Тисте орден йошкар бантыште кондышталтын, тудыжо розетке семын тодылмо лийын. Варарак йыргешке знакыш вич лукан колодкым ешарыме, тудым покшелныже лопка ош корнан да тӱрлаштыже аҥысыр ош корнан йошкар порсын муар тасма дене шупшмо.

Факт-влак

  • Щитокышто «5» цифран Йошкар Тисте орденым икымше гана СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 3 ноябрьысе Указше почеш пуымо. 1 №-ан «5» цифран орденын знакше дене Совет Ушем маршал Ворошилов К. Е. суапландаралтын, а 2 №-ан дене — Совет Ушем маршал Будённый С. М. Тиде суапландарымаш 1943 ий 19 июньысо Указ деч вара лийын, сандене «5» да кӱшкырак цифран штифт вариант-влак нигунамат лийын огытыл.
  • Куд Йошкар Тисте орден дене 61 еҥ суапландаралтын: Совет Ушем Маршал-влак Ворошилов К. Е., Будённый С. М. да Рокоссовский К. К., армий генерал-влак Гетман А. Л., Павловский И. Г., Радзиевский А. И., авиаций маршал-влак Борзов И. И. ден Колдунов А. И., кыл сарзывий маршал Леонов А. И., генерал-полковник-влак Подгорный И. Д. ден Шевелёв П. Ф., генерал-майор Коротков А. М., авиаций гереал-майор-влак Слепенков Я. З. ден Головачёв П. Я. да молат.
  • Шым орден дене 12 еҥ суапландаралтын, нунын кокла гыч 9 лётчик, 2 танкист да 1 пограничник (10 генерал да 2 авиаций маршал). Нунын кокла гыч визытше Совет Ушем Герой улыт.
  • Орденым 2008 ий 23 февральыште КПРФ ЦК Президиум ден Совет офицер-влак ушемын Рӱдӧ каҥашыжын пунчалышт дене тӧнежлыме «Совет Сарзе Вийлан 90 ий» медальлан негыз семын налме.

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Синельников, 1939, Статут ордена «Красное Знамя» (Утв. Президиумом ЦИК Союза ССР 11 января 1932 г.) // СЗ 1932 г. № 14. ст. 73., с. 201—203.
  2. ↑ Государственная публичная научно-техническая библиотека России. Орден Красного Знамени. Тергыме кече: 18 кылме 2016. Архивлыме 28 вӱдшор 2017 ий.
  3. ↑ Декрет об уравнении всех военнослужащих в правах // Декреты советской власти: сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС; Ин-т истории АН СССР : [многотомное изд.]. — М.: Политиздат, 1957—1997. — Т. 1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. С. Н. Валк и др. — С. 242—243. — ISBN 5-250-00390-7. (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)
  4. ↑ Из представления Военного совета 3-1 армии в Реввоенсовет Республики и ВЦИК о награждении В. К. Блюхера орденом Боевого Красного Знамени 29 сентября 1918 г. // Рыбинск: документы и материалы по истории города / Редкол.: Зараменский И.А и др. — Изд. второе, доп. и перер. — Ярославль: Верхне-Волжское кн. из-во, 1980. — С. 7.
  5. ↑ Из представления Военного совета 3-1 армии в Реввоенсовет Республики и ВЦИК о награждении В. К. Блюхера орденом Боевого Красного Знамени 29 сентября 1918 г. // ЦГАСА, ф. 176, оп. 1, д. 9, л. 19, 20
  6. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  7. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 04.06.1944 «О награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии»
  8. ↑ Орден Красного Знамени. BlogoKop.com (26 вӱдшор 2017). Тергыме кече: 12 кылме 2018. Архивлыме 12 кылме 2018 ий.

Литератур

  • Дуров В., Стрекалов Н. Орден Красного Знамени. История учреждения награды и эволюция орденского знака. — М.: Collector’s book, 2006. — 223 с.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — М.: ВИ, 1983.
  • Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М., 1984.
  • Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. — М., 1982.
  • Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. — Владивосток, 1996.
  • Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. — М.: ПРО-КВАНТ, 2006.
  • Горбачёв А. Н. 10000 генералов страны. — М., 2007.
  • Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — 678 с. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 6).
  • Военная энциклопедия: В 8 томах / Пред. Главной ред. комиссии С. Б. Иванов. Огарков — «Прогресс». — М.: Воениздат, 2002. — Т. 6. — 639 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01873-1.
  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
  • Изотова М. А., Царёва Т.Б. Глава 5. Советская наградная система // Ордена и медали России и СССР / редакторы к.и.н. Хомутова Е., Рублёв С.. — 1. — Ростов-на-Дону: Владис, 2010. — С. 379. — 736 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-9567-0960-3.
  • Часть V. Награды: Глава I. Ордена // Законодательство об обороне СССР: Систематический сборник законов, постановлений и инструкций / Сост. М. Синельников. — М.: Государственное военное издательство, 1939. — С. 196—208. — 386 с.

Кылвер-влак


"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йошкар_Тисте_орден&oldid=1176069" гыч налме