«Шке патырлыклан» орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Шке патырлыклан» орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР (1988—1991)  Россий (1992—1994)
Тип орден
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Параметр кӱкшыт — 48 мм,
лопкыт — 44,5 мм,
материал — ший
Ыштыме кече 1988 ий 28 декабрь
Икымше суапландарымаш 1989 ий 3 февраль
Пытартыш суапландарымаш 1994 ий 28 октябрь
Суапландарыме чот 600 деч шуко
Черет
Кугурак награде Почёт орден
Изирак награде I степенян Чап орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Шке патырлыклан» орден — СССР-ын кугыжаныш наградыже, 1992—1994 ийлаште — Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже. Орденын статутшым да каласкален возымашыжым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1988 ий 28 декабрьысе указше дене пеҥгыдемдыме. Награде проектын авторжо — художник А. Б. Жук[⇨].

«Шке патырлыклан» орден СССР-ыште тӧнежлыме пытартыш орден лийын. Тудо еҥ-влакым утарыме, мер шот-ратым да социалистический малпогым аралыме годым, осал паша, кенета толшо эҥгек да моло лӱдыкшӧ ситуаций лийме годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктымылан суапландараш ышталтын. 1991 ий мучашлан СССР граждан-влакым 529 гана да йотэл граждан-влакым 100 утла гана суапландарыме.

Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» указше дене Российын награде системыштыже арален кодымо, туге гынат чынжым гын 1994 ийыште Патырлык орден дене вашталтыме.

Историй

1988 ий 22 августышто СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын кугыжаныш наградыже-влак дене суапландарыме радамым саемдыме нерген» Пунчалже лектын, тудо «еҥ-влакын илышыштым утарыме, мер шот-ратым да социалистический малпогым аралыме годым, осал паша, кенета толшо эҥгек да моло лӱдыкшӧ обстоятельстве лийме годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктышо граждан-влакым» суапландараш «Шке патырлыклан» орденым тӧнежлаш палемден. Тиде документ дене тыгак СССР Элгӧргӧ паша министерствылан да СССР Юстиций министерствылан «тидлан мелын улшо моло организацийын ушнымышт дене тылзе жапыште орденын статутшын проектшым да тудын нерген каласкален возымым ямдылен шукташ да ончаш пуаш» кӱштымӧ[1][2].

У орденын проектшын авторжо семын Александр Борисович Жук (1922—2002) лийын, тудо жаплан СССР Обороно министерствын Рӱдӧ арвер управленийжын шанче-техник комитетшын ончычсо художникше улмаш да тымарте Калык-влакын келшымашышт орденын, «СССР Сарзывийлан 50 ий», «СССР Сарзывийлан 70 ий» да моло кугыжаныш наградын эскизыштын авторышт семын палыме лийын[3]. Орденлан штампым гравёр Сергей Михайлович Иванов ямдылен[4]. «„Шке патырлыклан орден“ йӧршын у орден семын ышталтын, да нимогай „тӱҥалшаш тат“ художник-влаклан кӱшыч тушкен пуалтын огыл. Но мылам ондак мыйын „Почёт Знакын“ ик вариантыштыже темлыме да шке жапыштыже тудым сайлан шотлымо декор деч кораҥаш огыл манын ойым пуэныт», — варажым Жук шарналтен[4].

А. Б. Жук палемден: у наградым ыштыме пашам «тошто правил почеш» шуктымо: шагал гына жапыште тудо тӱрлӧ тӱсан 18 сӱрет проектым ыштен. «Мылам монет дворын моло художникше-влакын икмыняр эскизыштым ончыктышт. Чыла тиде пеш сылнын койын, а ювелирла ямдылыме муляж-влак йӧршеш нигунам лийдымыла койыныт… Да кенета мыланем увертарат: Ментешашвили, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын у секретарьже, тиде постышто Георгадзем алмаштыше, мыйын проектем-влак кокла гыч иктыжым сайлан шотлен, лач тудым, кудыжым ондак сайлан шотлымо Почёт орден негызеш ыштыме ыле», — каласкален тудо[4][5].

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1988 ий 28 декабрьысе указше дене «Шке патырлыклан» орденын статутшым да каласкален возымым пеҥгыдемдыме. Тиде награде СССР-ыште тӧнежлыме пытартыш орден лийын[2][6].

1991 ий 25 декабрьыште, Россий Кӱшыл Каҥашын лукмо тӧртык дене келшышын, РСФСР-ым Россий Федерацийыш вашталтен лӱмдымӧ. 1991 ий 26 декабрьыште СССР-ын улмыжо пытен, Россий тушеч посна кугыжаныш семын ойыралт лектын. 1992 ий 21 апрельыште, РСФСР Конституцийыш келшен толшо тӧрлатымашым пуртен, Российысе Калык депутат-влак погын вашталтен лӱмдымым пеҥгыдемден, вашталтыш 1992 ий 16 майыште савыкталтме тат гыч вийыш пурен. Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424-1 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» указше дене кугыжаныш награде-влак нерген тӧртыкым лукмо марте Российын награде системыштыже СССР-ыште лийше южо ойыртемыш пале-влак аралалтыныт, нунын статутыштым, положенийыштым да нунын нерген каласкален возымым Россий Федерацийын кугыжаныш символикыжлан келыштарыме; тидын шотыштак «Шке патырлыклан» орденат аралалт кодын[7][8][9].

Россий Федераций Президентын 1994 ий 2 мартысе 442 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» указше дене пеҥгыдемдыме у награде системыш «Шке патырлыклан» орден пурен огыл[10].

Орденын статутшо

«Шке патырлыклан» орденын СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1988 ий 28 декабрьысе указше дене пеҥгыдемдыме статутыштыжо каласыме семын, тудо «СССР-ын гражданже-влакым еҥ-влакым утарымаште, мер шот-ратым да социалистический малпогым аралымаште, осал паша ваштареш, кенета толын лекше азап дене кучедалмаште да моло чот лӱдыкшӧ обстоятельстве годым патырлыкым да лӱддымылыкым ончыктымылан суапландараш» тӧнежлалтын[11][12].

«Шке патырлыкшылан» орден дене суапландарымаш шукталтын[12]:

  • еҥ-влакым утарымаште, нунын илышышт ӱмбак осал паша дене кержалтмым чарымаште лӱддымылыкым ончыктымылан;
  • мер шот-ратым оролымо, социалистический малпогым аралыме, осал пашам ыштыше-влакым кучымо да осал пашам ыштылше тӱшкам почмо годым кугу лӱдыкшан келшыкыште лӱддымылыкым ончыктымылан;
  • еҥ-влакын илышышт ден тазалыкыштлан лӱдыкшым кораҥдымаште але кугу материальный ден духовный поянлык утарымаште кенета толын лекше азап, пожар, туткар, катастрофо да моло чот лӱдыкшан ситуацийыште але нунын деч вара кодшо кышам пытарыме годым патырлык ден чот шогымым ончыктымылан;
  • илышлан лӱдыкшӧ дене кылдалтше келшыкыште граждан але службо порысым шуктымо годым шкем чаманыде ыштыме моло паша-влаклан.

«Шке патырлыклан» орден оҥын шола велныже кондышталтеш да СССР-ын моло орденже-влак улмо годым Почёт орден деч вара верлана[12].

Каласкален возымаш

«Шке патырлык верч» орденын 1992—1994 ийлаште знакше; «СССР» манын возымо уке

«Шке патырлыклан» орден изишак лектын шогышо вич лукан шӱдыр улеш, тудын ӱмбалже шарлен кайыше кечыйол семын ышталтын. Шӱдырын мутык луклаже коклаште шола велне тумо, а пурла велне лавр укш-влак верланеныт, нуно ӱлнӧ ушалтыныт[13][12].

Шӱдыр покшелне щитым сӱретлыме, тудын изишак оварген шогышо чуяка сынан покшелжым шӱдыш дене тӱраҥдыме. Щитын кӱшыл ужашыштыже сорла ден чӧгытан вич мучашан изи шӱдыр верланен. Тушто йымалне «ШКЕ ПАТЫРЛЫКЛАН» рельефан возымаш уло. Щитын ӱлыл ужашыштыже — «СССР» манын возыман рельефан тасма[12]. Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424-1 №-ан «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» Указше дене Российын награде системыштыже аралалт кодшо совет ойыртемыш знак-влакым Россий Федерацийын кугыжаныш символикыжлан келыштараш кӱштымылан кӧра 1992—1994 ийлаште кучыкталтше орденлаште тиде возымо уке[14].

«Шке патырлыклан» орден ший гыч ышталтын. Кечыйолан вич мучашан шӱдыр, сорла ден чӧгыт да возымаш-влак шӧртняҥдыме улыт. Изи шӱдыр ден тасмам рубинан-йошкар эмаль дене леведме да шӧртняҥдыме шӱдыш дене тӱраҥдыме. Щит тӱрым ош эмаль дене леведме, кӧргӧ да тӱжвал изи шӱдыш-влак шӧртняҥдалтыныт. Тумо, лавр укш-влак да щит покшел оксидлыме улыт[13].

Кечыйолан шӱдырын ваштарешла улшо мучашышт коклаште орденын кугытшо 45 миллиметр лиеш. Орденын кӱкшытшӧ — 48 миллиметр, лопкытшо — 44,5 миллиметр. Орденын чумыр нелытше — (33,250 ± 1,62) грамм[13].

Орден изи пылыш ден колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене ушналтеш, тудыжым тӱр мучко кутынек кайыше кум ош изи корнан йошкар тӱсан порсын муар тасма дене шупшылмо. Тасман лопкытшо — 24 миллиметр. Изи корно-влакын лопкытышт — кажныже 1 миллиметр дене[13].

Палемдымаш

  1. ↑ Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР». consultant.ru. КонсультантПлюс. Тергыме кече: 23 сорла 2017. Архивлыме 23 сорла 2018 ий.
  2. ↑ 1 2 Левин, 2014, с. 1.
  3. ↑ Изотова, Царёва, 2008, с. 288.
  4. ↑ 1 2 3 Левин, 2014, с. 2.
  5. ↑ Байков А. Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории // АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров. — 2009. — Сентябрь — ноябрь. — С. 25.
  6. ↑ Щеголев, 2009, с. 271.
  7. ↑ Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации». pravo.gov.ru. Официальный интернет-портал правовой информации. Тергыме кече: 30 сӱрем 2017. Архивлыме 13 пургыж 2021 ий.
  8. ↑ Гончаров, 2010, с. 163.
  9. ↑ Гончаров А. И. Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. // Новый исторический вестник. — 2006. — Вып. 15.
  10. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации». kremlin.ru. Сайт Президента России. Тергыме кече: 30 сӱрем 2017. Архивлыме 6 кылме 2021 ий.
  11. ↑ Щеголев, 2009, с. 271—272.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 Изотова, Царёва, 2008, с. 289.
  13. ↑ 1 2 3 4 Левин, 2014, с. 12.
  14. ↑ Дуров, 2005, с. 227.

Литератур

  • Гончаров А. И. Наградная система Российской Федерации. — М.: Посев, 2010. — 280 с. — ISBN 978-5-85824-198-0.
  • Гусев И. Е. Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности / И. Е. Гусев. — М.: АСТ, 2014. — 159 с. — ISBN 978-5-7793-2432-8.
  • Дуров В. А. Отечественные награды, 1918—1991 гг. / В. А. Дуров. — М.: Просвещение, 2005. — 256 с. — ISBN 5-09-014190-8.
  • «За личное мужество» орден / М. В. Кукель // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 138. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России. — Ростов н/Д: Вадис: М.: РИПОЛ классик, 2008. — 432 с. — (Большой энциклопедический словарь). — ISBN 978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР). — ISBN 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России).
  • Левин С. С. Ордена СССР : коллекционное периодическое издание. — М.: Аргументы и факты, 2014. — Вып. 21 (Орден «За личное мужество»). — 16 с. — ISSN 2311-2166.
  • Рогов М. А. История наград и знаков МВД России (1802—2002). — М.: «Интерпресс», 2004. — 543 с. — ISBN 1-932525-24-6.
  • Щеголев К. А. Современные награды России. Традиции и преемственность. — М.: Вече, 2009. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-3696-3.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=«Шке_патырлыклан»_орден&oldid=1191384" гыч налме