Ушаков орден

Ушаков орден
I степенян
II степенян
Эл	СССР
Тип	орден
Статус	Россий Федерацийын орден семын кучыкталтеш
Статистике
Ыштыме кече	1944 ий 3 ӱярня
Суапландарыме чот	І ст. = 47 ІІ ст. = 194
Черет
Кугурак награде	I степенян: I степенян Суворов орден, II степенян: II степенян Суворов орден
Изирак награде	I степенян: I степенян Кутузов орден, II степенян: II степенян Кутузов орден
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ушаков орден — Кугу Ачамланде сар жапысе совет флот награде.

СССР ВС Президиумын сарзе орден-влакым: лӱмынак Сарзе-теҥыз флотын офицерже-влакым суапландараш Нахимов орден дене ик жапыште I ден II степенян Ушаков орденым да I ден II степенян Нахимов орденым — тӧнежлыме нерген 3.03.1944 деч указше дене тӧнежлыме. Ушаков орденын Нахимов орден деч кӱшнырак улмыжым палемдыме да келыштарыме:

• флотоводецлык Ушаков орден — полководецлык Суворов орденлан
• флотоводецлык Нахимов орден — полководецлык Кутузов орденлан

Орден архитектор М. А. Шепилевскийын проектше дене ышталтын.

Историй

I степенян Ушаков орден дене икымше суапландарымаш 1944 ий 16 майыште лийын: тудым Шем теҥыз флотын вӱдйымал пуш-влак бригадын командирже, контр-адмирал П. И. Болтунов ден Шем теҥыз флотын авиацийжын командующийже, авиаций генерал-лейтенант В. В. Ермаченков суленыт, тудо варарак I степенян эше ик Ушаков орденын кавалерже лийын. Но 1 №-ан орденлык знакым Йошкар Тистан Балтий флотын командующийже адмирал В. Ф. Трибуцлан кучыктеныт, тудо 1944 ий 22 июльысо указ дене суапландаралтын, тиде указ денак I степенян Ушаков орденын кавалерже ВМФ нарком, флот адмирал Н. Г. Кузнецов, тудын алмаштышыже флот адмирал И. С. Исаков да Шем теҥыз флотын командующийже адмирал Ф. С. Октябрьский лийыныт.

Сар ийлаште I степенян Ушаков орден дене чылажге 22 еҥым суапландарыме, нунын кокла гыч 8 — кок гана: тымарте ушештарыме Н. Г. Кузнецов, И. С. Исаков, Ф. С. Октябрьский, В. Ф. Трибуц, тыгак ВМФ Наркомын алмаштышыже адмирал-влак Л. М. Галлер ден Г. И. Левченко, ВМФ-ын авиацийжын командующийже авиаций маршал С. Ф. Жаворонков ден Йӱдвел флотын командующийже адмирал А. Г. Головко. Тылеч посна, I степенян Ушаков орденым ВМФ-ын 10 соединений да частьше сулен налыныт. Нунын кокла гыч икымшышт Йӱдвел флотын вӱдйымал пуш-влакын Йошкар Тистан бригадыже да Йошкар Тистан Балтий флотын ВВС-шын 9-ше штурмовой авиационный Ропшинысе Йошкар Тистан дивизийже лийыныт. Суапландарыме-влак коклаште тыгак Днепрысе Йошкар Тистан сарзе флотилий, Шем теҥыз флотын 2-шо Констанцысе вӱдйымал пуш-влакын бригадыже, Шем теҥыз флотын вӱдйымал пуш-влак почеш сонарлыше бригадыже, тыгак торпедан катерын кум бригадышт. Сар деч вара I степенян Ушаков орден дене М. В. Фрунзе лӱмеш Кӱшыл сарзе-теҥыз училищым да моло частьым палемденыт. I степенян кок Ушаков орденын кавалерже Дунайысе сарзе флотилийын командующийже вице-адмирал Г. Н. Холостяков да теҥыз лётчик-влак авиаций генерал-полковник М. И. Самохин ден авиаций генерал-лейтенант В. В. Ермаченков лийыныт.

II степенян Ушаков орденым 1944 ий 10 апрельысо указ дене Йӱдвел флотын 14 офицерже сулен налыныт. Тиде вӱдйымал пуш-влак бригадирже 1-ше ранган капитан И. Колышкинын (варарак тудат тыгак Ушаков орден дене суапландаралтын, но ынде I степенян дене) вуйлатыме вӱдйымалзе тӱшка ден теҥыз лётчик тӱшка лийыныт. II степенян орденын 1 №-ан знакшым вара Кронштадтысе теҥыз оборона районын командующийже контр-адмирал Ю. Ф. Ралль налын, тудо пеш кугу Ф. Ф. Ушаковын торасе родыжо лийын, садыже Ю. Ф. Ралльын кугезе коважын чӱчӱжӧ улмаш. Шем теҥыз флотын офицерже-влакын кугу тӱшкашт Крымым утарымылан орденын II степеньже дене 1944 ий 16 майысо указ дене суапландаралтыныт.

II степенян Ушаков орден дене икымше суапландарыме-влак лийыныт: Йӱдвел флотышто — вӱдйымал пуш-влак бригадын командирже 1-ше ранган капитан И. А. Колышкин (1944 ий 10 апрель), Шем теҥыз флотышто — капитан-лейтенант А. А. Глухов (20 апрель), Балтий флотышто — 2-шо ранган капитан М. А. Белуш (26 июнь).

Ушаков орденым пытартыш кучыктымаш 1968 ийыште лийын, тунам тудын I степеньже дене Сарзе-теҥыз академийым (кызыт Совет Ушем Флот Адмирал Н. Г. Кузнецовын лӱмеш Академий) суапландарыме. Чылажге I степенян Ушаков орденым 47 гана кучыктымо, тышке соединений ден часть-влакым суапландарымашат пура, тидын шотыштак 11 гана — кок гана. II степенян Ушаков орденым 194 гана кучыктымо, тидын шотыштак ВМФ-ын 12 соединений ден частьшылан.

Орден Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыштыже Россий Федераций Кӱшыл Каҥашын 1992 ий 20 мартысе 2557-I №-ан пунчалже дене аралалт кодын, тыгодым, туге гынат, пеҥгыдемдыме статутшо да официальнын каласкален возымашыже лийын огыл. Россий Федерацийыште ыштыше орденын статутшо ден каласкален возымаш Россий Федераций Президентын 2010 ий 7 сентябрьыште лукмо «Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыжым саемдыме шотышто мере нерген» 1099 №-ан Указше дене пеҥгыдемдалтыныт.

Орденын статутшо

Ушаков орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицерже-влак теҥызысе тале операцийым ямдылымаште, эртарымаште да шуктымаште пеш кугу сеҥымашлан суапландаралтыныт, кунам тидлан кӧра Шочмо Эл верч кредалмаште чот шот дене ончылтышо тушманым сеҥыме.

Ушаков орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын указше дене шукталтын. Ушаков орден кок степень гыч шоген: I да II степень. Орденын эн кӱшыл степеньжылан I степень шотлалтын.

I степенян Ушаков орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицерже-влак суапландаралтыныт:

• Тушман ваштареш теҥызыште да тудын серже ваштареш операцийым чаплын вораҥдарымылан да эртарымылан, флотын чыла вийже ден йӧнжын тӱрыснек ваш полшен тыршымашышт кӱшеш кенета да чоткыдын шелын пуымылан кӧра тушман флотын вийжым да тудын серысе базыже-влакым да пеҥгыдемдыме верже-влакым пытарымаште сеҥымашке шумылан;
• Тушманын коммуникацийлаштыже чаплын вораҥдарыме да сайын пытарыме теҥыз операцийлан, кудыжо тудын сарзе корабльже ден транспортшын ятыр ужашыжым пытарымашке конден;
• Операцийым да кредалмашым вуйлатымаште инициативым да чоткыдылыкым ончыктымылан, кунам тидлан кӧра еҥ шот дене ончылтышо тушманым кырен шалатыме, а шкенан вийна кредал кертмашыжым арален коден да шындыме задачым тӱрыснек шуктен;
• Мастарын да шолып вораҥдарыме да эртарыме кугу десантлык операцийлан, кунам тидлан кӧра десант тушманын серыштыже шкенан вийым моткоч шагал йомдарыме дене тӱҥ задачым шуктен.

II степенян Ушаков орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицерже-влакым суапландареныт:

• Еҥ чот дене ончылтшыо тушман дене теҥызыште кредалмаште чаплын вуйлатымылан да сайын тыршымылан, кунам тиде тудын кугу вийжым пытарымашке конден;
• Тушманын серысе базыж ден объектше-влак ӱмбак моштен, моткоч писын да лӱдде керылтме тыршымашлан, кунам тидлан кӧра тушманын кугу вийже ден йӧнжӧ-влакым пытарыме;
• Тушманын коммуникацийлаштыже сайын да чолган тыршымылан, кунам тидыже виян конвоироватлыме годым да кредалмаште тушманын еҥ чот шот дене ончылтымыжо годым тудын шергакан корабль ден транспортшым пытарымашке конден;
• Флотын кугу десант операцийыште участвоватлыше вийжын ужашыжым чаплын вораҥдарымылан да вуйлатымылан, але тактике десантым конден волтымо шотышто операцийым сайын вораҥдарымылан да сайын эртарымылан;
• Сӧйлык заданийым сайын шуктымылан, кредалмаште флотын чыла вийже ден йӧнжын ваш полшен тыршымашыштым моштен да чаткан вораҥдарымылан, кунам тидыже тушманын кугу вийжым пытарымашке конден;
• Операцийым шуктымо шотышто чаплын вуйлатымылан, кунам тидыже кугу сӧй сеҥымашышке конден.

I да II степенян Ушаков орден оҥын пурла велыштыже Суворов орденын келшыше степеньышт деч вара кондышталтеш.

Орденын ойыртемже

Орденын шке знакше кум ужаш гыч шога. Икымше, тӱҥ ужашыже, платине гыч ыштыме вич мучашан штрал шӱдыр улеш. Кокымшо ужашыже чепан ший якорь улеш, тудо платинан тӱн шӱдыр деке ныл заклёпко дене пижыкталтеш. Кумшо ужашыже Ушаков барельефан йыргешке шӧртньӧ медальон улеш, тудым канде эмаль дене леведме. Медальон ший якорь деке кок заклёпко дене пижыкталтеш. Ныллымшо ужашлан 33 мм диаметран ишыктышаш йыргешке гайкм шотлаш лиеш.

Реверсыште платине шӱдырын йыргешке форман рожшо уло. Рож вошт пижыктыман ший ужашын кӧргыжӧ коеш (чепан якорь). Платине шӱдырысӧ рож вошт лекше огыл. Пӱчкедыман ший штифт йыр рож покшелан ушалтше кум платине кылдыш (нуно циферблат дене 12, 4 да 8 шагатлаште верланеныт) рожым кум иктӧр сегментлан шелыт.

Реверсыштыже куд заклёпко уло. Йыргешке рож тӱрыштӧ, платине шӱдырыштӧ, ший якорь ден чепын сӱретыштым кучышо ныл заклёпко верланен. Заклёпко-влак циферблат дене 12, 3, 6 да 9 шагатлаште верланеныт. Эше кок заклёпко (покшелне шӧртньӧ медальоным кучат) покшел тыртыш кӧргыштӧ улыт. Икымшыже вигак пӱчкедыман штифт ӱмбалне, лачак кӱшыл платине кылдышыште верланен (12 шагатыште). Кокымшыжо пӱчкедыман штифт йымалан верланен да ший ужашыште рӱдӧ тыртышысе рожын ӱлыл сегментше гыч ужалтеш (6 шагатыште).

Реверсыште «МОНЕТНЫЙ ДВОР» клейма ик корнеш штамповатлен ышталтын да платине шӱдырын кӱшыл кечыйол йымалныже торешын верланен (покшел йыргешке рож тӱр ден кӱшыл 12 шагатыште улшо кӱшыл заклёпко коклаште). Орденын номержым реверсышке кид дене штихель дене сералтын да платине шӱдырын пурла ӱлыл кечыйолыштыжо диагональ мучко ӱлычын кӱшкӧ верланен (5 шагатыште).

Орденын эн изи палыме номерже — 3, эн кугужо — 29.

Кокымшо степенян орден кугыт, конструкций да сӱрет дене йӧршын икымше степенян орден гай, но ыштыме материалже дене ойыртемалтеш. Тыге, штрал шӱдырым шӧртньӧ гыч ыштеныт. Покшел медальон, тыгак чеп ден якорь ший гыч ышталтыныт. Покшел тыртышыште эмаль канде тӱсан. Икымше степенян орден дене таҥастарымаште, Ушаковын барельефше йымалне верланыше изи сорла ден чӧгытын кок могырыштышт лавр-тумо аршаш уке. Монетлык дворын клеймаже да реверсыште серийлык номер икымше степенян орден семынак верланеныт да ышталтыныт.

Реверсыште заклёпко-влак верланыме шот дене кокымшо степенян орденын кок вариантшым ойыраш лиеш. II степенян Ушаков орденын кок вариантшыланат палыме эн изи номер — 4, эн кугужо — 485.

Орден Россий Федерацийыште

Тӱҥ статья: Ушаков орден (Россий)

Россий Федераций Кӱшыл Каҥашын 1992 ий 20 мартысе 2557-I №-ан Пунчалже дене орден Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыштыже аралалт кодын, но тыгодым пеҥгыдемдыме статут ден официальнын каласкален возымаш деч посна.

Россий Федерацийыште ыштыше орденын статутшо да каласкален возымашыже Россий Федераций Президентын 2010 ий 7 сентябрьысе «Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыжым саемдыме шотышто мере-влак нерген» 1099 №-ан Указше дене пеҥгыдемдалтын.

Палемдымаш

Литератур

• Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 37—38.
• Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
• Потрашков С. В. Награды СССР, России и Украины. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2011. — С. 143—146. — ISBN 978-5-9910-1393-2.
• Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 179—180. — ISBN 978-5-699-29296-7.
• Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 169—172. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
• Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 68—71. — ISBN 978-5-373-03798-3.
• Указы Президиума Верховного Совета СССР об учреждении военных орденов Ушакова I и II степени, Нахимова I и II степени и медалей Ушакова и Нахимова. — Москва; Ленинград: Военно-морское изд-во НКВМФ Союза ССР, 1944.
• Ушакова орден // Советская энциклопедия истории Украины: в 4-х томах = Радянська енциклопедія історії України (укр.) / Відп. ред. А. Д. Скаба. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1972. — Т. 4. — С. 374.
• Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 64—66. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.

Кылвер-влак

• Орден Ушакова
• Фотографии знаков ордена обеих степеней
• Полный список кавалеров ордена Ушакова I степени
• Кавалеры ордена Ушакова II степени и номера их орденов