Александр Невский орден (СССР)
| Орден Александра Невского | |||
|---|---|---|---|
|
|||
| Эл |
 СССР |
||
| Тип | орден | ||
| Кӧлан пуалтеш | СССР Сарзе Вийын командирже-влак | ||
| Кумылаҥдыш амал | Шочмо эл верч кучедалмаште лӱддымылыкым, чулымлыкым да патырлыкым ончыктымаш, тыгак шке часть-влакын пашам сайын ыштен кертмыштым виктарен моштышо командований | ||
| Статус | Россий Федерацийын орденже семын кучыкталтеш[1][2] | ||
| Статистике | |||
| Параметр | Нелыт 40,8±1,7 грамм 37,056±1,387 грамм ший дене, диаметр — 50 мм | ||
| Ыштыме кече | 29 сӱрем 1942 | ||
| Икымше суапландарымаш | 5 кылме 1942 | ||
| Суапландарыме чот | 42 165 (Кугу Ачамланде сарлан гына) | ||
| Черет | |||
| Кугурак награде | Богдан Хмельницкий лӱмеш III степенян орден | ||
| Изирак награде | Ачамланде сарын I степенян орденже | ||
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |||
_ribbon.svg){kind=small}
Александр Невский орден — Кугу Ачамланде сар жапысе совет награде. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1942 ий 29 июльысо указше дене Суворов ден Кутузов орден-влак дене пырля Йошкар Армийын командоватлыше составшым сӧй операцийым вораҥдарымаште да вуйлатымаште пеш кугу суаплан да Шочмо эл верч кучедалмаште нине операций кӱшеш шумо сеҥымашлан суапландараш тӧнежлыме.
Орденын историйже
Россий империйыште Шнуй Александр Невский орден лийын, тудын дене сарзыеҥымат, граждан еҥымат суапландареныт. 1917 ийыште тудо моло кугыжан орден-влак дене пырля кораҥдалтын.
1942 ий 29 июльышто СССР-ыште Йошкар Армийын командный составшым суапландараш у Александр Невский орденым сарзе орден семын тӧнежлыме.
Орденын шукташ ойырымо эскизшым «Рӱдӧвоенпроект» институтын кугурак архитекторжо Игорь Сергеевич Телятников сӱретлен. Полководецын илыме жапысе портретше аралалт кодын огылат, Телятников орденыш Александр Невскийын рольжым тыгаяк лӱман фильмыште модшо артист Николай Черкасовын профилян сӱретшым вераҥден. Орденын сӱретшым 1942 ий 20 июльышто пеҥгыдемдыме.
Статутышто эн тӱҥалтыштак палемдалтын: орден дене сарзе часть-шамычын взвод гыч полк марте командирышт гына суапландаралт кертыт. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1942 ий 10 ноябрьысе указше дивизий ден бригаде командир-влакымат суапландараш йӧным ыштыме.
Александр Невский орден «полководецлык» орден-влак кокла эн изилан шотлалтын. Нунын коклаште тудо шкетын ик степенян веле лийын.
1 №-ан Александр Невский орден дене 1942 ий августышто Донын савыртышан кундемыштыже танк-влак полшымо дене тичмаш фашист полкын атакыжым чактарымылан 154-ше теҥыз стрелковый бригадын теҥыз пехото батальонын командирже старший лейтенант (варажым подполковник) Иван Назарович Рубан суапландаралтын. Рубан шке батальонжым кум тӱшкалан шелын да, ик тӱшкам ондален ӱжшӧ семын кучылтын, тушманын кугу вийжым шолып вучен шогымашке ондален ӱжын, тылеч вара кодшо кок тӱшкаже тушманым атаковатлен. Рубанын батальонжо тушманын 7 танкшым да 200 утла салтакшым пытарен.
Орденым кондыштмо правилым, тасмн тӱсшым да тудым наградылык изи колодкышто вераҥдымым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо «СССР-ын орденже ден медальже-влакын образецыштым да нунын тасмашт нерген каласкален возымым да орден, медаль, орденлык тасма ден ойыртемыш пале-влакым кондыштарыме Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» Указше дене пеҥгыдемдыме[3].
Кугу Ачамланде сар жапыште ыштыме подвиглан да суаплан Александр Невский орден дене 42 165 суапландарымаш лийын. Вич командир кум орден дене суапландаралтын, 42 еҥ — кокыт дене. Тиде орден дене суапландарыме-влак коклаште — Совет Армий ден Сарзе-Теҥыз Флотын 1470 сарзе часть ден соединений манме[4]. Кугу Ачамланде сар жапыште орден дене 13 утла йот эл сарзе-влакым суапландарыме. Ик сарзе подразделенийын тистыштыже Сарзе Вийым 1990-ше — 2000-ше ийлаште пужен ыштыме деч вара кум Александр Невский орден лийын. Венгрийыште 1956 ийысе событий деч вара орден дене генерал ден офицер-влак суапландаралтыныт.
Совет Ушем шаланыме деч орденым Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыштыже Кӱшыл Каҥашын 1992 ий 20 мартысе 2557-I №-ан пунчалже дене арален кодымо, но 2010 ий марте Россий орденын статутшо ден официальнын каласкален возымыжо лийын огыл, туддене суапландарен огытыл. 2010 ий 7 сентябрьыште Россий Президентын «Россий Федерацийын кугыжаныш награде системыжым саемдыме шотышто мере-влак нерген» 1099 №-ан указше дене орденын статутшо да каласкален возымашыже пеҥгыдемдалтыныт[5]. У статутшо дене келшышын Александр Невский орден чумыр гражданлык награде лийын, а тудын знакше ынде революций деч ончычсо орденын дизайнжым уэштара.
Орденын статутшо
Александр Невский орден дене Ачамланде сарыште Шочмо Эл верч кредалмаште шкеныштын лӱддымылыкыштым, патырлыкыыштым да тале улмыштым ончыктышо да моштен командоватлымышт дене шке частьыштлан сеҥышан пашам кондаш полшышо Йошкар Армий командир-влак суапландаралтыныт.
Александр Невский орден дене СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене суапландарыме.
Александр Невский орден дене дивизий, бригаде, полк, батальон, рото да взвод командир-влак суапландаралтыныт:
- Сӧйлык заданийлан келшышын, тушман ӱмбак кенета, лӱдде да писын керылташ сай татым ойырен налме шотышто инициативым ончыктымылан да шке сарзывийлан изи йомдарымаш дене тудлан кугу экшыкым ыштымылан;
- Сӧйлык заданийым шуктымылан, тӱрлӧ сарзывийын вашкылыштым кыртменак да чаткан вораҥдарымылан да тушманын кредалше ятырлан кугу вийжым тӱрыснек але кугу ужашыжым пытарымылан;
- Ятырлан кугу виян тушманын артиллерийжым писын пытарыше але тушманын мемнан часть-влаклан каяшышт чаракым ыштыше точкыштым пытарыше, але ДЗОТ ден ДОТ тӱшкам шалатыше, але кугу тӱшка танк-влакын атакыштым, нунылан неле эҥгекым конден, кыртмен чактарыше артиллериян подразделений ден часть-влак дене командоватлымылан;
- Сӧй операцийым сайын шуктышо, тидын годым тушманын илыше вийже ден техникыжлан кугу эҥгекым кондышо да шкенжын материальный ужашыжым тӱрыснек арален кодышо танкан подразделений да часть дене командоватлыимылан;
- Сӧйыш икмыняр гана кыртмен да сайын чоҥештен лекше, тидын годым тушманын илыше вийже ден техникыжлан пеш кугу эҥгекым ыштыше да шке базышке йомдарымаш деч посна пӧртылшӧ авиаподразделений да часть дене командоватлымылан;
- Тушманын инженерлык сооруженийжым шолдыртымо але пытарыме шотышто писе паша ден инициативылан да мемнан часть-влакын ончык пеш чот талын кайымаштышт сеҥымашым вияҥдаш йӧным ыштымылан;
- Сарзывийын кугу сӧйлык операцийжылан сеҥышаш йӧным ыштыше кӱрылтдымӧ, тӱрлӧ сынан кылым чарныде вораҥдарен шогымылан да экшыкшым жапыште кораҥдымылан;
- Тушманлан кугу йомдарымашым ыштыше да чумыр сӧйлык задачылан сеҥашыже йӧным ыштыше, мемнан сарзывийын пеш изи йомдарымашан десантлык операцийым моштен да пеш писын шуктымылан.
Александр Невский орден оҥын пурла могырыштыжо кондышталтеш да III степенян Богдан Хмельницкий орден деч вара верлана.
Орден нерген каласкален возымаш
Александр Невский орденын знакше лу мучашан чын фигур фонышто, кушто йыр шарлыше ягылтарыме кечыйол-влак верланеныт, оварген шогышо, рубинан-йошкар эмаль дене леведман вич мучашан шӱдыр улеш. Йошкар шӱдырыштӧ шӧртняҥдыме изи шӱдыш-влак улыт. Шӱдыр покшелне — Александр Невскийын рельефше сӱретан[lower-alpha 1] таптыме йыргешке щит да оҥго мучко йыр оварген шогышо буква-влак дене «АЛЕКСАНДР НЕВСКИЙ» манын возымо. Щитым шӧртняҥдыме лавр аршаш дене тӱраҥдыме. Аршаш укш-влакын ӱлыл мучашыштым шӧртняҥдыме сорла ден чӧгыт сӱретан фигуран щиток дене леведме. Лу мучашан фигурын кечыйол фоныштыжо йыргешке щит шеҥгелне ыреслалтше шӧртняҥдыме кок бердышын мучашышт ончыкталтын. Орденын ӱлыл ужашыштыже фигуран щиток шеҥгелне шӧртняҥдыме керде, копьё, пикш да умдо лодак ыреслалтыныт.
Александр Невский орденын знакше ший гыч ышталтын. Орденыште ший — 37,056±1,387 г. Орденын чумыр нелытшге — 40,8±1,7 г.
Йошкар шӱдыр мучаш ден лу мучашан фигурын ваштарешла кийыше мучашыже коклаште орденын кугытшо — 50 мм. Орденын покшечше вич мучашан шӱдырын эмалян кеч-могай кечыйолжын вуйжо марте — 26-27 мм.
Эн тӱҥалтыште Александр Невский орден йошкар муар тасма дене шупшмо вияш лукан изи колодкеш кондышталтын. Изи колодко кок кугытан ышталтын: 30×21 мм але 29,5×20 мм. 1943 ий июньышто изи колодко-влакым кораҥденыт, да орденым вургемыш пижыкташ пӱчкедыман штифтан гайканым ышташ тӱҥалыныт.
Орден олмеш орденлык планкыште кондышташ орден тасмаже покшелныже мучко йошкар изи корнан канде тӱсан порсын муар. Тасман лопкытшо — 24 мм, изи корнын лопкытшо — 5 мм.
Орден почто марке ден конвертлаште
- Орден почто марке ден конвертлаште
Марке, 1944 ий
Почтылык марке
Почтылык конверт, 1987 ий
.jpg)
Палемдымаш
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 2 марта 1992 года № 2424-1 «О государственных наградах Российской Федерации» // bestpravo.com. Тергыме кече: 25 сорла 2016. Архивлыме 27 ага 2020 ий.
- ↑ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 20 марта 1992 года № 2557-I «Об утверждении Указа Президиума Верховного Совета Российской Федерации „О государственных наградах Российской Федерации“» // sbornik-zakonov.ru. Тергыме кече: 25 сорла 2016. Архивлыме 8 шорыкйол 2014 ий.
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
- ↑ Ордена и медали СССР. — М.: Воениздат, 1983.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 г. № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации». Тергыме кече: 22 идым 2010. Архивлыме 21 теле 2021 ий.
- Умылтарымаш
- ↑ Исторических изображений Александра Невского не сохранилась. На ордене изображён профиль актёра Николая Черкасова в роли Александра Невского в одноимённом фильме
Литератур
- Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 сорла (№ 30 (189)). — С. 1.
- Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
- Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 43—44.
- Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
- Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006
- Потрашков С. В. Награды СССР, России и Украины. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2011. — С. 158—160. — ISBN 978-5-9910-1393-2.
- Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 176—177. — ISBN 978-5-699-29296-7.
- Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 100—109. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
- Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 66. — ISBN 978-5-373-03798-3.
- Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 53—55. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.
- Кавалеры ордена Александра Невского / Сост. А. А. Носич, А. В. Хоренков; Под общей редакцией А. Д. Климова. — СПб., 2003. — 216 с.
- Кавалеры ордена Александра Невского Москвы и Московской области. — М.: Альтекс, 2000. — Т. 1.
- Кавалеры ордена Александра Невского Москвы и Московской области. — М.: Альтекс, 2002. — Т. 2.
Кылвер-влак
- Сайт, посвящённый кавалерам ордена Александра Невского Архивысе копий 14 ага 2009 гыч
- Обращение к руководителям России. 2010
- Ответ Геральдического совета при Президенте РФ (№А72-7353 от 19.07.2010 г.) на обращение Руководителя проекта АВТО ВЕЧЕ «Серебряное кольцо Александра Невского»
- Русская народная линия Архивысе копий 29 сорла 2010 гыч
| СССР-ысе орден-влак | ||
|---|---|---|
| Кугыжаныш да мер ончылно суаплан |  | |
| Сарзе суаплан | ||
| Йочам ончымылан | ||
| Илышыш пуртыдымо | ||
Палемдымаш: II — кок степенян; III — кум степенян | ||
