Суворов орден

Суворов орден
I степенян
II степенян
III степенян
Эл	СССР
Тип	орден
Кӧлан пуалтеш	Йошкар Армий ден СССР союзник-влак армийын командирыштлан
Кумылаҥдыш амал	сарзывийым вуйлатымаште кугу сеҥымашлан
Статус	Россий Федерацийын орденже семын кучыкталтеш
Статистике
Ыштыме кече	1942 ий 29 сӱрем
Икымше суапландарымаш	1943 ий 28 шорыкйол
Суапландарыме чот	7267 I степень: 391, II степень: 2863, III степень: 4012
Черет
Кугурак награде	I степень: Йошкар Тисте орден, II степень: I степенян Богдан Хмельницкий орден, III степень: II степенян Богдан Хмельницкий орден
Изирак награде	I степень: I степенян Ушаков орден, II степень: II степенян Ушаков орден, III степень: III степенян Кутузов орден
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Суворов орден — Кугу Ачамланде сар жапысе совет награде.

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1942 ий 29 июльысо Указше дене Кутузов ден Александр Невский орден-влак дене пырля тӧнежлыме.

Суворов орден дене Йошкар Армийын командирже-влак сарзывийым вуйлатымаште кугу сеҥымашлан суапландаралтыныт.

Тыгак сарзе часть-влакат суапландаралтыныт.

Орденын статутшо

Суворов орден дене Йошкар Армийын командирже-влак сарзывийым вуйлатымаште кугу сеҥымашлан, сӧйлык операцийым чаплын вораҥдарымылан да тыгодым тудым шуктымаште кыртмен тыршымым ончыктымалан суапландарылтыныт, кунам тидлан кӧра Ачамланде сарыште Шочмо Эл верч кредалмаште сеҥымашыш шумо.

Суворов орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене лийын. Суворов Орден кум степень гыч шоген: I, II да III степень. Орденын кӱшыл степеньже I степень лийын.

I степенян Суворов орден дене фронт ден армийын командующийже-влак, нунын алмаштышышт, штаб начальник-влак, оперативный управлений ден оперативный пӧлкан начальникышт да фронт ден армийын тӱрлӧ сарзывийыштын (артиллерий, юж вий, бронетанкан да миномётан) начальникышт палемдалтыныт:

• Чаплын вораҥдарыме да эртарыме фронтын але армийын операцийжылан, кунам эн изи вий дене чот шотышто ончылтышо тушманым кырен шалатыме;
• Тушманын чот шотышто ончылтышо вийжым йыр авырыме шотышто устан ыштыме манёврлан, тудын илыше вийжым тӱрыс пытарымылан да саргурал ден техникым руалтен налмылан;
• Тӱҥ перыме верым ойырен налме шотышто инициативым да чоткыдылыкым ончыктымылан, тиде перымашым ыштымылан, кунам тидлан кӧра тушманым кырен шалатыме, а мемнан сарзывий тудым поктен каяш кредал кертмыжым арален коден;
• Пеш устан да шолып эртарыме операцийлан, кунам тидлан кӧра перегруппировко манмым ышташ да резервым пурташ йӧн йомдарыше тушман кырен шалаталтын.

II степенян Суворов орден дене корпус, дивизий да бригаде командир-шамыч, нунын алмаштышышт да штаб начальник-шамыч суапландаралтыныт:

• Тушманын корпусшым але дивизийым эн изи вий дене кырен шалатыме шотышто сӧйым вораҥдарымылан, кунам тулан йӧнын, техникын да илыше вийын тичмашын вашла полшен тыршымашешышт эҥертыман кенета да чоткыдын тӱҥалме атакым кучылтмо;
• Тушманын кызытсе жаплык аралалтме полосажым кӱрлмылан, кӱрлмашым вияҥдымылан да тушманым чарныде поктымо, йыр авырыме да пытарыме пашам вораҥдарымылан;
• Тушманын чот шотышто ончылтышо вийже дене йыр авыралтме годым сӧйым вораҥдарымылан, тиде йыр авыралтмаш гыч лекмылан да шке частьын кредал кертмашыжым, тудын саргуралжым дла техникыжым арален кодымылан;
• Бронетанкан соединений дене тушманын тылышкыже келге рейдым ыштымылан, кунам тидлан кӧра тушманым шижмашын перен пуымо, да кунам тидыже армий операцийым сайын шукташ йӧным пуэн.

III степенян Суворов орден дене полк, батальон да полк штабын начальникше-влак суапландаралтыныт. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 8 февральысе указше дене (4 лончо) палемдыме (Суворов орденын статутышкыжо ешартыш семын): III степенян Суворов орден дене тыгак рото командир-влакат суапландаралт кертыт:

• Вий шотышто ончылтышо тушман ӱмбак лӱддымӧ да писе атакылан татым ойырен налмаште сӧйым вораҥдарымылан да инициативылан да тушманым пытарымылан;
• Тушманын ончылтышо вий дене наступатлымыж годым айлыме рубежым кучен шогымаште чот кыртмымылан тичмашын ваштареш шогымылан, улшо чыла йӧным моштен ваштарешла шогалтымылан да атакыш лӱдде куснымылан.

Суворов орден оҥын пурла могырыштыжо нумалалтеш. I степенян Суворов Орден оҥын пурла могырыштыжо нумалме моло орден-влак ончылно верлана, II степенян Суворов орден I степенян Богдан Хмельницкий орден деч вара верлана, а III степенян Суворов орден II степенян Богдан Хмельницкий орден деч вара верлана.

Орден нерген каласкален возымаш

СССР марке, 1943 ий

I степенян Суворов орден лектын шогышо вич мучашан платине шӱдыр улеш, тудын ӱмбалжым шарлен кайыше кечыйол-влак семын ыштыме. Шӱдыр покшелне, изи шӱдышыштӧ, шӧртньӧ оҥго, оҥгын кӱшыл ужашыштыже йошкар эмалян изи корнан шемалге-сур эмаль дене леведме да шӱдырын кӱшыл кечыйол покшелныже йошкар эмалян изи шӱдыр уло, оҥгышто кӱшыл ужашыште йыр шӧртньӧ буква дене «АЛЕКСАНДР СУВОРОВ» манын возымо. Оҥгын ӱлыл ужашыжым шӧртньӧ лавр-тумо аршаш дене пӱрдымӧ. Оҥго покшелне Суворовын оҥжо марте рельефан ягылтарыман шӧртньӧ сӱретшым пижыктен шындыме (художник Н. И. Уткинын 1818 ийысе пашажын гравюржо гыч).

II ден III степенян орденлаште «АЛЕКСАНДР СУВОРОВ» манын возымаш йошкар эмаль дене ышталтеш. Кокымшо ден кумшо степенян орденын кӱшыл кечыйолыштыжо эмалян изи шӱдыр уке.

I степенян Суворов орден платине гыч ышталтеш, покшелныже шӧртньӧ оҥган. Орденын кугытшо шӱдырын ваштарешла улшо вуйышт коклаште — 56 мм. Икымше степенян орденыште платине — 28,995 г, шӧртньӧ — 8,84 г, ший — 9,2 г. Орденын чумыр кугытшо — 41,8±1,8 г.

II степенян Суворов орденын знакше шӧртньӧ гыч ышталтеш. Шӱдыр покшелне оҥго, Суворовын сӱретше да вуйвидыш ший гыч ышталтыт. Кокымшо степенян орденыште шӧртньӧ — 23,098 г, ший — 12,22. Орденын чумыр нелытше — 29,2±1,5 г.

III степенян Суворов орденын знакше тӱрыснек ший гыч ышталтеш. Шӱдыр покшелне верланыше ший оҥго, Суворовын рельефан сӱретше да орденын ӱлныжӧ лавр-тумо аршаш оксидлалт ышталтыт. Кумшо степенян орденыште ший — 22,88 г. Орденын чумыр нелытше — 25,3±1,5 г.

Орденын кокымшо ден кумшо степеньже иземдыме кугытан ышталтеш — шӱдырын вашла улшо вуйышт коклаште 49 мм.

Орденым вургемеш пижыкташ знакын вес велныже пӱчкедыман штифт ден гайке уло.

Орденын тасмаже ужар тӱсан порсын муар гыч, нарынче тӱсан кутынек шуйнышо изи корнан-корнан:

• I степеньлан — тасма покшелне ик корнан, 5 мм лопкытан;
• II степеньлан — тасма тӱрыштӧ кок изи корнан, кажныже 3 мм лопкытан;
• III степеньлан — кум изи корнан — икте покшелныже да кокыт тасма тӱр мучко, кажныже 2 мм лопкытан.

Лентын лопкытшо — 24 мм.

Палемдымаш

Литератур

• Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 сорла (№ 30 (189)). — С. 1.
• Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 35—37.
• Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
• Потрашков С. В. Награды СССР, России и Украины. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2011. — С. 139—143. — ISBN 978-5-9910-1393-2.
• Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 177—178. — ISBN 978-5-699-29296-7.
• Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 100—109. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
• Суворова орден // Советская энциклопедия истории Украины: в 4-х томах = Радянська енциклопедія історії України (укр.) / Відп. ред. А. Д. Скаба. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1972. — Т. 4. — С. 224.
• Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 63—65. — ISBN 978-5-373-03798-3.
• Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 49—51. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.

Кылвер-влак

• Описание и история ордена
• Изображения знаков ордена трёх степеней
• Полный список кавалеров ордена Суворова I степени