Ленин орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Орден Ленина
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип орден
Кӧлан пуалтеш СССР-ын гражданже-влак, предприятий, ушем, организаций, сарзе часть, сарзе корабль, соединений ден объединений манме, союзный да автоном республик, область, автоном область, автоном округ, район, ола да моло илем-влак
Кумылаҥдыш амал пеш кугу суапым ыштымылан да поснак кӱлешан суаплан
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Параметр кӱкшыт: 38—45 мм
лопкыт: 38 мм
материал: шӧртньӧ, платине
Ыштыме кече 1930 ий 6 вӱдшор
Икымше суапландарымаш 1930 ий 23 ага
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 21 теле
Суапландарыме чот 431 418
Черет
Кугурак награде уке
Изирак награде Октябрь революций орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ленин орден — Совет Социалистический Республик-влак Ушемын кӱшыл кугыжаныш наградыже, тудым СССР ЦИК Президиумын 1930 ий 6 апрельысе пунчалже дене тӧнежлыме.

Ыштыме историй

Коминтернын Москошто II Конгрессшын заседанийжын фотосӱрет ужашыже, тудо барельефлан негыз лийын (фотограф — В. К. Булла)

Орденын историйже 1926 ий 8 июль гыч тӱҥалеш, тунам РККА-н Тӱҥ управленийжын начальникше В. Н. Левичев тымарте ныл Йошкар Тисте орденан улшо еҥ-влаклан у наградым — «Ильичын орденжым» — пуаш темлен. Тиде награде сарзе кредалмаште ойыртемалтмын эн кугу знакше лийшаш улмаш. Но, Российыште Граждан сар пытен гынат, у орденын проектшым пеҥгыдемден огыл. Тидын годымак СССР Калык комиссар-влак каҥаш Совет Ушемын сарзе суаплан веле огыл пуалтшаш эн кугу наградыже лийшашым умылен.

1930 ий тӱҥалтыште «Ленин орден» лӱмым налше у орденын проектше дене пашам угыч тӱҥалме. Москошто «Гознак» фабрикын художникше-влак орденын сӱретшым ышташ заданийым налыныт, тушто тӱҥ сӱретше Владимир Ильичын портретше лийшаш улмаш. Ятыр эскиз гыч художник И. И. Дубасовын пашажым ойырен налыныт, тудыжо портретын негызшылан фотограф Виктор Буллан 1920 ий июль-августышто Москошто Коминтернын II Конгрессыштыже ыштыме Ленинын фотосӱретшым налын. Тушто Владимир Ильичын шола профильже сӱретлалтын.

1930 ий шошым орденын эскизшым скульптор Иван Шадр ден Пётр Таёжныйлан макетым ышташ пуэныт. Тудо ийыштак икымше Ленин орден-влакым «Гознак» фабрикыште ямдылыме. «Ленин орденын» тергаш лукмо образецшылан штампым Алексей Пугачёв гравюрлен.

Орденым СССР ЦИК Президиумына 6 апрельысе пунчалже дене тӧнежлыме, а тудын статутшым — 1930 ий 5 майыште. 1932 ий 11 январьысе пунчал дене СССР-ын орденже-влак дене суапландарыме нерген йодмашым пуымо да ончымо радамым, тыгак нуным суапландарыме-влаклан кучыктышаш радамым пеҥгыдемдыме[1]. Орденын статутышкыжо да тудын нерген каласкален возымашке вашталтыш-влакым СССР ЦИК-ын 1934 ий 27 сентябрьысе Пунчалже дене, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо да 1947 ий 16 декабрьысе Указышт дене пуртымо.

Орденым кондыштмо правилым, тасман тӱсшым да тудым награде колодкеш вераҥдыме правилым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влаклан тасман образецыштым пеҥгыдемдыме нерген да тасма нерген каласкален возымашым да орден, медаль, орденлык тасма ден ойыртемыш пале-влакым кондыштмо Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдыме[2].

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 28 мартысе указше дене орденын статутшым йӧршешлан ямдылыме редакций дене пеҥгыдемдыме.

Статут

1. Ленин Орден революций толкынышто, шуктен шогымо пашаште, социалистический Шочмо Элым аралымаште, калык-влак коклаште келшымашым да пашам пырля ыштымым вияҥдымаште, тыныслыкым пеҥгыдемдымаште да Совет кугыжаныш ден обществе ончылно моло поснак кугу суаплан СССР-ын эн кӱшыл наградыже лийын.

2. Ленин орден дене суапландаралтыныт:

  • СССР-ын гражданже-влак;

предприятий, ушем, организаций, сарзе часть, сарзе корабль, соединений ден объединений манме, союзный да автоном республик, область, автоном область, автоном округ, район, ола да моло илем-влак. Тылеч посна, СССР-ын гражданже огыл улшо еҥ-влакат, тыгак йотэл кугыжаныш-влакын предприятийышт, учрежденийышт, организацийышт, илем-влакышт суапландаралт кертыныт.

3. Ленин орден дене суапландарымаш лийын:

  • совет обществым экономике, шанче-технике да илышкыл-культур шотышто вияҥдыме пашаште поснак ойыртемалтше сеҥымашке да лектышыш шумылан, пашан пайдалыкшым да сайлыкшым кугемдымылан, Совет кугыжанышын куатшым, СССР-ысе калык-влакын иза-шольо келшымашыштым пеҥгыдемдымаште пеш кугу суапым ыштымылан;
  • социалистический Шочмо Элым аралымаште, ССР Ушемын обороно йӧнжым пеҥгыдемдымаште поснак кӱлешан суаплан;
  • поснак кугу революцийлык, кугыжаныш да мер-политик пашам шуктымылан;
  • Совет Ушемысе да моло кугыжаныш калык-влак коклаште келшымашым да пашам пырля ыштымым вияҥдымаште поснак кӱлешан суаплан;
  • социалистический келшымашым пеҥгыдемдымаште, тӱнямбал коммунистический, пашазе да калыкле-утаралтмаш толкыным вияҥдымаште, тыныслык, демократий да илышкыл прогресс верч кучедалмаште поснак кугу суаплан;
  • Совет кугыжаныш ден обществе ончылно ыштыме моло поснак кугу суаплан.

4. Пашаште шумо суаплан Ленин орден дене суапландараш утларакше тугай еҥ-влакым темлен кертыныт, кӧмытын шкем чаманыде тыршымыштым моло орден-влак дене палемденыт.

5. Ленин орденым Совет Ушем Герой, Социалистический Паша Герой лӱмым налше еҥ-влаклан, тыгак «Герой-Ола» лӱмым, «Герой-Крепость» лӱмым пуымо ола ден крепость-влаклан кучыктеныт.

6. Ленин орден оҥын шола велныже кондышталтеш да СССР-ын моло орденже-влак улмо годым нунын ончылнышт верлана.

Орден нерген каласкален возымаш

Орденым тӱжвал тӱсшӧ, кугытшо да орденым ямдылаш кучылтмо материал ышталтме пагытыштыт, тудым тӧнежлыме деч варат шуко гана вашталтыныт.

Эн тӱҥалтыште композицийыште, покшелнысе йыргешке медальоным йыр тӱрлышӧ шурнывуй аршаш, сорла ден чӧгыт, «СССР» манын возымаш деч посна, тыгак пашазе-влакын, пашаче кресаньык-влакын да интеллигенцийын ушемыштым символ семын ончыктышо, ӱлыл ужашыште верланыше треугольник лийын. Орденын ты вариантше пеҥгыдемдалтын огыл.

Кокымшо гана суапландарыме годым аверсын ӱлыл ужашыштыже щитокышто, Йошкар Тисте орден дене тымарте ышталтме семын, суапландарымын радаман номержым вераҥдаш палемдалтын улмаш. Но тиде шонымашым кораҥдыме.

Суапландарыме-влаклан кучыктымо Ленин орденын вариантшым ныл тӱҥ типлан шелаш лиеш.

I тип

Икымше типан Ленин орден (1930–1932)

Икымше типым 1930 ий 23 майыште пеҥгыдемдыме. 700 наре орденым лукмо[3].

1930 ий годсо Ленин орден покшелне Ленин барельефан да шеҥгел планыште индустрий пейзажан йыргешке медальон-портрет гай лийын. Ленинын барельефше йымалан трактор сӱретым вераҥдыме улмаш. Медальоным шӧртньӧ шӱдыш дене пижыктен авырыме, тудо левыктыме йӧн дене пеҥгыдемдалтын. Тӱжвал могырышто шӧртньӧ шӱдышыштӧ рубинан-йошкар эмальым темыман канавке лийын. Медальон йыр, шӧртньӧ шӱдышын тӱжвалныже, шыдаҥ парча—шамычым вераҥдыме, тиде палын кӱшыл ужашышкыже шӧртньылымӧ сорла ден чӧгытым пыштыме, а ӱлыл ужашыштыже «СССР» манын возымо лийын. Буква-влакым шӧртньӧ дене возымо да йошкар эмаль дене комыжлымо. Кажне букваже посна элемент семын лийын да левыктыме йӧн дене пеҥгыдемдалтын.

Орден 925 пробан ший дене ямдылалтын. Кугытшо: кӱкшыт — 38 мм, лопкыт — 37,5 мм.

Икымше типан Ленин орденым кужун огыл, 1932 ий февраль марте, луктыныт. Лукмым чарнымын ик амалже тыгай лийын: СССР-ын моло наградыже да оҥеш пижыктыме южо знакше-влак чиян эмаль дене элын тӱҥ наградыже деч поянракын сӧрастарыме лийыныт.

II тип

Кокымшо типан Ленин орден (1934–1936)

Икымше типан Ленин орденыште тӱҥ пролетар символ-влак — Йошкар шӱдыр ден Йошкар тисте — уке лиймылан кӧра тудын тӱжвал тӱсшым весемдаш пунчалым лукмо.

Орденын у статутшым СССР ЦИК-ын 1934 ий 27 сентябрьысе Указше дене пеҥгыдемдыме. Наградым ший гыч огыл, а 750-ше пробан шӧртньӧ гыч ышташ тӱҥалыныт. Орденын аверсше гыч трактор сӱрет ден индустрий пейзаж, тыгак «СССР» манын возымо йомыныт. Орденын у типыштыже «ЛЕНИН» манын возыман Йошкар тисте ден Йошкар шӱдыр лектыныт. Сорла ден чӧгыт орденын кӱшыл ужашыж гыч ӱлыл ужашышкыже кусаралтыныт. Тиде типан орденыште Йошкар тисте, Йошкар шӱдыр, сорла ден чӧгыт рубинан-йошкар эмаль дене леведалтыныт. Онын сӱретшан покшелнысе медальон-портретыш шияҥдыме чиям пыштыме. Медальон йыр шурно парча-шамычын тӱжвалышт чын шӧртньӧ гыч лийын.

Кугытшо: кӱкшыт — 38,5 мм, лопкыт — 38 мм.

III тип

Кумшо типан Ленин орден (1936–1943)

Орденын кумшо типше 1936 ий 11 июнь гыч 1943 ий 19 июнь марте пуалтын.

Ончычсо тип дене таҥастарымаште, тӱҥ вашталтыш тыгай лийын: Ленинын барельефше посна ужаш сынан лийын да платине гыч ышталтын (барельефын нелытше 2,4 гыч 2,75 г марте коштын). Барельеф орден дек кум клёпко дене пеҥгыдемдылтын. Кумшо типан орденын покшел медальонжын ӱмбалже сур-канде эмаль дене леведалтын. Эше ик вашталтыш шӧртньын пробыжым кугемдымаште лийын. Ынде орденым 950-ше пробан шӧртньӧ гыч ямдыленыт.

Кугытшо: кӱкшыт — 38-39 мм, лопкыт — 38 мм.

IV тип

Нылымше типан Ленин орден (1943–1991)

Орденын нылымше типше 1943 ий 19 июнь гыч Совет Ушем шаланыме марте кучыкталтын.

1943 ий 19 июньысо указ дене шӱдыр форман орденым штифтыште оҥын пурла велныже, а чуяка але йыргешке форман орденым оҥын шола велныже тасмам шупшман вич лукан колодкеш кондыштмо радам палемдалтын. Тунамак, СССР-ын орденже-влакын да суапландарымашын пеш чот ешаралтмыштлан кӧра, орден олмеш муар тасман планкым кондыштмым пуртеныт. Орденын кӱшыл ужашыштыже изи пылыш лектын, тушко вич лукан колодко дене ушымо колча пурталтын. Орденым кондыштмо шотышто палемдыме радам гыч тыгак ондак пуымо чыла орденымат алмашташ кӱлын. I—III типан Ленин орден олмеш у награде пуалтын, тыгодым орденлык книжкаште ончыктымо серийлык номер аралалт кодын. Тидыже эн ончычак кадровый сарзыеҥ-влаклан логалын, вет нуно сарзе формым да наградым пеҥгыде регламент почеш кондыштыныт. Ончычсо типан орден-влакын кугу тӱшка дене Кугу Ачамланде сар пытымек вашталтеныт.

Ленин орден нерген 1980 ий 28 мартысе пытартыш редакциян статутшо гыч каласкален возымаш:

Ленин орден В. И. Ленинын медальон-портретше семын коеш, тудым платине гыч ыштыме, оҥгыш вераҥдыме, оҥгым шыдаҥ парча гыч шӧртньӧ аршаш дене тӱрлымӧ. Медальон-портрет йыр шемалге-сур фон яклака лийын да кок велым концентрический шӱдыш дене мучашлалтын, нунын коклашке рубинан-йошкар эмальым пыштыме. Аршашын шола велныже вич лукан шӱдыр верланен, ӱлнӧ — сорла ден чӧгыт, аршашын кӱшыл ужашыжын пурла велныже — кумдан шаралтыме Йошкар тисте шовыч. Шӱдырым, сорла ден чӧгытым, тыгак тистым рубинан-йошкар эмаль дене леведме да контур мучко шӧртньӧ шӱдыш дене тӱраҥдыме. Тистыште шӧртньӧ буква дене «ЛЕНИН» манын возымо.

Ленин орден шӧртньӧ гыч ышталтын, В. И. Ленинын пижыктыман барельефше — платине гыч. Орденыште яндар шӧртньӧ 28,604±1,1 г, платине 2,75 г лийын (1975 ий 18 сентябрьлан). Орденын чумыр нелытше 33,6±1,75 г лийын.

Орден изи пылыш да колча полшымо дене вич лукан колодко дене ушалтын, тудыжым 24 мм лопкытан муар тасма дене леведме, тасма покшелне 16 мм лопкытан йошкар полоско кутышын каен, покшел полоско тӱрыштӧ 1,5 мм лопкытан кок шӧртнялге полоско, 1,5 мм-ан кок йошкар полоско да 1 мм лопкытан кок шӧртнялге полоско лийыныт.

Кӱкшытшӧ — 43–45 мм (тышке кӱшыл ужашысе изи пылышат пура), лопкытшо — 38 мм, портретан медальонын диаметрже — 25 мм.

Палемдымаш

  1. ↑ Постановлением Президиума ЦИК СССР // Правда : газета. — 1932. — 15 пургыж (№ 45). — С. 4.
  2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  3. ↑ Дуров Валерий. Орден Ленина: история учреждения, эволюция и разновидности. Ч. I. Мир наград. Тергыме кече: 3 пургыж 2019. Архивлыме 21 идым 2020 ий.

Литератур

  • Дуров В. А. Энциклопедия советских наград. Орден Ленина. Орден Сталина (проект). — М.: Любимая книга, 2005. — 144 с. — ISBN 1-932525-23-8.
  • Ионина Н. А. Сто великих наград. — М.: Вече, 2003. — 432 с. — ISBN 5-7838-1171-8.
  • Савичев Н. П. Символы трудовой и ратной доблести. — Киев: Радяньска школа, 1987. — 233 с.
  • Смыслов О. С. Загадки советских наград. — М.: Вече, 2005. — 352 с. — ISBN 5-9533-0446-3.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — М.: Воениздат, 1983.
  • Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М., 1984.
  • Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. — М., 1982.
  • Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. — Владивосток, 1996.
  • Балязин В. Н., Дуров В. А., Казакевич В. Н. Самые знаменитые награды России. — М., 2000.
  • Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. — М.: ПРО-КВАНТ, 2006.
  • Горбачёв А. Н. 10 000 генералов страны. — М., 2007.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Гл. 5. Советская наградная система // Ордена и медали России и СССР / Ред. Хомутова Е., Рублёв С.. — 1. — Ростов-на-Дону: Владис, 2010. — С. 390. — 736 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-9567-0960-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ленин_орден&oldid=1175954" гыч налме