Паша Чап орден

Паша Чап орден
I степенян
II степенян
III степенян
Эл	СССР
Тип	орден
Статус	огеш кучыкталт
Статистике
Параметр	Кӱкшыт 43 мм, лопкыт — 41 мм, материал — ший
Ыштыме кече	1974 ий 18 шорыкйол
Икымше суапландарымаш	1974 ий 9 сорла
Пытартыш суапландарымаш	1991 ий 21 теле
Суапландарыме чот	1-ше степень — 983 2-шо степень — 55 000 нарырак 3-шо степень — 650 000 деч шукырак
Черет
Кугурак награде	III степенян Чап орден
Изирак награде	«Лӱддымылыклан» медаль
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Паша Чап орден — СССР-ын кугыжаныш наградыже, 1974 ий 18 январьыште СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене тӧнежлыме. Орденым ыштыме пашам СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын секретарьже М. П. Георгадзе эскерен шоген. Орденын сӱретшын авторжо — «Гознак» фабрикын художникше Ю. М. Егоров.

Паша Чап орденын кум степеньже уло, орденын эн кӱшыл стерпеньжылан икымше степень шотлалтеш. Суапландарымаш почела ышталтеш: ондак кумшо, вара кокымшо, вара икымше степень дене. Тиде пашаште ойыртемалтмылан кучыкталтше совет орден-влак кокла гыч иктыже, кудыжын степеньлан шеледалтмыже уло. Шке статутшо да чыла кум степенян кавалер-влаклан пуалтше льготшо дене Паша Чап орден сарзылык Чап орденлан келшен толеш.

Паша Чап орден дене икымше суапландарымаш 1974 ий 9 августышто лийын, III степенян Паша Чап орден дене вичияшын заданийжым да социалистический сӧрыкым жап деч ончыч шуктымылан суапландаралтыныт:

• «Австаль» заводысо пашазе тӱшка
• Мӱндыр Эрвелысе шахтёр-влак
• Кузбассысе «Юбилейный» шахтын горнякше-влак

Паша Чап орденын икымше тичмаш кавалерже-влак 1983 ий 7 январьыште 35 паша герой лийыныт. Азербайджан ССР-ысе Каспбурнефтегазпром пашам шуктышо ушемын бурильщикше Векил Гаджага оглы Аббасов I степенян 1 №-ан Паша Чап орденым налын.

Орденын тичмаш кавалерже-влак коклаште ик Социалистический Паша Герой (Б. И. Вашакидзе) ден кок Россий Федераций Паша Герой (М. Н. Готовцев да В. А. Михайлов) уло.

Паша Чап орден дене СССР историйыште пытартыш гана суапландарымаш 1991 ий 21 декабрьыште лийын.

Орденын статутшо

Орден дене йӧнозанлыкысе, транспортысо, чоҥымашысе да моло материальный паша шуктымаш отрасльласе пашазе ден мастар-влак, колхозник ден ялозанлык пашаеҥ-влак, тыгак производстван огыл сферысе пашаеҥ-влак ик предприятийыште, тӧнежыште, организацийыште, колхозышто але совхозышто шкем чаманыде да кӱкшӧ лектыш дене ятыр ий пашам ыштымылан суапландаралтыт. Тыгак производствылан туныктышо (преподаватель), воспитатель, мастар-влак йоча ден рвезе-влакым туныктымаште да воспитатлымаште, нуным илышлан да пашалан ямдылымаште сеҥымашлан да ик туныктымо-воспитатлыме тӧнежыште шуко ий пашам ыштымылан суапландаралтыт.

Паша Чап орден кум степень гыч шога. Орденын кӱшыл степеньжылан икымше степень шотлалтеш. Суапландарымаш почела ышталтеш: ончыч кумшо, вара кокымшо да пытартышлан икымше степень дене.

Паша Чап орден дене суапландарымаш ышталтеш:

• производствысо кугу лектышлан, ыштен лукшаш нормым да планым эреак эртарен темымылан;
• кугу паша лектышыш шумылан, кӱкшӧ качестван продукцийым ямдылымылан, материалым аныклымылан да паша роскотым шагалемдымылан;
• пашаште уым кычалмылан, шергакан шонен лукмашлан да рационализаторлык темлымашлан, у техникым да ончыкылыкан технологийым тунеммаште да кучылтмаште чолган тыршымылан;
• ялозанлык культур ден вольык продуктын кӱкшӧ лектышыштым налмашке шумылан;
• ыштен лукмаш куатым, культур-илышкыл объект-влакым, илыме пӧрт-влакым чоҥымо жапым кӱчыкемдымашке да качествыштым саемдымашке да нуным пашашке жапыштыже колтымашке кугу паша надырлан;
• самырык пашазе, колхозник-влакым туныктымаште да ончен-куштымаште кугу сеҥымашлан;
• йоча ден рвезе-влакым туныктымаште да ончен-куштымаште, нуным илышлан да пашалан ямдылымаште сеҥымашлан.

Каласкалыме паша лектышлан суапландарымаш ик предприятийыште, тӧнежыште, организацийыште, колхозышто але совхозышто, ик туныктымо-воспитатлыме тӧнежыште шуко ий пашам ыштыме годым гына шукталтеш.

Паша Чап орденын чыла кум степеньжыге суапландаралтше-влакын правашт уло:

• 15 процентлан пенсийым кугемдаш;
• илыме кумдыкым палемдыме нормо почеш эн ончычак налаш;
• талукышто ик гана (тушко да мӧҥгешла) кӱртньыгорно транспорт дене оксам тӱлыде каяш — писе да пассажир поездын пушкыдо вагоныштыжо, вӱд транспорт дене — писе да пассажир линийыште 1-ше классан каютышто (1-ше категориян вер), юж але ола кокласе автомобиль транспорт дене;
• оласе кеч-могай пассажир транспорт дене, ял шотан верыште район кӧргыштӧ республикысе подчинениян автомобиль транспорт дене (такси деч посна ) оксам тӱлыде пайдаланаш;
• санаторийыш але каныме пӧртыш (эмлыме тӧнежын иктешлымашыже дене идалыклан ик гана) оксам тӱлыде путёвкым налаш. Производствысо пашазе, мастар-влаклан, колхозник, туныктышо (преподаватель), производствылан туныктымаште воспитатель, мастар-влаклан яра путёвко пашам ыштыме верыште, пашам ыштыдыме пенсионер-влаклан пенсийым пыштыше орган гоч пуалтеш;
• ончаш оҥай улшо да коммунал-илышкыл предприятийыште, культур-сотемдарыше тӧнежыште черет деч посна обслуживатлымы.

Паша Чап орден оҥын шола велныже Чап орден деч вара кондышталтеш да степень-влакын кугытышт шот дене верлана.

Орден нерген каласкален возымаш

I степенян орденын аверсше

Орденын реверсше

I степенян Паша Чап орден пыртак лектын шогышо шӧртняҥдыме шукылук улеш. Шукылук кӱшыл ужашыштыже шарлыше шӧртнялге кечыйол кылта дене тӱраҥдалтын, а ӱлныжӧ — кум радаман шыдаҥ вуй аршаш дене. Шыдаҥ вуй «СССР» манын возыман йошкар эмаль тасма дене пӱтыралтын. Шыдаҥ вуйым, «СССР» манын возымым да тасман контуржым шӧртняҥдыме.

Орденын рӱдӧ ужашыштыже йошкар эмаль дене леведалтше шарлыше кечыйол фонышто домен коҥган да чоҥалтше гидроэлектростанцийын оксидлыме сӱретышт ден шӧртняҥден пижыктыме сорла ден чӧгытын рельефан сӱретышт верланеныт.

Орденын рӱдӧ ужашыжым йырже «ПАША ЧАП» манын шӧртняҥден возыман шестерня дене тӱраҥдыме. Шестерня сӱретым оксидлыме. Орденын кӱшыл ужашыштыже шӧртняҥдыме контуран вич мучашан эмалян йошкар изи шӱдыр уло.

II степенян Паша чап орден I степенян деч теве мо дене ойыртемалтеш: шукылукын шарлыше кечыйолжо-влакын вич кылтан кӱшыл ужашыже ший тӱсан, а орденын рӱдӧ ужашыже ошалге-канде эмаль дене леведалтын.

III степенян Паша чап орденын шыдаҥ парчажын кок ӱлыл радамже, тасман контуржо, «СССР» да «ПАША ЧАП» манын возымаш гына шӧртняҥдыме. Орденын моло кодшо ӱмбалжым да пижыктыман сорла ден чӧгытым оксидлыме. Орденын рӱдӧ ужашыштыже эмаль уке.

III степенян Паша Чап орденын палыжын вес тӱрлӧ видше уло, кушто сорла ден чӧгыт аверсын рӱдӧ ужашыштыже орденын ужашыже улыт да тудын дене пырляк шукталтыныт, реверсыште заклёпко уке.

Орденын кӱкшытшӧ 43 мм (кӱшыл ужашыште изи пылышге 47 мм), лопкытшо — 41 мм. I, II да III степенян Паша Чап орден ший гыч ышталтын. Кеч—могай степенян орденыштат ший 33,264±1,389 г лийын (1975 ий 18 сентябрьлан). I ден II степенян орденын чумыр нелытышт — 36,16±1,7 г. III степенян орденын чумыр нелытше 36,03±1,7 г.

Орден изи пылыш ден колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене ушналтын, тудыжым кутынек шуйныше шемалге-сур ик корнан да нарынче тӱсан ик корнан, 24 мм лопкытан порсын муар тасма дене леведме. Шемалге-сур корнын лопкытшо 11 мм, нарынчыжын — 12 мм. Нарынче корнын покшелныже кутынек шуйнышо йошкар тасма уло: ик степенянлан — икте, 5 мм лопкытан, кокымшылан — кокыт, кажныже 2 мм лопкытан, да кумшо степенянлан — кумыт, кажныже 1 мм лопкытан.

1-ше степенян Паша чап орден СССР-ын 1976 ийысе шуко тиражан маркыштыже  (ЦФА [«Марка» АО]   4604 №-ан)

Орденын историйже

Паша Чап Орден — совет жапысе степеньлан шеледалтше улыжат ик паша орден. Статутшо да суапландарыме шот-радам почеш, тыгак чыла кум степенян кавалер-влаклан пуымо льгот почеш Паша Чап орден сарзылык Чап орденлан келшен толеш.

Орденын сӱретшын авторжо — художник Ю. М. Егоров. Орденым ыштыме пашам СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын секретарьже М. П. Георгадзе вуйлатен.

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1981 ий 19 февральысе Пунчалже дене суапландарымаш материальный производствын чыла отрасльысе пашазе ден мастарже-влаклан, тыгак производствыдымо сферысе пашазе-влаклан палемдалтын. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1984 ий 25 июньысо указше дене супландарымаш туныктышо, воспитатель да производствылан туныктышо мастар-влаклан палемдалтын.

Паша Чап орден дене икымше суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1974 ий 9 августысо Указше дене шукталтын. Вичияшын заданийжым да социалистический сӧрыкым жап деч ончыч шуктымылан «Азовсталь» заводысо пашазе тӱшка, Мӱндыр Эрвелысе шахтёр-влак да Кузбассысе «Юбилейный» шахтын горнякше-влак III степенян Паша Чап орден дене суапландаралтыныт.

1974 ий 21 августышто Москосо Владимир Ильич лӱмеш электромеханике заводышто кучыктымо: III степенян 1 №-ан Паша Чап орденым — слесарь-сборщик М. И. Кисинлан, 2 №—аным — слесарь-сборщик В. И. Поляковлан да 3 №-аным — слесарь-сборщик В. А. Сошниковлан. III степенян умбакыже номеран Паша Чап орденым Кузбассыште «Юбилейный» шахтын проходчикше-влак Сергей Иванович Сизых (4 №-ан знак), Николай Емельянович Зубков (5 №-ан знак), Андрей Васильевич Козлов (6 №-ан знак), Андрей Владимирович Кондратьев (7 №-ан знак), Виктор Андреевич Родин (8 №-ан знак), Пётр Иванович Сабрецкий (9 №-ан знак) да Николай Ксенофонтович Семенюк (10 №-ан знак) налыныт.

II степенян Паша Чап орден дене икымше суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1976 ий 23 декабрьысе Указше дене шукталтын. Тиде Указ дене ялозанлыкысе пашаче кугу тӱшка суапландаралтын. II степенян 1 №-ан Паша Чап орденым Краснодар край Кущёв районысо «Новомихайловский» совхозын механизаторжо Н. И. Кузьменколан кучыктымо.

Орденын кызытсе историйже

Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424-1 №-ан Указше дене келшышын орден Россий Федерацийыште улмыжым чарнен.

Россий Федераций Президентын 1994 ий 2 мартысе 442 №-ан Указшылан келшышын, Россий Федерацийысе кугыжаныш награде системыште орден уэш ышталтын огыл.

Палемдымаш

Литератур

• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 31—33.
• Потрашков С. В. Награды СССР, России и Украины. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2011. — С. 181—184. — ISBN 978-5-9910-1393-2.

Кылвер-влак

• Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик
• Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.