Чап орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Чап орден (ыҥ-влак) онч.
Чап орден
I степенян
Изображение орденской планки Изображение награды
II степенян
Изображение орденской планки второй степени награды Изображение второй степени награды
III степенян
Изображение орденской планки третьей степени награды Изображение третьей степени награды
Эл  СССР
Тип орден
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Параметр диаметр 46 мм
Ыштыме кече 1943 ий 8 кылме
Икымше суапландарымаш 1943 ий 28 кылме
Суапландарыме чот 1 млн утла
Черет
Кугурак награде «Шке патырлыклан» орден
Изирак награде I степенян Паша Чап орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Чап орден – СССР-ын сарзе орденже, тудым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 8 ноябрьысе «I, II да III степенян Чап орденым тӧнежлыме нерген» Указше дене тӧнежлыме. Орден дене Йошкар Армийын рядовой составше гыч сарзыслужышо-влак еҥым, сержант да старшина-влак суапландаралтыныт, а авиацийыште тыгак — изирак лейтенант званиян еҥ-влакат. Шке сулымылан веле пуэныт, сарзе часть ден соединений манме тудын дене огыт суапландаралтын огытыл.

Эртымгорно

Эн тӱҥалтыште салтаклык орденлан Багратионын лӱмжым пуаш шоненыт. Индеш еҥ улшан художник тӱшка 26 эскизым ыштен. А. В. Хрулёв нунын кокла гыч 4-ым ойырен налын да 1943 ий 2 октябрьыште Сталинлан ончыктен. Шоналтын: орденын ныл степеньже лиеш да тудым шем-нарынче — шикш да салым тӱсан — тасмаште кондышташ тӱҥалман. Н. И. Москалёв георгиевский тасмам темлен. Сталин тасмам сайлан шотлен да орденын, Суворов ден Кутузов орден-влак семынак, кум степеньже лиеш манын пунчалын. Сеҥымаш чап деч посна ок лий манын ойлен да тудо наградым Чап орден манын лӱмдаш темлен. Орденын у эскизшым 1943 ий 23 октябрьыште сайлан шотлымо[1].

Орденым ыштыме гутлаште покшелан И. В. Сталинын портретшым вераҥдыман тудын вариантшым темленыт (художник Н. И. Москалёв), Сталин тудым шкеже кораҥден[2].

Чап орден шке статутшо да тасман тӱсшӧ дене революций деч ончычсо Российыште ик эн пагалыме наградым – тӱрыснек гаяк Георгиевский ыресым — ушетарен (ойыртем коклаште – степень шот тӱрлӧ: иктыжын 3 да весыжын 4 степень).

Чап орденын кум степеньже уло, нунын кокла гыч орденын знакше эн кӱшыл, I степеньже – шӧртньӧ, а II да III – ший (кокымшо степенян знакыште покшелсе медальон шӧртняҥдыме). Орденын статутшо почеш суапландарымаш пеҥгыде радам дене шукталтшаш – ӱлыл степень гыч кӱшылыш.

1944 ий 9 февральыште «Йошкар Армийын артиллерий командующийлан, фронтласе артиллерий командующий-влаклан, Противовоздушный оборонын Эрвел да Касвел фронтлажын командующийыштлан Богдан Хмельницкий ден Чап орден-влак дене суапландарыме правым пуымо нерген» Указ лектын, тудын почеш икмыняр сарзе вуйлатышылан СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын лӱмжӧ дене рядовой, сержант да офицер составым III степенян Богдан Хмельницкий ден II да III степенян Чап орден дене суапландараш правым пуымо[3].

Кугу Ачамланде сарысе кредалмашлаште ойыртемалтмылан да моло сар ваштӱкнымашлаште ойыртемлан III степенян Чап орденын миллион утла наре знакшым кучыктымо, 46 тӱжем утла – II степеняным да 2678 – I степеняным. Рашемдыме увер почеш, Чап орденын тичмаш кавалерже 2656 еҥ шотлалтеш, нунын коклаште – ныл ӱдырамаш. 7 еҥ I степень орден дене суапландаралтын, но тичмаш кавалер лийын огытыл. Эн самырык (15 ияш) кок Чап орденын кавалерже – Леонид Исаакович Окунь. 15 еҥ тӱрлӧ осал пашалан кӧра награде деч кораҥдалтын.

Орденын тичмаш кавалерже-влак – штурмовой авиаций полкын лётчикше Иван Григорьевич Драченко, теҥыз пехотинец Павел Христофорович Дубинда да артиллерист-влак Николай Иванович Кузнецов, Андрей Васильевич Алёшин сар ийлаште тыгак Совет Ушем Герой лӱм сулен налыныт.

1945 ий 14 январьыште Висла-Одер операций жапыште Висла эҥерын шоласерыштыже кредалмаште патырлыкым да геройлыкым ончыктымылан Ленин да Суворов орденан, Йошкар Тистан 77-ше гвардейский Черниговысо стрелковый дивизийысе Йошкар Тистан 215-ше полкын 1-ше батальонжын чыла рядовойжо, сержантше да старшинаже-влакым Чап орден дене суапландарыме, тиде батальонын рото-влакын командирыштым – Йошкар Тисте орден дене, взвод-влакын командирыштым – Александр Невский орден дене, а батальон командир Б. Н. Емельянов да взвод командир Гурьев Михаил Николаевич Совет Ушем Герой лийыныт. Подразделений тыге улыжат икте лийын, кушто чыла боецат ик кредалмашлан Чап орденым налыныт. 1-ше стрелковый батальонысо сарзе-влакын тӱшкан ыштыме подвигыштлан 69-ше армийын Сарзе Каҥашыжде тудлан «Чап Батальон» чап лӱмым пуэн[4].

Статут

Чап орден дене Совет Шочмо Эл верч кредалмаште чапле талылык, патырлык да лӱддымылык подвигым ончыктышо Йошкар Армийын рядовой ден сержант составше гыч еҥ-влак, а авиацийыште изирак лейтенант званийян улшо еҥ-влак суапландаралтыт.

Чап орден кум степень гыч шога: I, II да III степень. Орденын эн кӱшыл степеньжылан I степень шотлалтеш. Суапландарымаш почела шукталтеш: ончыч кумшо, вара кокымшо да, мучаште, икымше степень дене.

Чап орден дене тудым суапландарат, кӧ:

  • Тушманын вераҥмашкыже икымше керылт пурен, шке лӱддымылыкшо дене чумыр пашан сеҥымашыжлан полшен;
  • Ылыжше танкыште улмыж годым сӧйлык задачым умбакыже шуктен шоген;
  • Лӱдыкшӧ татыште шке частьын тистыжым тушманын руалтыме деч утарен;
  • Шке саргуралже гыч туран лӱйымӧ дене тушманын 10 гыч 50 марте салтакшым да офицержым пытарен;
  • Кредалмаште танк ваштареш пычалын тулжо дене тушманын кокыт деч шагал огыл танкшым пытарен;
  • Кредалме пасушто але тушманын тылыштыже кид гранат дене тушманын икте гыч кумыт марте танкшым пытарен;
  • Артиллерий але пулемёт тул дене тушманын кумыт деч шагал огыл самолётшым пытарен;
  • Лӱдыкшым шотыш налде, тушман ДЗОТыш (ДОТыш, окопыш але блиндажыш) икымше керылт пурен, талын тыршыме дене тудын гарнизонжым пытарен;
  • Шкевуя разведке дене тушманын обороныжын начар вержым рашемден да мемнан войскам тушманын тылышкыже луктын;
  • Шкетынак тушманын офицержым пленыш налын;
  • Йӱдым тушманын орол постшым (дозоржым, секретшым) кораҥден але тудым руалтен налын;
  • Шкетын, йӧным мумо да лӱддымылык дене тушманын позицийышкыже пурен, тудын пулемётшым але миномётшым пытарен;
  • Йӱдым лекмаште тушманын сарзе малпоган складшым пытарен;
  • Илышыжлан лӱдыкшӧ лийын гынат, кредалмаште командирым тудлан тура улшо лӱдыкшӧ деч утарен;
  • Шкаланже лӱдыкшым ончыде, кредалмаште тушманын тистыжым руалтен;
  • Сусыр улмыж годым пӱтырымӧ деч вара угыч стройыш пӧртылын;
  • Шке саргуралже гыч тушманын самолётшым сӱмырен волтен;
  • Артиллерий але миномёт тул дене тушманын тулан йӧнжым пытарыме дене шке подразделенийжын сеҥышаш пашажлан полшен;
  • Тушманын тул йымаланже ончык кайыше подразделенийлан тушманын кӱртньывоштыран чаракыштыже каяш корным ыштен;
  • Илышыжлан лӱдыкшыӧ лийын гынат, тушман тул йымалан икмыняр кредалмаште сусыргышо-влаклан полшен шоген;
  • Пудештарыме танкыште улмыж годым танкын оружийже гыч сӧйлык задачым умбакыже шуктен шоген;
  • Шке танкше дене тушманын колоннышкыжо талын керылт пурен, тудым шалатен да сӧйлык задачым умбакыже шуктен шоген;
  • Шке танкше дене тушманын ик але икмыняр орудийым шалатен але кокыт деч шагал огыл пулемёт пыжашым пытарен;
  • Разведкыште улмыж годым тушман нерген шергакан уверым луктын;
  • Лётчик-истребитель юж кредалмаште тушманын кокыт гыч нылыт марте самолёт-истребительжым але кумыт гыч кудыт марте самолёт-бомбардировщикщым пытарен;
  • Лётчик-штурмовик штурмоватлен чоҥештен толмыж дене тушманын кокыт гыч визыт марте танкшым але кумыт гыч кудыт марте паровозшым пытарен, але кӱртньыгорно станцийыште але перегонышто эшелоным пудештарен, але тушманын аэродромыштыжо кокыт деч шагал огыл самолётым пытарен;
  • Лётчик-штурмовик юж кредалмаште лӱддымӧ инициативный пашажлан кӧра тушманын ик але кок самолётшым пытарен;
  • Кечывалымсе бомбардировщикын экипажше кӱртньыгорно эшелоным пытарен, кӱварым, боеприпас, йӱлышӧ материал складым пудештарен, тушманын могай-гынат подразделенийжын штабшым пытарен, кӱртньыгорно станцийым але перегоным шалатен, электростанцийым, плотинам пудештар,сарзе судным, транспортым, катерым, тушманын аэродромыштыжо кок самолёт деч шагал огыл пытарен;
  • Йӱдымсӧ куштылго бомбардировщикын экипажше боеприпас, йӱлышӧ материал складым пудештарен, тушманын штабшым пытарен, кӱртньыгорно эшелоным, кӱварым пудештарен;
  • Йӱдымсӧ муҥдыр бомбардировщикын экипажше кӱртньыгорно станцийым шалатен, боеприпас, йӱлышӧ материал складым пудештен, портысо сооруженийым шалатен, теҥыз транспортым але кӱртньыгорно эшелоным пытарен, кӱлешан заводым але фабрикым шалатен але йӱлалтен;
  • Кечывалымсе бомбардировщикын экипажше юж кредалмаште лӱддымӧ пашалан, кунам тидлан кӧра икте гыч кокыт марте самолётым сӱмырен шуымо;
  • Разведчикын экипажше сайын шуктымо разведкылан, кунам тидлан кӧра тушман нерген шергакан уверым налме.

Чап орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Президиумын Указше дене шукталтеш.

Чыла кум степенян Чап орден дене суапландарыме-влак тыгак тыгай сарзе званийым налаш правам суленыт[5]:

  • рядовой, ефрейтор да сержант-влак – старшинам;
  • старшина званиян улшо-влак – изирак лейтенантым;
  • авиацийыште изирак лейтенант-влак – лейтенантым.

Чап орден оҥын шола могырыштыжо кондышталтеш да СССР-ын орденже-влак улмо «Знак Почёта» орден деч вара степень-влакын кугуракышт шот дене вераҥдалтеш.

Каласкален возымаш

3-шо степенян орденын реверсше

Чап орденын знакше ваштарешла улшо вуй-влак коклаште 46 мм кугытан вич мучашан шӱдыр улеш. Шӱдырысӧ кечыйол ӱмбал изиш лектын шога. Шӱдырын покшел ужашыштыже чурий велныже — покшелне Спас башнян Кремльын рельефан сӱретше улман 23,5 мм диаметран тыртыш-медальон. Медальон оҥго йырыште – лавр аршаш. Тыртышын ӱлыл ужашыштыже йошкар эмалян тасмаште оварген шогышын «Чап» манын возымаш.

Орденын вес могырыштыжо — покшелныже «СССР» манын рельефан возымашан 19 мм диаметран тыртыш.

Шӱдыр тӱр да тыртышын чурий вел мучкыжо – оварен шогышан бортик-влак.

I степенян орденын знакшым шӧртньӧ гыч ыштат (950 пробо). I степенян орденыште шӧртньӧ – 28,619±1,425 г. Орденын чумыр нелытше – 30,414±1,5 г.

II степенян орденын знакшым ший гыч ыштат, тыгодым Спас башнян Кремльын сӱретшым шӧртняҥдыме. II степенян орденыште ший – 20,302±1,222 г. Орденын чумыр нелытше – 22,024±1,5 г.

III степенян орденын знакше ший, покшел тыртышыште шӧртняҥдыме огыл. III степенян орденыште ший – 20,549±1,388 г. Орденын чумыр нелытше – 22,260±1,6 г.

Знак изи пылыш да колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене ушалтеш, тудым 24 мм лопкытан порсын муар тасма дене леведме. Тасмаште кутынек улшо, лопкытышт дене иктӧр вич черетлалтше изи корно уло: кумыт шем да кокыт нарынче тӱсан. Тасма тӱрлаште икте гыч кажныже 1 мм лопкытан нарынче изи корно-влак улыт.

Чап орденын тичмаш кавалерже

Чап орденын чыла степеньже
Тыгак ончо: Чап орденын тичмаш кавалерже-влак списке

Йошкар Армийыште II степенян Чап орденын икымше кавалерже-влак 385-ше стрелковый дивизийын 665-ше посна сапёр батальонжын сарзе-влакше старшина М. А. Большов, йошкарармеец-влак С. И. Баранов ден А. Г. Власов лийыныт (10-шо армийын сарзывийже мучко 1943 ий 10 декабрьысе 634 №-ан приказ))[6].

1943 ий 28 декабрьыштак М. А. Большовым[7], С. И. Барановым[8] да А. Г. Власовым[9] I степенян Чап орденлан темленыт, но нуным тиде орден дене СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1945 ий 24 мартысе Указше дене, вес семынже наградылан темлыме деч вара луатвич тылзе наре эртымеке иже суапландарыме.

Тыгеракын, М. А. Большов, С. И. Баранов да А. Г. Власов Чап орденын тичмаш кавалерже улыт, орденын чыла кум степеньжым 1943 ийыштак, тиде орденым ыштымылан улыжат тылзат пеле эртымеке, изиш тылзе утларак жапыште ыштыме сарзе ойыртемышлан сулен налыныт; нуным I степенян Чап орденлан темлыме жаплан нунылан ончыч суапландарыме II да III степенян Чап орденым эсогыл кучыктенат шуктен огытыл.

Официальнынже Чап орденын икымше тичмаш кавалерже ефрейтор М. Т. Питенин[10] ден старший сержант К. К. Шевченко[11] лийыныт (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 22 июльысо Указше), нуным I степенян Чап орденлан Большов, Баранов да Власов деч ятырлан вара вара – 1944 ий июньышто — темленыт. Митрофан Питенин наградым налын шуктыде колен; Константин Шевченко сарын пытартыш кечыже марте кредалын да, Чап орденын чыла степеньже деч посна, 1-ше степенян Отечественный сар, Йошкар Шӱдыр да (тыгайже салтак ден сержант-влаклан пеш шуэн лиеден) Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже лийын.

Пензыште Н. А. Залётовлан шарныктыш доска

1 №-ан I степенян Чап орденын знакшым гвардий старший сержант Н. А. Залётовлан кучыктеныт (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 5 октябрьысе Указше дене суапландарыме). Изирак номеран наградым суапландаралтшылан варарак кучыктымым тыге умылтарыман: орденым фронтын тӱрлӧ участкышкыже партий дене колтылыныт да суапландараш праван улшо соединений штаб коклаште кертме семын шеледеныт. Тидлан кӧра Н. А. Залётовым СССР-ыште тиде орденын икымше тичмаш кавалержылан шотлат, тидыже Пензыште шарныктыш оҥаште (сӱретым ончо) да литературышто ончыкталтын.

Чап орденын эн самырык тичмаш кавалерже 8-ше гвардейский армийын 82-шо гвардейский стрелковый дивизийысе 185-ше гвардейский артиллерий полкын орудий командирже гвардий изирак сержант И. Ф. Кузнецов лийын, тудо 1928 ий 28 декабрьыште шочын. Тудым I степенян Чап орденлан 1945 ий апрельыште 16 ияшыж годым темленыт да тудын дене 1946 ий 15 майыште суапландареныт, а орденын эн кугу ийготан тичмаш кавалерже 42-шо стрелковый дивизийын 459-ше стрелковый полкшын стрелокшо йошкарармеец И. А. Ширяев лийын, тудо 1891 ий 29 сентябрьыште шочын.

Сар деч варасе жапыште орденын ик степенянак знакше дене угыч суапландарымым орденын статутшылан келыштарыме шотышто паша эртаралтын да уэш суапландарымаш (ик знакым весылан, почешыже улшо степенянлан вашталтымаш) лиеден. Чап орденын тичмаш кавалержелан тудо жапыште нимогай посна документ лийын огыл. Суапландаралтшылан орден тӱшка образецан орденлык книжкам гына пуэныт, да тушто орденын чыла кум степеньже да моло награде-влак каласалтыныт (тыгайже лийыныт гын). Но 1967 да 1975 ийлаште Чап орденын тичмаш кавалерыштлан ешартыш льготым пуртеныт, тыге нуным права дене Совет Ушем Герой-влак дене тӧремденыт. Мутлан, нунылан республик але ушем кӱкшытан персональный пенсийым налаш права, илымвер льгот, яра кудалтышташ права да молат пуалтын. Тидлан кӧра 1976 ийыште орденын тичмаш кавалерыштлан лӱмын ямдылыме документ лектын – Чап орденын кум степеньжыге суапландарыме еҥлан орденлык книжка. Икымше тыгай книжка-влакым 1976 ий февральыште суапландаралтше-влакын илыме верыштышт военный комиссариат-влак возен пуэныт.

Ик еҥымак ныл Чап орден дене суапландарыме икмыняр случай уло, нунын кокла гыч кокытын – I степенян дене.

Россий Федерацийыште ыштыше тӧртыклык Чап орденын тичмаш кавалерже-влаклан совет жапыште пуымо чыла права да льготым пеҥгыдемда.

2023 ий гыч Чап орденын тичмаш кавалерыштлан тылзаш оксам тӱлымашым 83 496,41 теҥ. кугытышто пеҥгыдемдемдыме[12].

Галерей

  • Орден маркыште да оксаште
  • «СССР-ын орденже да медальже-влак» савыктыш гыч СССР-ын маркыже (1945, художник А. Мандрусова, ЦФА 953 №)

    «СССР-ын орденже да медальже-влак» савыктыш гыч СССР-ын маркыже (1945, художник А. Мандрусова, ЦФА 953 №)

  • «СССР-ын орденже да медальже-влак» савыктыш гыч СССР-ын маркыже (1945, художник А. Мандрусова, ЦФА 960 №)

    «СССР-ын орденже да медальже-влак» савыктыш гыч СССР-ын маркыже (1945, художник А. Мандрусова, ЦФА 960 №)

  • Россий Банкын Чап орден сӱретан Сеҥымашлан 65 ий лӱмеш 2010 ийысе шарныктыш оксаже

    Россий Банкын Чап орден сӱретан Сеҥымашлан 65 ий лӱмеш 2010 ийысе шарныктыш оксаже

  • Россий Банкын 2000 ийысе шарныктыш оксаже

    Россий Банкын 2000 ийысе шарныктыш оксаже

  • Юбилейная медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг».png

    «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашлан 65 ий» лӱмгече медальын чурий могырыштыжо орденын сӱретше

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Балязин В. Н. За подвиг ратный и трудовой. — М.: Просвещение, 1987. — С. 147—148.
  2. ↑ Изображение этого варианта приведено в публикации: Дуров В. А. Орден Сталина Сталин не утвердил. // «Родина». — 2005. — № 4.
  3. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О предоставлении командующему артиллерией Красной Армии, командующим артиллерией фронтов, командующим Восточным и Западным фронтами Противовоздушной обороны права награждения орденами Богдана Хмельницкого и Славы» от 9 февраля 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 17 пургыж (№ 10 (270)). — С. 1.
  4. ↑ Великая Победа. «Батальон Славы». Тергыме кече: 16 шорыкйол 2018. Архивлыме 24 ага 2014 ий.
  5. ↑ Полные кавалеры ордена Славы. Красноярский край. – Красноярск: ООО «Издательство Поликор», 2016. – 192 с. : ил. Тергыме кече: 3 ага 2021. Архивлыме 30 сорла 2021 ий.
  6. ↑ Орден Славы. Тергыме кече: 15 пургыж 2008. Архивлыме 5 сӱрем 2017 ий.
  7. ↑ Наградной лист Большова. Тергыме кече: 23 ага 2019. Архивировано из оригинала 5 ӱярня 2016 ий.
  8. ↑ Наградной лист Баранова. Тергыме кече: 23 ага 2019. Архивировано из оригинала 19 идым 2016 ий.
  9. ↑ Наградной лист Власова. Тергыме кече: 23 ага 2019. Архивировано из оригинала 5 ӱярня 2016 ий.
  10. ↑ Питенин Митрофан Трофимович. Тергыме кече: 30 ага 2012. Архивлыме 14 теле 2013 ий.
  11. ↑ Шевченко Константин Кириллович. Тергыме кече: 30 ага 2012. Архивлыме 14 ага 2012 ий.
  12. ↑ Выплаты героям России будут назначаться автоматически

Литератур

  • Дуров В. А. Русские и советские боевые награды / Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 50—53.
  • Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
  • Горбачев А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006
  • Потрашков С. В. Награды СССР, России и Украины. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2011. — С. 176—181. — ISBN 978-5-9910-1393-2.
  • Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 184—185. — ISBN 978-5-699-29296-7.
  • Славы орден // Советская энциклопедия истории Украины: в 4-х томах = Радянська енциклопедія історії України (укр.) / Відп. ред. А. Д. Скаба. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1972. — Т. 4. — С. 112.
  • Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 125—134. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
  • Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 58—60. — ISBN 978-5-373-03798-3.
  • Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 60—64. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чап_орден&oldid=1195564" гыч налме