«Сеҥымаш» орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Сеҥымаш онч.
«Сеҥымаш» орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл Флаг СССР СССР
Тип эн кӱшыл сарзе орден
Кӧлан пуалтеш Йошкар армийын кӱшыл командный составшын еҥыштлан
Кумылаҥдыш амал икмыняр але ик фронт кумдыкышто тугай сӧйлык операцийым эртарымылан, кунам тидлан кӧра обстановко вожшыге Йошкар Армийын пайдаже велыш вашталтеш
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Параметр шӱдырын вуй-влак коклаште — 72 мм,
чумыр нелыт — 78 г:
платине — 47 г,
шӧртньӧ — 2 г,
ший — 19 г,
рубин — 25 карат,
бриллиант — 16 карат.
Ыштыме кече 1943 ий 8 кылме
Икымше суапландарымаш 1944 ий 10 вӱдшор
Пытартыш суапландарымаш 1945 ий 9 идым
(1978 ий 20 пургыж)[к 1]
Суапландарыме чот 20 (19)[к 1]
Черет
Кугурак награде уке
Изирак награде уке
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «Совет Ушем Маршал Сталин Иосиф Виссарионовичым „Сеҥымаш“ орден дене суапландарыме нерген» 1944 ий 29 июльысо Указше. Сеҥымаш тисте: йошкарармеецлан газет, 1944, 2 л.

«Сеҥымаш» орден – СССР-ын эн кӱшыл сарзе орденже, тудым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 8 ноябрьысе «Сеҥымаш» орденым салтаклык Чап орден дене пырля тӧнежлыме нерген указше дене тӧнежлыме. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 18 августысо указше дене «Сеҥымаш» орденын образецшым да тасмаж нерген каласкален возымашым, тыгак орденын тасмаж дене планкым кондыштарыме радамым пеҥгыдемдыме. Чылаже 20 суапландарымаш да латшым кавалер лийын (кумытын кок гана суапландаралтыныт, иктыжым колымыжо деч вара награде деч кораҥденыт).

Эртымгорно

Ыштыме эртымгорно

1943 ийыште, Кугу Ачамланде сарыыште тура вашталтыш лиймеке, элым вуйлатыше-влакын поснак ойыртемалтше полководец-влакым палемдаш кӱшыл сарзе орденым ышташ кӱлешлык шочын. Тиде наградын эскизшым ямдылыме пашам шукташ иканаште икмыняр художник-медальерлан пуэныт[1].

Эн тӱҥалтыште наградылан «Шочмо мландылан ӱшанле улмылан» лӱмым пуаш шоненыт[2].

Ик эн ончыч, 1943 ий июльышто, орденын проектшым ончаш Совет Армийын тыл управлений штабшын офицерже полковник Н. С. Неёлов пуэн. Но тиде проектым пеҥгыдемдыме огыл, да наградын эскизшым ыштыме пашам умбакыже шуеныт. Тӱрлӧ вариант коклаште кумылаҥмаш Тылын тӱҥ интендант управленийжын техник комитетшын тӱҥ художникше А. И. Кузнецовын эскизшылан ойыралтын, тудо тымарте Отечественный сар орденын авторжо лийын. Орденын икымше образецшым И. В. Сталинлан 1943 ий 25 октябрьыште ончыктеныт. Орденын проектшым, покшелне тыртешке медальонышто Ленинын да Сталинын оҥ йотке профиль барельефыштым вераҥдыман (Неёловын ончычсо проектыштыже гайымак) вич мучашан шӱдырым Эн Кӱшыл Тӱҥ командующий пеҥгыдемден огыл. Медальон покшеке Сталин Кремльын Спас башньыжын сӱретшым вераҥдаш кумылаҥмыжым ойлен. 29 октябрьыште Кузнецов икмыняр у эскизмым пуэн, нунын кокла гыч Сталин иктыжым — «Сеҥымаш» манын возыманым — ойырен. Тылеч посна, художниклан орденын тӱжвал тӱсшым изишак тӧрлаташ пуымо: Спас башньын кугытшым да Кремль пырдыжын ужашыжым кугемдаш, фоным кандым ышташ, тыгак йошкар шӱдырын вуйышт колаште шарлен кайыше кечыйол-влакын (штрал маналтшын) кугытшым изишак вашталташ темлыме. 5 ноябрьыште орденын тергаш лукмо вариантше ямде лийын, тудым платине, бриллиант да рубин гыч ыштыме, тиде вариантым мучашлан пеҥгыдемденыт. Чылаже Кузнецов орденын латвич утла тӱрлӧ вариантшым темлен[3][4].

Орденым ышташ шергакан металл (платине да шӧртньӧ), бриллиант да рубин кӱлмылан кӧра орден знакым ышташ заказым Москосо ювелир-шагат фабрикын мастарыштлан пуэныт, тиде йӧршеш посна случай лийын – «Сеҥымаш» шочмо элысе чыла орден гыч улыжат икте лийын, кудым Монетный дворышто огыл ямдыленыт. Орденын 30 знакшым ышташ шонымо. Специалист-влакын шотлымышт почеш, кажне орденлан 180 (локтылалтмым шотыш налын) бриллиант, роза дене ягылтарыман 50 алмаз да 300 грамм платине кӱлын. Совнаркомын кӱштымыжӧ почеш Главювелирторглан 5400 бриллиантым, роза дене ягылтарыман 1500 алмазым да 9 килограмм яндар платиным колтеныт[5]. Орденым ыштыме годым Москосо ювелир-шагат фабрикын кӱшыл квалификациян мастарже И. Ф. Казённов тыгай нелылык дене ваш тӱкнен: пӱртӱс рубин тӱрлӧ семын йошкар тӱсан лийын да тудын дене, ик тӱсым кучен, эсогыл ик орденымат погаш лийын огыл. Тунам шке гыч ямдылыме рубиным кучылташ пунчалме, тушеч ик тӱсан ямдылкалымым кӱлеш нарым пӱчкеден лукташ лийын[6].

2010 ийыште Моско Кремльын Музейлашкыже пурышо «Сеҥымаш» орденын экземплярже-влакын экспертизыышт ончыктен: орденым ыштыме годым тыгак сар деч ончыч Гохраныште аралалтмаш гыч лукмо императорлык орденла да бриллиант дене сылнештарыме моло арверла гыч налме бриллиантымат кучылтмо[7].

Чылаже 22 экземпляр орденым ыштыме, нунын кокла гыч 2 экземплярым нигӧлан пуымо огыл[8].

1944 ийысе икымше суапландарымаш

Икымше суапландарымаш 1944 ий 10 апрельыште лийын. 1 №-ан орденын озаже 1-ше Украин фронтын командующийже Совет Ушем Маршал Г. К. Жуков лийын. 2 №-ан орденым Генеральный штабын начальникше Совет Ушем Маршал А. М. Василевский налын. 3 №-ан «Сеҥымаш» орден дене Эн Кӱшыл Тӱҥ командующий Совет Ушем Маршал И. В. Сталиным суапландарыме. Нуно чыланат тиде награде дене Пурласер Украиным утарымылан палемдалтыныт[1].

Г. К. Жуков «Шарнымаш да шонкалымаш-влак» книгаштыже[9] тиде событий нерген тыге возен:

« А. И. Антоновлан йыҥгыртымек, мый пален нальым: тудымат тыгак Эн Кӱшыл дек ӱжыныт. Тогдаяш неле лийын огыл: мый денем вашлийме деч ончыч И. В. Сталин пытартыш обстановко да Генеральный штабын шонымашыже дене палыме лийнеже.

Мыйын Эн Кӱшылын кабинетышкыже пурымем годым тушто тымарте А. И. Антонов, бронетанковый войскан командующийже маршал Я. Н. Федоренко да ВВС-ын командующийже генерал-полковник А. А. Новиков, тыгак Калык Комиссар-влак Каҥаш председательын алмаштышыже В. А. Малышев лийыныт.
Саламлалтмек, Эн Кӱшыл мый Николай Михайлович Шверник дене лийынам мо манын йодо.
Мый уке манын вашештышым.
– Пураш да Сеҥымаш орденым налаш кӱлеш.
Мый Эн Кӱшыл Тӱҥ командующийлан кӱшыл награде шумлык тауштышым.

»

Совет Ушем Маршал А. М. Василевский шкенжын «Чыла илышын пашаже» книгаштыже[10] орден дене суапландарымаш нерген тыге возен:

« 10 апрель кече, кунам Одессе немыч-румын фашист-влакым поктен колтымым пайремлен, мылам кок пачаш шарналтше. Тиде кечын мыйым «Сеҥымаш» кӱшыл сарзе орден дене суапландарымым пален нальым. Мый тиде орденым 2 №-аным[к 2] налынам, а 1 №-ан Георгий Константинович Жуковлан пуымаште шоген. Наградылык возымаш тыге ойлен: «Кугу масштабан сӧйлык операций-влакым вуйлатыме шотышто Эн Кӱшыл Тӱҥ командованийын заданийжым моштен шуктымылан, кунам тидлан кӧра немыч-фашист захватчик-влакым кырен шалатыме пашаште пеш кугу сеҥымашыш шумо».

Телефон дене мыйым икымше, эше СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указшым савыктыме деч ончычак, Эн Кӱшыл Тӱҥ командующий саламлен. Тудо мый Донбассым да Украиным утарымылан гына огыл, а Крымым ончыкылык утарымылан суапландаралтам манын каласыш, мыйын тӱткышем ынде тушко куснышаш, тидын годымак 3-шо Украин фронт нергенат мондыман огыл мане.

»

Сар мучаш

Маршал А. М. Василевскийын 7 № дене кокымшо «Сеҥымаш» орденлан учёт картычке (маршал А. М. Василевскийлан 2 № номеран икымше «Сеҥымаш» орденым 1944 ий 10 апрельыште пуэныт)

Вес суапландарымаш ик ий гыч гына лийын: 1945 ий 30 мартыште орденын кавалерже 1-ше Белорус фронтын командующийже Совет Ушем Маршал Г. К. Жуков – Эн Кӱшыл Тӱҥ командованийын заданийжым моштен шуктымылан (кокымшо орден), 2-шо Белорус фронтын командующийже Совет Ушем Маршал К. К. Рокоссовский – Польшым утарымылан, да 1-ше Украин фронтын командующийже Совет Ушем Маршал И. С. Конев – Польшым утарымылан да Одер гоч вончымылан — лийыныт[12].

1945 ий 19 апрельысе указ дене 2-шо орден дене 3-шо Белорус фронтын командующийже Совет Ушем Маршал А. М. Василевский суапландаралтын – Кёнигсбергым налмылан да Эрвел Пруссийым утарымылан, тыгай возымаш дене: «Кугу масштабан сӧйлык операций-влакым виктарыме шотышто Эн Кӱшыл Тӱҥ командованийын заданийжым моштен шуктымылан, кунам тидлан кӧра неиыч-фашист сарзывийым кырен шалатыме пашаште пеш кугу сеҥымашыш шумо»[12].

Тудо ийынак 26 апрельыште эше кокытын суапландарылтыныт: 2-шо Украин фронтын командующийже Совет Ушем Маршал Р. Я. Малиновский да 3-шо Украин фронтын командующийже Совет Ушем Маршал Ф. И. Толбухин. Коктынат Венгрийын да Австрийын территорийыштым неле, вӱрым йоктарыман кредалмаште утарымылан суапландарылтыныт[12].

31 майыште СССР Каҥаш Президиумын указше дене Ленинград фронтын командующийже Совет Ушем Маршал Л. А. Говоров суапландаралтын – Ленинград воктене да Прибалтикыште немыч сарзывийым кырен шалатымылан[12].

4 июньыште «Сеҥымаш» орден дене пӱтынь сар жапыште сӧйлык операций-влакым планлымылан да фронт-влакын пашаштым келыштарен шогымылан эше кок сарзе вуйлатышым суапландаралтыныт: Эн Кӱшыл Тӱҥ командованийын Ставкыжын представительже Совет Ушем Маршал С. К. Тимошенко да Генеральный штаб начальник, армий генерал А. И. Антонов[12].

1945 ий 26 июньысо указ дене И. В. Сталиным кокымшо гана «Сеҥымаш» орден дене суапландарыме[13].

Японий дене сарын лектышыже почеш 1945 ий 8 сентябрьыште «Сеҥымаш» орденын кавалерже Мӱндыр Эрвел фронтын командующийже Совет Ушем Маршал К. А. Мерецков лийын[12].

Орденын статутшо

1. «Сеҥымаш» орден дене, кӱшыл сарзе орден семын, Йошкар Армийын кӱшыл командный составшын еҥышт икмыняр але ик фронт кумдыкышто тугай сӧйлык операцийым эртарымылан суапландаралтыт, кунам тидлан кӧра обстановко вожшыге Йошкар Армийын пайдаже велыш вашталтеш.

2. «Сеҥымаш» орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене гына шукталтеш.

3. «Сеҥымаш» орден оҥын шола могырыштыжо кыдал деч 12—14 см кӱшнӧ кондышталтеш

— Статут ордена «Победа»[14]

.

«Сеҥымаш» орден дене суапландарыме-влаклан, посна ойыртемыш пале семын, «Сеҥымаш» орденын кавалерже-влакын лӱмыштым тушко пурташ шарныктыш оҥа тӧнежлалтеш. Шарныктыш оҥа Кугу Кремль полатыште вераҥдалтеш[14].

Каласкален возымаш

Орденын знакше

США-н Калыкле архивштыже аралалтше «Сеҥымаш» орден

«Сеҥымаш» орденын знакше бриллиант дене тӱраҥдыме вич лукан рубин шӱдыр улеш[1]. Шӱдырын мучашыже-влак кокласе чараште кечыйол-влак шарлат, нуным бриллиант дене шавыме[15]. Шӱдыр покшел тыртыш гай, тудым канде эмаль дене леведме, лавр-тумо аршаш дене тӱраҥдыме. Тыртыш покшелне Кремль пырдыжын шӧртньӧ сӱретше, эше покшелныже Ленинын мавзолейже да Спас башне улоref name="с:1"/>. Сӱрет ӱмбалне ош эмалян буква дене «СССР» манын возымо. Тыртышын ӱлыл ужашыштыже йошкар эмалян тасмаште ош эмалян буква дене «СЕҤЫМАШ» манын возымо[15].

Орденын знакшым платине гыч ыштат. Орденым сылнештарымаште платине, шӧртньӧ, ший, эмаль, шӱдырын кечыйоллаштыже шке ыштыме вич рубин да 174 тыгыде бриллиант кучылталтыныт[1].

Шӱдырын кугытшо ваштареш улшо вуй-влак коклаште 72 мм. Спас башне сӱретан тыртышын диаметрже – 31 мм[1]. Орденын чумыр кугытшо – 78 г. Орденыште платине – 47 г, шӧртньӧ – 2 г, ший – 19 г. Вич рубин гыч кажныжын нелытше — 5 карат[2]. Знакыште бриллиантын чумыр нелытше – 16 карат[1].

«Сеҥымаш» орденын знакше – неле конструкциян, шуко тӱрлӧ посна ужаш гыч шога. Шӱдырын негызше да шарлыше кечыйол-влак платине гыч ышталтыныт. Покшел йыргешке медальон ший гыч ышталтын да эмаль дене леведалтын. Спасский башньын, Мавзолейын да лавр укшынпижыктен шындыман сӱретыштым платине гыч ыштыме да шӧртняҥдыме[5].

Знакын реверсше покшелне вич заклёпко дене йыргешке ший изи пластиным пеҥгыдемдыме, тудын покшелныже пӱчкедыме ший штифт верланен. Ишыктыме гайке йыргешке форман, диаметрже 14—16 мм, ший гыч ышталтын[5].

Тасма

Орденлык тасма порсын муар гыч, лопкытшо 46 мм[16]. Тудо 6 моло совет орденын тӱсшым иктыш уша, нуно пел миллиметр лопкытан ош яра вер дене ойыралтыныт[17]:

Тасма 46 мм лопкытан да 8 мм кӱкшытан вияш лукан посна планкыште моло орден ден медаль-влакын тасмашт деч 1 см кӱшнӧ кондышталтеш[18].

Орден тасман планкым моло планке деч 1 см кӱшнӧ кондыштараш 1944 ийыште пеҥгыдемдыме кӱштен йодмашым кительыште вер шагал улмылан кӧра илышыште шукташ неле лийын. 1955 ий 30 июньышто Обороно Министрын 105 №-ан приказше дене «Сеҥымаш» орден тасман планкым моло планке-влак деч кӱшнырак, но нунын деч кораҥдыде кондыштарыме правил пурталтын. Орден дене Л. И. Брежневым суапландарымеке иже СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 28 мартысе Указше дене «Сеҥымаш» орден тасман планкым моло награде-влак тасман планкышт деч 1 см кӱшнырак кондыштарашщ палемдыме[16].

Орденын ойыртемже да тӱрлӧ улмыжо

Орденым пижыктыме кок тӱрлӧ йӧн лийын. «Сеҥымаш» орденын чыла знакыштыжат нуным ыштыме годым штифтан пижыктымаш лийын. 1978 ийыште, Л. И. Брежневлан пуымо деч ончыч, XX номер дене шотлыман орденын знакшым булавке дене пижыкташ вашталтен ыштыме[19][20]. Фельдмаршал Монтгомерилан кучыктымо орденымат булавке дене пижыкташ вашталтен ыштыме, англичан наградылан тидыже йӱла семын лийын[21].

Россий Федерацийыште орденын верланымыже

«Сеҥымаш» орден «1941-1945 ийласе Кугу Отечественный сарыште Сеҥымашлан 60 ий» лӱмгече медальыште

Россий Федерацийын награде системыштыже «Сеҥымаш» орден уке. Тидын годымак «Сеҥымаш» орденым кондыштарыме правил Российын кызыт ыштыше икмыняр нормативный правовой актыштыже уло. Мутлан, сарзыслужышо-влакын кугыжаныш наградым, ойыртемыш знак-влакым да лӱдыкшыдымылык орган-влакын моло знакыштым кондыштарыме Шот-радамлан келшышын, Россий ФСБ-ын 2008 ий 31 мартысе 130 №-ан Приказше дене пеҥгыдемдыме сарзе форман вургемым чийыме да Лӱдыкшыдымылык федерал службо орган-влакын сарзыслужыштын ойыртемалтше знак ден моло ойыртемыш знак-влакым кондыштарыме Правиллан келшышын, «„Сеҥымаш“ кӱшыл сарзе орденым „Ачамланде ончылно суаплан“ орденын шӱдыржӧ деч шолаштырак але тудын олмышто вераҥдат»[22].

Россий Федерацийысе таможньо органласе должностной еҥ-влакын форменный, специальный вургемым, йолчиемым да снаряженийым чийыме Правил почеш, кудыжым Россий ФТС-ын 2007 ий 4 сентябрьысе 1078 №-ан Приказше дене пеҥгыдемдыме, «„Сеҥымаш“ кӱшыл сарзе орденым оҥын шола могырыштыжо орден да медаль-влак деч ӱлнӧ „Ачамланде ончылно суаплан“ орденын шӱдыржӧ деч шолаштырак вераҥдат».

Россий Госстандартын 1995 ий 31 июльысо 412 №-ан Пунчалже дене пеҥгыдемдыме калык нерген информаций шотышто Пӱтынь Российысе классификаторышто (ОК 018-95) «Сеҥымаш» орден «СССР-ын наградыже-влак» 60 фасетыште тыгак ушештаралтын[23].

«Сеҥымаш» орден филателийыште, нумизматикыште да шарныктыш палылаште

  • Орден СССР-ын маркылаштыже да оксалаштыже
  • СССР-ын маркыже, 1945 ий

    СССР-ын маркыже, 1945 ий

  • СССР-ын маркыже, 1945 ий

    СССР-ын маркыже, 1945 ий

  • СССР-ын маркыже, 1945 ий

    СССР-ын маркыже, 1945 ий

  • Российын почто блокшо, 2010 ий

    Российын почто блокшо, 2010 ий

  • Россий Банкын оксаже. Ший, 3 теҥге, 2022 ий

    Россий Банкын оксаже. Ший, 3 теҥге, 2022 ий

  • НБРБ-ын оксаже

    НБРБ-ын оксаже

  • Пензыште «Сеҥымаш Орденын» шарныктыш палыже

    Пензыште «Сеҥымаш Орденын» шарныктыш палыже

  • «Сеҥымаш орден» Николаевыште Тыныс площадьыште стелам сылнештарымаште

    «Сеҥымаш орден» Николаевыште Тыныс площадьыште стелам сылнештарымаште

  • Орден Минскыште Сеҥымаш монументын шпильыштыже

    Орден Минскыште Сеҥымаш монументын шпильыштыже

  • Орден Липецкыште Сеҥымаш обелискын шпильыштыже

    Орден Липецкыште Сеҥымаш обелискын шпильыштыже

  • «Сеҥымаш» орден Берлиныште «Сарзе-утарыше» монумент негызысе пӧлемын туврашыштыже

    «Сеҥымаш» орден Берлиныште «Сарзе-утарыше» монумент негызысе пӧлемын туврашыштыже

  • «Сеҥымаш» орден Киевыште Кокымшо тӱнямбал сарыште Украин историй Тоштерын залыштыже монумент негызын туврашыштыже

    «Сеҥымаш» орден Киевыште Кокымшо тӱнямбал сарыште Украин историй Тоштерын залыштыже монумент негызын туврашыштыже

Палемдымаш

Умылтарымаш

  1. ↑ 1 2 Брежневым 1978 ий 20 февральыште суапландарыме да колымыжо деч вара награде деч кораҥдымым шотлаш огыл гын, 19 орден
  2. ↑ По наградным документам Василевскому был вручён экземпляр ордена с № 6[11].

Важ

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 К 70-летию учреждения ордена «Победа». сайт Министерства обороны России (8 кылме 2013).
  2. ↑ 1 2 Зачем был нужен орден Победы? (руш.). Вокруг света. Тергыме кече: 10 сӱрем 2017.
  3. ↑ Владимир Пахомов. «Слава», озарённая «Победой». Советская Россия (23 шыжа 2003). Тергыме кече: 16 шорыкйол 2008.
  4. ↑ Большинство эскизов ордена, выполненных А. И. Кузнецовым, опубликованы в: Кикнадзе В. Г. Свидетельство непревзойдённого полководческого искусства. // Военно-исторический журнал. — 2006. — № 6. — С. 2-3 цветной вкладки в журнал.
  5. ↑ 1 2 3 Орден «Победа». Л.М. Гаврилова (неопр.). www.kreml.ru. Тергыме кече: 25 пургыж 2021.
  6. ↑ dreamowner. Pretium laborum non vile. ХайВей (3 теле 2007). Тергыме кече: 22 шорыкйол 2008.
  7. ↑ Ольга Стрельцова, Дмитрий Шаракин. Выставка орденов времен Великой Отечественной открылась в Кремле. ТВ Центр — Официальный сайт телекомпании (7 вӱдшор 2015). Тергыме кече: 10 сӱрем 2017. Архивлыме 10 сӱрем 2017 ий.
  8. ↑ Сарычева, 2018.
  9. ↑ Г. К. Жуков. Воспоминания и размышления. Глава восемнадцатая. В сражениях за Украину. Военная литература. Тергыме кече: 24 теле 2007.
  10. ↑ А. М. Василевский. Дело всей жизни. 60 лет Великой Победе. Тергыме кече: 24 теле 2007. Архивировано из оригинала 24 ӱярня 2009 ий.
  11. ↑ Цыпленков, 2014.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 Сазонов, Стефанов, 2015, с. 7.
  13. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 июня 1945 г. «О награждении орденом „Победа“ Маршала Советского Союза Сталина Иосифа Виссарионовича.» («Правда Украины», 28 июня 1945 г., № 126.)
  14. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 ноября 1943 г. «Об учреждении ордена „Победа“» (Ведомости Верховного Совета СССР, 1943 г., № 48)
  15. ↑ 1 2 Орден «Победа». Артефакт (4 шорыкйол 2023).
  16. ↑ 1 2 Цыпленков Кирилл. Выше других орденских лент… Неизвестная история учреждения ленты ордена «Победа» // Старый Цейхгауз. — 2010. — № 2(34). — С. 66—73.
  17. ↑ ОРДЕН «ПОБЕДА» (СССР). Геральдика.ру (4 шорыкйол 2023).
  18. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18 августа 1944 г. «Об утверждении образца и описания ленты ордена „Победа“ для ношения на планке без ордена» (Ведомости Верховного Совета СССР, 1944 г., № 46)
  19. ↑ Сарычева Мария. Орден «Победа» Л. И. Брежнева в Музеях Московского Кремля // Старый Цейхгауз : журнал. — М., 2018. — № 1—2 (77—78). — С. 115—118.
  20. ↑ Paul McDaniel and Paul J. Schmitt. = The Comprehensive Guide to Soviet orders and medals. — Arlington, Virginia: Historical research, 1997. — ISBN 0-9656289-0-6.
  21. ↑ Орден «Победа»: легенды и факты на YouTube, начиная с 26:56. Канал Российской государственной библиотеки искусств, рассказчик Кирилл Владимирович Цыпленков.
  22. ↑ Подпункт «г» пункта 6 Порядка, утверждённого Приказом ФСБ России от 31 марта 2008 года № 130
  23. ↑ Позиция 103 Общероссийского классификатора информации о населении (ОК 018-95) Архивысе копий 30 идым 2008 гыч

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=«Сеҥымаш»_орден&oldid=1196894" гыч налме