Нахимов орден

Нахимов орден
I степенян
II степенян
Эл	СССР
Тип	орден
Кӧлан пуалтеш	Сарзе-Теҥыз Флот офицер-влаклан
Кумылаҥдыш амал	теҥыз операцийым ямдылымаште, эртарымаште да йӧным ыштымаште чапле сеҥымашлан суапландаралтыт, кунам тидлан кӧра тушманын наступатлыме операцийжым чактарыме але флотын тале операцийжылан йӧным ыштыме, тушманлан кугу зияным ыштыме да шке тӱҥ вийым арален кодымо
Статус	вашталтше статут дене кучыкталтеш
Статистике
Ыштыме кече	1944 ий 3 ӱярня
Икымше суапландарымаш	1944 ий 16 ага
Суапландарыме чот	I степень — 82 II степень — 972
Черет
Кугурак награде	I степень: I степенян Кутузов орден, II степень: II степенян Кутузов орден
Изирак награде	I степень: I степенян Богдан Хмельницкий орден, II степень: II степенян Богдан Хмельницкий орден
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Нахимов орден — Кугу Ачамланде сар жапысе совет флот награде.

СССР ВС Президиумын сарзе орден-влакым ыштыме нерген 03.03.1944 деч указше дене тӧнежлыме: Сарзе-Теҥыз Флот офицер-влакым суапландараш Ушаков орден дене ик жапыштак I ден II степенян Ушаков орденым да I ден II степенян Нахимов орденым.

Орден архитектор М. А. Шепилевскийын проектше дене ышталтын.

Историй

И. В. Сталинын шкенжын темлымашыже почеш ончыктымо орденын проектше шолдыра рубин дене ешарен сылнештарыме лийын, тидыже тудым СССР-ын ик эн шерге орденым ыштен.
Орден дене икымше суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене огыл, а флот командующийын приказше дене шукталтын. Тидлан кӧра суапландарымаш историйыште ятыр оҥайсыр лийыныт. I степенян Нахимов орденын икымше кавалерже Шем теҥыз флотын сер обороно начальникше П. А. Моргунов лийын (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 16 майысе Указше), но 1 №-ан знак дене Балтийский флотын шхер корабльже-влак бригадын командирже Фельдман Н. Э. суапландаралтын.

1-ше ранган капитан Слизский Г. Н. 1 №-ан II степенян Нахимов орден дене 1944 ий кеҥежым суапландарыме лийын. Но II степенян Нахимов орденын икымше кавалерже младший лейтенант Н. И. Васин, Йӱдвел флотын 46-шо штурмовой авиаполкын лётчикше, лийын. Тудым Йӱдвел флотын командующийын приказше почеш 1944 ий 5 апрельыште суапландарыме, но 1944 ий 16 майыште Васин кредалмашеш колен да орденым налын шуктен огыл.
Тиде наградын икымше кавалерже-влак коклаште Шем теҥыз флотын командующийже Ф. С. Октябрьский (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 25 сентябрьысе Указше), Йӱдвел флотын командующийже А. Г. Головко, В. И. Платонов (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 2 ноябрьысе Указше), В. А. Андреев, И. Д. Елисеев, Н. В. Исаченков, С. Г. Кучеров, Н. В. Малышев, А. Г. Орлов, И. В. Рогов, А. С. Фролов (СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 5 ноябрьысе Указше) да молат лийыныт.

I степенян Нахимов орден дене ВМФ-н часть ден соединенийже-влак суапландаралтыныт: Дунайысе сарзе флотилий, ШФ-н торпеде катер-влакын 1-ше Севастопольысо бригадышт, КБФ-н 1-ше Йошкар Тистан торпеде катер-влак бригадыже, КБФ-н 51-ше Таллинысе минно-торпедный авиационный полкшо.

I да II степенян орден-влак дене тыныс жапыште улыжат ик гана суапландарымаш 1981 ий 4 ноябрьыште лийын, «Касвел-81» оперативно-стратегический тунеммашым ямдылымылан да сайын эртарымылан нунын дене адмирал-влак Н. Н. Амелько, И. М. Капитанец, тыгак контр-адмирал-влак Г. Н. Авраамов да Э. Н. Семенков суапландаралтыныт.

Чылаже I степенян Нахимов орден дене 82 суапландарымаш лийын (77 — офицерым тичмаш спискым онч. Архивысе копий 27 кылме 2021 гыч, 5 — сарзе частьым тичмаш спискым онч.), II степенян Нахимов орден дене 469 суапландарымаш лийын.

Орденын статутшо

Нахимов орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицерже-влак теҥыз операцийым ямдылымаште, эртарымаште да йӧным ыштымаште чапле сеҥымашлан суапландаралтыт, кунам тидлан кӧра тушманын наступатлыме операцийжым чактарыме але флотын тале операцийжылан йӧным ыштыме, тушманлан кугу зияным ыштыме да шке тӱҥ вийым арален кодымо.

Нахимов орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Указше дене шукталтеш. Нахимов орден кок степень гыч шога: I да II степень. Орденын эн кӱшыл степеньжылан I степень шотлалтеш.

I степенян Нахимов орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицер-влак суапландаралтыт:

• Моткоч моштен ямдылыме да сайын эртарыме операцийлан, флотын чыла вийжын вашла полшымаште, обороно позицийыште, кунам тидыже тушманын теҥыз вийжым тудын шукырак улмыж годым кырен шалатымашке да поктен кайымашке конден;
• Теҥызыште але теҥыз позицийыште кредалмаште лийше флотын посна содинений ден частьше-влакын пашаштым сайын вораҥдарымылан, шке гыч лӱддымын да чоткыдын вуйлатымылан, кунам тидыже шке соединенийын але частьын кредал кертмашыжым арален кодымо годым тушманын кугу вийжым пытарымашке, нуным шке задачыштым шуктымо деч кораҥмашке конден;
• Десант ваштарешлык операцийым сайын вораҥдарымылан да эртарымылан, кунам тидлан кӧра тушман шке вийжым кугун йомдарен да десантым конден волтымаш деч кораҥаш таратен;
• Теҥызыште флотын операцийжылан йӧным ыштыше тале пашам сайын эртарымылан, шке коммуникаций ден базым да теҥыз серым аралымылан;
• Йошкар Армийын флангшылан тушманын серыштыже флотын вийже ден теҥыз десантын тале пашашт дене полшымо шотышто операцийым сайын вораҥдарымылан да эртарымылан;
• Операцийлан йӧным ыштымаште сайын вуйлатымылан, кунам тидлан кӧра кугу сӧйлык сеҥымаш ышталтын.

II степенян Нахимов орден дене Сарзе-Теҥыз Флотын офицерже-влакым суапландарат:

• Шке коммуникацийым, базе ден сер мландым аралымаште моштен да лӱддымын талын тыршымылан, кунам тидыже тушманын кугу вийжым пытарымашке конден да тудын ончылно шогышо задачым шукташ чаракым ыштен;
• Тушманын сер воктеныже мине-влакым шындыме годым сайын вораҥдарыме да лӱддымын эртарен колтымо пашалан, кунам тидлан кӧра флотын операцийжым шукташ йӧн лийын але тушманын шергакан корабльже-влакым пытарыме;
• Тушманын серже воктене мине печым тралыме шотышто сайын вораҥдарыме да лӱддымын эртарен колтымо пашалан, кунам тидлан кӧра флотын тале операцийжылан йӧн ышталтын;
• Сӧйлык заданийым сайын шуктымылан, тыгодым шке лӱддымылыкым ончыктымылан, кунам тидыже тушманын корабльже-влакым да шергакан объектлажым пытарымашке конден;
• Сӧйыштӧ подчинённый-влакым моштен вуйлатымылан, кунам тидыже тушманын еҥ шот дене ончылтымашыже годым сеҥымашыш конден да шке корабльын, частьын, подразделенийын кредал кертмашыжым арален кодымо;
• операцийым сайын да моштен йӧнештарымылан, кунам тидлан кӧра сӧйыштӧ кугу сеҥымашке шумо.

I да II степенян Нахимов орден оҥын шола могырыштыжо келшыше степень-влакан Кутузов орден деч вара кондышталтеш.

Орденын ойыртемже

Нахимов орден — СССР-ын ик эн шуэ орденже. Шке коллекцийлаште ик экземпляр дене гына улыт. Тиде орден шукыжо я музей фондлаште, я ончычсо СССР деч ӧрдыжтӧ улыт (тӱҥ шотышто США да Касвел Европысо коллекционер-влак дене).

Икымше степенян Нахимов орденын конструкций манмыже неле да икмыняр ужаш гыч шога. Икымше ужашыже шӧртньӧ гыч ыштыме вич мучашан штрал шӱдыр улеш. Кокымшо ужашыже ший гыч ыштыме вич мучашан кечыйолан шӱдыр, тудын кечыйолжо-влакым якорь семын ыштыме. Шӧртньӧ шӱдырын штралже-влак ший кечыйол-влак коклаште верланеныт. Орденын кумшо ужашыже покшелне улшо йыргешке медальон улеш, тудым ший шӱдыр ӱмбак пыштыме. Медальон шӧртньӧ гыч ышталтын да эмаль дене леведалтын. Нылымше ужашыже Нахимовын шӧртньӧ профильже улеш, тудым покшелнысе эмалян медальон ӱмбак пыштыме. Ший шӱдырын кечыйоллаштыже тыгак вич рубин орденын посна компонентше улеш.

Орденын реверсыштыже ший шӱдырыш пӱчкедыман ший штифтым паитлыме. Штифт ӱлнӧ куд шӧрынан изи гайке уло (шӧртньӧ ден ший шӱдырым уша). Реверс кӧргысӧ шӧртньӧ штрал шӱдырыштӧ чын тыртыш форман рож уло. Рож вошт ок лек, тудын шӧртньӧ кылдыш-влакше уло, нуным циферблат почеш 12, 4 да 8 шагатеш вераҥдыме. Кылдыш-влак реверсын рӱдыштӧ, штифт воктене ушналтыт. Орденым вургемеш пижыкташ 33 мм диаметран стандартан ишыктыше гайке кучылталтеш.

МОНЕТНЫЙ ДВОР клеймам ик корнеш таптыме буква дене ыштыме да шӧртньӧ штрал шӱдырыштӧ тудын кӱшыл тӱрыштыжӧ верланен (циферблат почеш 12 шагатыште). Орденын номержым кид дене штихель дене ыштыме да шӧртньӧ шӱдырын ӱлыл кечыйолжо воктене кутынек вераҥдыме (циферблат почеш 6 шагатыште).

Орденын эн изи палыме номерже — 4, эн кугужо — 106.

Кокымшо степенян Нахимов орден тӱрыснек ший гыч ышталтын. Шӱдырын кечыйоллаштыже рубин олмеш шокшо эмальым кучылтмо. Орденын шке знакше кок ужаш гыч шога. Икымше ужашыже — лу мучашан ший шӱдыр, кокымшо ужашыже — Нахимов профилян покшелнысе йыргешке медальон, тудо лу мучашан шӱдырыш паитлыме йӧн дене пижыкталтеш. Орденын реверсше яклака, изиш оварген пурышо. Реверс покшелне пӱчкедыман ший штифтым паитлен шындыме. Реверсыште заклёпко-влак уке улыт. МОНЕТНЫЙ ДВОР клеймам таптыме йӧн дене ыштыме да пӱчкедыман штифт деч кок корнылан ӱлнырак вераҥдыме. Орденын номержым кид дене штихель дене возымо, клейма йымалне, шӱдырын ӱлыл кечыйол воктеныже, вераҥдыме (циферблат почеш 6 шагатыште). Клейман могай улмыжо шот дене II степенян Нахимов орден кок тӱрлӧ.

Кок степенян орденын кавалерже-влак

• Аржавкин, Александр Фёдорович (1-ше ст.- 28.06.1945, 2-шо ст.- 23.08.1944)
• Амелько, Николай Николаевич (1-ше ст.- 04.11.1981, 2-шо ст.- 08.07.1944)
• Сербин, Иван Иванович (1-ше ст.- 28.06.1945, 2-шо ст.- 24.05.1945)

Орден Россий Федерацийыште

Тӱҥ статья: Нахимов орден (Россий)

Южо моло орден дене пырля Нахимов орден Россий Федерацийын награде системыштыже Россий Федераций Кӱшыл Каҥашын 1992 ий 20 мартысе 2557-I №-ан Пунчалже дене аралалт кодын, но Россий Федерацийын наградыже семын 2010 ий марте статутшо да официальнын каласкален возымашыже лийын огыл. Икымше суапландарымаш 2012 ийыште лийын.

Тыгак ончо

• Ли Сун Синын адмирал орденже — КНДР-ын кугыжаныш наградыже гаяк.

Палемдымаш

Литератур

• Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. Государственный ордена Ленина исторический музей. — М.: Внешторгиздат, 1990. — С. 53—60.
• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 40—41.
• Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
• Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 181. — ISBN 978-5-699-29296-7.
• Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 169—172. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
• Суржик Д. В. Награды Второй мировой войны. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2011. — С. 68—71. — ISBN 978-5-373-03798-3.
• Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 66—68. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.

Кылвер-влак

• Фотографии знаков ордена обеих степеней
• Полный список кавалеров ордена Нахимова I степени
• Полный список кавалеров ордена Нахимова I степени (список содержит: номер ордена, дату награждения, дату вручения). Архивысе копий 27 шыжа 2016 гыч
• Орден Нахимова — редчайшая советская флотская награда времен Второй мировой войны Архивысе копий 14 ӱярня 2022 гыч