Ава чап (орден)

«Ава чап» орден
I степенян
II степенян
III степенян
Эл	СССР
Тип	орден
Кӧлан пуалтеш	ава-влаклан
Кумылаҥдыш амал	шым йочам ыштыше да ончен куштышо ава-влак — III степенян кандаш йочам ыштыше да ончен куштышо ава-влак — II степенян индеш йочам ыштыше да ончен куштышо ава-влак — I степенян
Статус	не вручается
Статистике
Параметр	кӱкшыт — 36 мм, лопкыт — 29 мм
Ыштыме кече	1944 ий 8 сӱрем
Икымше суапландарымаш	1944 ий 6 теле
Суапландарыме чот	5 534 724
Черет
Кугурак награде	«Героине-ава» орден
Изирак награде	I степенян Авалык медаль
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Ава чап» орден СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 8 июльысо Указше дене тӧнежлалтын.

Орденын статутшым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1944 ий 18 августысо Указше дене пеҥгыдемдыме.

Орденын статутышкыжо вашталтыш ден ешартышым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1947 ий 16 декабрьысе, 1973 ий 28 майысе да 1980 ий 28 майысе Указше-влак дене пуртымо.

Орденын историйже

СССР-ын маркыже, 1945 ий

«Ава чап» орден «Героине-ава» орден да Авалык медаль дене пырля тӧнежлалтын да нунын коклаштышт верым налын шоген.

Орденын проектшын авторжо – Гознакын тӱҥ сӱретчыже, РСФСР искусствын сулло пашаеҥже И. И. Дубасов. Орден Москосо монетный дворышто ышталтын.

«Ава чап» орден дене суапландарыме нерген СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын икымше Указше 1944 ий [[6 теле|6 декабрьыште] лектын.

Указ почеш, I степенян орденым 21 ӱдырамашлан, II степенян орденым 26 ӱдырамашлан да III степенян орденым 27 ӱдырамашлан пуымо.

1 №-ан I степенян орденым колхознице Аксёнова М. С.-лан, 1 №-ан II степенян орденым кевытыште ужалыше Аввакумова Е. С.-лан, а 1 №-ан III степенян орденым сурт озавате Андриевских А. С.-лан пуымо.

1983 ий 1 январьлан I степенян «Ава чап» орден дене 753 тӱжем наре суапландарымаш лийын, II степенян «Ава чап» орден дене – 1 млн 508 тӱжем наре суапландарымаш да III степенян «Ава чап» орден дене – 2 млн 786 тӱжем наре суапландарымаш.

1995 ий 1 январьлан «Ава чап» орденын кум степеньжыге чылаже 5 534 724 суапландарымаш лийын.

Орденын статутшо

«Ава чап» орден дене шым, кандаш да индеш йочам ыштыше да ончен куштышо ава-влак суапландаралтыныт.

«Ава чап» орден дене суапландарымаш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум лӱм дене союзный да автономный республик-влакын Кӱшыл Каҥаш-влак Президиумыштын указышт дене шукталтын.

«Ава чап» орден кум степенян лийын: I, II да III степень.

Орденын кӱшыл степеньже I степень лийын.

«Ава чап» орден дене суапландаралтыныт:

• шым йочам ыштыше да ончен-куштышо ава-влак – III степенян орден дене;
• кандаш йочам ыштыше да ончен-куштышо ава-влак – II степенян орден дене;
• индеш йочам ыштыше да ончен-куштышо ава-влак – I степенян орден дене.

Орденын келшыше степеньже дене суапландарымаш тиде аван пытартыш йочаже ик ияш лийме годым да молышт илыше улмышт годым шукталтын.

Орден дене суапландарыме годым тыгак тыгай йоча-влак шотыш налалтыныт:

• законын шот-радамже почеш аван эргылыкеш налме-влак;
• СССР-ым аралыме годым але сарзе службын моло пашажым шуктымаште, але айдемын илышыжым утарыме шотышто, социалистический малпогым да социалистический права шот-ратым утарыме шотышто СССР гражданинын порысшым шуктымаште колышо але уверде йомшо-влак, тыгак ончыктымо обстоятельствалаште налме сусыр, контузий, эмганымаш але черлан кӧра, але пашаште эмганымылан, але профессионал черлан кӧра колышо-влак.

Кандаш але индеш йочан ава-влакым «Ава чап» орден дене суапландарымаш келшыше степенян ик орден дене веле шукталтын.

«Ава чап» орден оҥын шола велныже кондышталтеш да суапландаралтше-влакын моло орден ден медальже-влак улмо годым нунын деч кӱшнӧ верлана.

Орден нерген каласкален возымаш

I степенян «Ава чап» орденын знакше ший гыч ышталтеш да оварен лекше овал улеш. Орденын кӱшыл ужашыштыже рубинан-йошкар эмаль дене леведме лойгышо тисте, тушто «Ава чап» манын возымо да орденын степеньжым ончыктышо цифр уло. Тисте йымалне – ош эмаль дене леведме изи щит, тушто «СССР» манын возымо. Изи щитын кӱшыл ужашыштыже – йошкар эмалян шӱдыр. Изи щитын ӱлыл ужашышкыже оксидлыме сорла ден чӧгытым пыштыме. Орденын шола ужашыштыже – кидышкыже йочам кучышо аван оксидлымке фигуржо. Фигурым ӱлнӧ роза петыра. Орденын ӱлыл пелыжым шӧртняҥдыме лышташла дене тӱраҥдыме. Орденысе возымаш-влакым шӧртняҥдыме.

II степенян «Ава чап» орден тидын дене ойыртемалтеш: тистым шемалге-канде эмаль дене леведме, а орденын ӱлыл ужашыжым тӱраҥдыше лышташ-влак шӧртняҥдыме огытыл.

III степенян «Ава чап» орденын знакше тидын дене ойыртемалтеш: изи щитокысо тисте, изи щитокшат да изи шӱдыр эмальдыме улыт, а орденын ӱлыл ужашыжым тӱраҥдыше лышташ-влак шӧртняҥдыме огытыл.

Орденын кӱкшытшӧ – 36 мм, лопкытшо – 29 мм.

«Ава чап» орденым ший гыч ыштат. I да II степенян орденыште ший – 19,788±1,388 г, III степеняныште – 19,699±1,388 г. I степенян орденын чумыр нелытше 21,79±1,73 г. II степенян орденын чумыр нелытше 21,41±1,50 г. III степенян орденын чумыр нелытше 21,29±1,50 г.

Орден изи пылыш да колча полшымо дене бант гай койшо, ош эмаль дене леведман металл гыч ыштыме изи колодко дене ушалтеш. Ош эмалян фонышто канде изи корно-влак улыт: икымше степеньлан – ик изи корно, кокымшылан – кокыт да кумшылан – кум изи корно. Изи колодкын тупынь велыштыже орденым вургемеш пижыкташ булавке уло.

Тыгак ончо

• «Ача-ава чап» орден

Литератур

• Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 54.
• Малинкин А. Н. Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 2005. — 136 с. — ISBN 5-86947-958-7.
• Потрашков С. В., Лившиц И. И. Награды Второй мировой войны. — М.: Эксмо, 2008. — С. 187—188. — ISBN 978-5-699-29296-7.
• Смыслов О. С. Награды Великой Победы. — М.: Вече, 2010. — С. 238—240. — (История наград). — ISBN 978-5-9533-4637-5.
• Царёва Т. Б. Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки. — Ростов н/Д.: Владис, 2010. — С. 69—70. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-9567-0859-0.

Кылвер-влак

• Ордена и медали СССР Архивысе копий 19 кылме 2016 гыч