Совет Ушемын Талешкыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Совет Ушемын Талешкыже
Изображение награды
Эл  СССР
Тип ойырен ончыктышо кӱшыл ак
Статус ок кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1934 ий 16 вӱдшор
Икымше суапландарымаш 1934 ий 20 вӱдшор
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 24 теле
Суапландарыме чот 12 777[1]
Черет
Кугурак награде уке
Изирак награде Социалистический Паша Герой
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Совет Ушемын Талешкыже — СССР-ын ойырен ончыктышо кӱшыл акше, тыгак чаплӱм дене сӧй пашам ыштыме годым талын кредалмылан але тыныс годым паша дене кугу пагалымашым сулымылан палемденыт.

Совет Ушемын Талешкыже лӱмым СССР ЦИК-ын 1934 ий 16 апрельысе пунчалже почеш икымше гана тӧнежлыме — Совет Ушемысе Талешкын ешартыш ойыртем палыже «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль СССР-ын Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 1 августысо кӱштыкшӧ почеш ышталтын. Суаптар эскизын авторжо — архитектор Мирон Иванович Мержанов[2].

Пытартыш гана Совет Союзын Талешкыже лӱмым пуымаш 1991 ий 24 декабрьыште лийын. Кугыжаныш ден калык ончылно поснак кугу суаплан тыгаяк Россий Федерацийын Талешкыже чаплӱмым 1992 ий 20 март гыч пуаш тӱҥалыныт.

Ончычсо эртык

1934 ий 14 апрельыште рӱдӧ газет-влакын икымше лаштыкыштышт Совет кугыжанышым вуйлатыше-влакын (И. Сталин, В. Молотов, К. Ворошилов, В. Куйбышев, да А. Жданов) азапыш логалше «Челюскин» пароход экипажым да пассажир-влакым утарыше шым поляр лётчик-влаклан колтымо телеграмме текстым савыктыме[3]:

Тендан челючкинец-влакым утарыме тале пашада кумылнам нӧлта. Пӱртӱс азап вийым (стихийым) сеҥымыда дене кугешнена. Элын эн сай ӱшанжым арален налмыланда йывыртенна да кугу ачамландын сулло эргыже улмыланда куанена.

СССР-ын Рӱдӧ Исполнитель Комитетышкыже тыгай йодмаш дене пурена:

  1. тале патырлыкым йодшо пашам шуктымылан, ойырен ончыктышо кӱкшӧ лӱмым — Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым увертарыме нерген,
  2. Челюскинец-влакым утарыше лётчик-влаклан: Ляпидевскийлан, Леваневскийлан, Молоковлан, Каманинлан, Слепнёвлан, Водопьяновлан, Доронинлан «Советский Ушемын Талешкыже» чаплӱмым пуымо нерген,
  3. каласыме лётчик-влакым, нунылан полшышо бортмеханик-влакым Ленин орден дене палемдаш да нунылан ик гана идалыкаш пашадар дене суапландарыме нерген.
— Правда, 1934. 14 апрель.

«Советский Союзын Талешкыже» чаплӱм нерген

1934 ий 16 апрельыште Совет Ушемын Талешкыже чаплӱм ыштыме нерген СССР-ын пунчалже тыгай редакций дене лектын: «Эн кӱкшын ойыртемалтше, кугыжаныш ончылно тале подвигым, шкет але тӱшкан ыштыме дене кылдалтше суаплан Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым увертараш»[4]. Нимогай ойыртемалтше тамга лийшаш огыл улмаш — СССР ЦИК-ын грамотыжо гына кучыкталтын. Тыгак палемдалтын, «Совет Ушемын Талешкыже-влак ССР Ушемын кок орден дене суапландаралтше еҥ-влакын правашт да йӧнышт дене пайдаланат»[5].

1936 ий 29 июльышто, Совет Ушемын Талешкыже чаплӱм нерген положений лекме деч ончычак, чыла 11 лётчик ик жапыштак Ленин орденым налын. Тиде редакцийлан келшышын, чаплӱмым сулышо кажне талешкылан Ленин орден кучыкталтын (грамото деч посна).

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1939 ий 1 августысо кӱштыкшӧ дене Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмлан посна ойыртемалтше тамгам — «Совет Ушемын Талешкыже» медальым пуртымо. Тӱҥалтыш положений дене таҥастарымаште ынде шуко гана «Шӧртньӧ Шӱдыр» дене суапландараш йӧн лектын. Кок гана Совет Ушемын Талешкыже лийшылан кокымшо гана «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым пуэныт да суапландарыме шот дене шочмо элыштыже талешкын той бюстым вераҥденыт. Кум гана Совет Ушемын Талешкыжлан кумшо «Шӧртньӧ Шӱдыр» медальым кучыктеныт да тудын той бюстшым Москосо Совет Полат пелен шогалтыман улмаш. Кокымшо ден кумшо гана медаль дене суапландарыме годым Ленин орденым пуаш палемдалтын огыл. Кӱштыкыштӧ нылымше гана званийым пуымо нерген, тыгак ик еҥым мыняр гана палемдаш лийме нерген нимом каласыме огыл. 1939 ий 16 октябрьысе кӱштык дене медальын тӱжвал сынжым пеҥгыдемдыме, тудо «Шӧртньӧ Шӱдыр» лӱман лийын.

Икымше, кокымшо, кумшо гана пуалтмышт годым медаль-влакын номерышт тӱрлӧ лийын. Сар каен шогымылан кӧра Совет Полат чоҥалт шукталтын огыл, садлан кум гана Талешке-влакын бюстышт Кремльыште вераҥдалтын.

1967 ий 6 сентябрьысе кӱштымаш дене Совет Ушемын Талешкыже-влаклан кугыжаныш льготым палемдыме.

У редакцийысе положений СССР Кӱшыл Совет Президиумын 1973 ий 14 майысе (СССР Кӱшыл Советын Ведомостьшо, 1973 ий, 20 №, 268 ст.) кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемдыме. Положенийыште каласыме:

  1. Совет Ушемын Талешкыже лӱм эн кӱшыл степенян чаплӱмлан шотлалтеш да Совет кугыжаныш ден мер калык ончылно шкет але тӱшкан тале подвигым ыштыме дене кылдалтше кугу суаплан пуалтеш.
  2. Совет Ушемын Талешкыже лӱмым СССР Кӱшыл Советын Президиумжо пуа.
  3. Совет Ушемын геройжылан кучыктат:
    • СССР-ын кӱшыл суаптарже — Ленин орден;
    • ойыртем тамга — «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль;
    • СССР Кӱшыл Совет Президиумын грамотшо.
  4. Совет Ушемын Талешкыже тале подвигым кокымшо гана ыштыше, моло тыгаяк подвиглан Совет Союзын Талешкыже лӱмым налше-влак деч изи огыл подвигым ыштыше, Совет Ушемын Талешкыже чаплӱмым налеш гын, Ленин орден да «Шӧртньӧ Шӱдыр» кокымшо гана палемдалтеш, тудын подвигшым чапландарен, шочмо верыштыже келшен толшо возыктышан, той бюст вераҥдалтеш, тидын нерген СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын суапландырыме кӱштыкыштыже сералтеш.
  5. Совет Ушемын Талешкыже, «Шӧртньӧ Шӱдыр» кок медаль дене палемдалтмекат, у талешке подвиглан Ленин орден да «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль дене суапландаралтын кертеш.
  6. Совет Союзын Талешкыже Ленин орден да «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль дене суапландарыме годым тудлан иканаште СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын грамотшо кучыкталтеш.
  7. Совет Ушемын Талешкыжлан Социалистический Пашан Талешкыже лӱмым пуымо годым, тудын талешкылык да паша подвигше лӱмеш той бюстшо тудын шочмо элыштыже келшен толшо возыктыш дене вераҥдалтеш, тидын годым СССР Кӱшыл Совет Президиумын кӱштыкыштыжӧ Социалист Паша Талешке лӱмым пуымо нерген возалт кодеш.
  8. Совет Ушемын Талешкыже-влак тӧртыкын палемдыме льгото дене пайдаланат.
  9. Совет Ушемын Талешкыже «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль шола оҥышто СССР орден ден медаль-влак ӱмбалне нумалалтеш.
  10. Совет Ушемын Талешкыже лӱмым СССР Кӱшыл Каҥашын Президиумжо гына поген налын кертеш.

Палемдымаш

  1. ↑ Статистическая справка подготовлена А. А. Симоновым при помощи В. П. Воробьёва. Статистика по Героям Советского Союза (руш.). Тергыме кече: 9 ӱярня 2012. Архивлыме 30 ӱярня 2012 ий. Следует учитывать, что в это число не входят: 72 человека, которым было законно присвоено звание Героя Советского Союза и впоследствии за порочащие проступки (в подавляющем числе за преступления) они были лишены звания Героя; 13 человек, по которым Указ о присвоении отменён (необоснованное представление к присвоению звания), 26 присвоений звания Героя Советского Союза так называемым двойникам (лицам, дважды включённым в Указы); исключены также награждения званием 12 городов и 1 крепости.
  2. ↑ По проекту политзаключённого. Тергыме кече: 30 ага 2010. Архивировано из оригинала 19 шорыкйол 2012 ий.
  3. ↑ Сталин И. В. Сочинения. — Т. 18. — Тверь: Информационно-издательский центр «Союз», 2006. — С. 58.
  4. ↑ Об установлении высшей степени отличия — звания Героя Советского Союза Архивысе копий 26 пургыж 2019 гыч // Известия ЦИК Союза ССР и ВЦИК. — № 91 от 17 апреля 1934 г.
  5. ↑ Постановление ЦИК Союза ССР от 16.04.1934 г. // Известия. — 1934. — 91 4 (№ 79). — С. 1.

Литератур

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
  • Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
  • Герои Советского Союза: Историко-статистический очерк / Под ред. И. Н. Шкадова. — М.: Воениздат, 1984. — 288 с.
  • Бортаковский Т. В. Расстрелянные Герои Советского Союза. — М.: Вече, 2012. — 400 с. — ISBN 978-5-9533-6190-3

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Совет_Ушемын_Талешкыже&oldid=1173679" гыч налме