Скорпион (шӱдыръеш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Скорпион онч.
Скорпион
лат. Scorpius   (р. п. Scorpii)
Scorpius constellation map ru lite.png
Кӱчыкын Sco
Ӱжвата Скорпион
Вик нӧлтмаш 15ч 40м гыч 17ч 50м марте
Вашталтмаш −45° 30′ гыч −8° марте
Кумдык 497 кв. градус
(33 вер)
Лопкытлаште коеш +45° гыч −90° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак
(койшо шӱдыр кугыт < 3m)

13 шӱдыр; эн волгыдо:

Метеор йогын
  • Хи-Скорпиид-влак
  • Омега-Скорпиид-влак
Пошкудо шӱдыръеш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Скорпион (руш. Скорпион, лат. Scorpius) — кечывалвелысе зодиак шӱдыръеш, Пикшызе ден Виса коклаште верланен, пӱтынек Кайыкомбо каштан касвел ужашыштыже верланен, йӱдвелне Кишке нумалше да кечывалвелыште «Жертве улеш» манме шӱдыр-влак дене чеклана. Кече Скорпион шӱдыръешыш 23 ноябрьыште пура, но 29 ноябрьыштак тудым (тиде шӱдыръешым Кече эн кӱчык жап эрта)[1] 20 кечылан зодиакдыме Кишке шӱдыръешыш куснаш манын, коден кая. Ятыр волгыдо шӱдыр «скорпионын» вуйжым, капшым да почшым сӱретлат. Утларак чолга шӱдыр: Антарес — 0,8m, Шаула — 1,6m, да Саргас — 1,9m.

Нуным эскерашлан май-июнь утларак сай пагыт. Шӱдыръеш тичмашнек Российын кечывалвел ужашыштыже да икмыняр рӱдӧ кундемлаштыже коеш. Тиде сылне шӱдыръешын икымше шӱдыржӧ-влак полярный кругысо каватӱрыштак йолгаш тӱҥалыт: β Скорпион эше 70°11’41" лопкытышто, а δ Скорпион — 67°22’42" лопкытышто. Антарес 63°34' лопкытышто нӧлталташ тӱҥалеш. Но эсогыл Санкт-Петербург лопкытыштат, утларак йӱдвел лопкыт нерген ойлыманат огыл, ончылно каласен кодымо шӱдыр-влакым ужаш неле, молан манаш гын, икымше — нуно тушто каватӱр деч изиш веле нӧлталтыт, а кокымшо, шӱдыръешын йӱдым эн рашын волгалтме жапше тысе ош йӱд пагытлан толеш. Но β и δ Скрипион-влак Российын кокла полосаштыжат раш койыт, а Антаресше — Российысе Рӱдӧ кундемын кечывалвелныже да Кечывалвел Уралыштат ужын кертына. А теве ε Скорпион мыланна 55°42’24" лопкытышто гына (моско кумдыкышто) кояш тӱҥалеш, λ Скорпионын шӱдыржӧ-влак 52°54' лопкытышто (Орёл тура лопкытышто), κ Скорпион — 50°58’12" (Саратов деч пел градуслан кечывал лопкытышто), нине шӱдыр-влак эн сайын Российын кечывалвел кундемлаштыже гына чолган йӱлат. Ну а θ Скорпион шӱдыр шотышто гын, тудо Российыште кечывалвел районлаште гына раш коеш, молан манаш гын, тудо 47° лопкытышто веле кояш тӱҥалеш (Ростов-на-Дону деч иктаж 15' кечывалвел лопкытышто да Астрахань деч пел градуслан йӱдвел лопкытышто). Адлерыште тиде шӱдыр улыжат 3,5°градуслан кӱза, Дагестанысе кечывалвелне — 5,5° градуслан.

Антарес ден Скорпион Португалийын шӱдыран каваштыже

Шӱдыръешын тамгаже — Scorpio.svg (Юникод ♏).

Историй

Акрет шӱдыръеш. Клавдий Птолемейын «Альмагест» шӱдыран каван каталогышкыжо пуртымо.

Аратын ойжо почеш, Орион Артемид дене каргашен, шыдешкен да скорпионым колтен, тудо рвезым пуштын. Арат тиде мифышке астрономий шонымашым ешара: «Скорпон эрвелне кынелеш гын, Орион касвелне шылаш вашка». Тиде грек мифын шуко тӱрлӧ вариантше уло.

Пикшызе ден Скорпион Мексикын шӱдыран каваштыже

Антарес

Пеш чолга шӱдыр Антарес (α Скорипион), грекла «Аресын (Марсын) таҥасъеҥже» манмым ончыкта, «скорпионын шӱмыштыжӧ» верланен. Тиде пеш кугу йошкар гигант улеш, изиш вашталт чолгыжмыжлан кӧра (0,86 гыч 1,06 шӱдыр кугыт марте); чолгыжмо ойыртемже да тӱсшӧ дене тиде шӱдыр чынжымак Марс гай коеш. Тудын диаметрже Кече деч 700 пачаш кугурак, а волгыдылыкше Кече деч 9000 пачаш кугурак. Антарес — шинчалан пеш моторын кок тӱрлын конча: утларак раш ужашыже вӱр гай йошкарге, а шагалрак койшо ужашыже ошалге канде, но ты тӱс-влакын ушнымо кумдык ужаргын коеш.

Астеризм-влак

Шӱшер семын койшо шӱдыръешым чӱчкыдынак астеризм семын, Скорпионын почшо (умдыжо) ман палемдат. Тушко тӱрлӧ чот шӱдырым пуртат, но утларакшым ты радамым Антарес гыч шотлаш тӱҥалыт. Тыгай годым астеризм тыгай радам гыч ышталтеш α (Антарес), τ, ε, μ, ζ, η, θ, ι, κ, λ да ν Скорпион-влак гыч. Южгунам тышке ν ден λ шӱдыр-влакым ешарат. Араб йӱлаште астеризм ныл шӱдыр марте иземеш (ι, κ, λ да ν Скорпион) да Гиртаб ман лӱмдалтеш (тыгак астеризмыште κ Скорпион шӱдыр рӱдӧ семын палемдалтеш).

Шӱдыръешын яндар шӱдыржӧ-влак кол эҥыриме гай койшо сӱретым ыштат. Тышечак тачысе кечын шочыктымо вес оҥай лӱм — Колкучымо эҥыриме. Утларак шӱдыржӧ Скорпион — Центавр ОВ-ассоциацийын шӱдыржӧ (членже) улыт[2].

Скорпион Поч мучаштак улшо λ ден υ мужыр шӱдыр-влак астеризмын Пырыс Шинчажым ыштат[3].

Моло объект-влак

Грек-влак Акраб (β Скорпион) шӱдырым Рафаис «краб» маныныт; тиде — кок пачашан чолга (2,6 да 4,9 шӱдыр кугытан) шӱдыр, кудым 50-мм телескоп гоч ужаш лиеш. Скорпионын «поч мучаштыже» Шаула (λ Скорпион) улеш, араб гыч кусараш гын — умдо. Тиде шӱдыръешыште Скорпион Х-1-ыште эн виян дискретный ренген источникым мумо, тудо шокшо канде вашталт шогышо шӱдыр дене икгайрак улеш; астроном-влак тыге шонат: тиде кок пачашан шыгыр кышкар (системе), кушто тыглай шӱдыр дене мужыр семын нейтрон шӱдыр йӱла.

Эше ик оҥай шӱдыр Ню Скорпион — тиде шӱдыр кышкар эн шагалже 7 шӱдыр гыч ышталтын. Шӱдыръешыште астроном-влак шукерте огыл шем рожлан шотлымо — GRO J1655-40 — кандидатым муыныт. Скорпионышто шала чумыргышо М 6, М 7 ден NGC 6231 шӱдыр-влак койыт, тыгак шарыш чумыргышо М 4 ден М 80 палдырнат. Тыгеат шонат, 1RXS J160929.1-210524 шӱдырын шке планете кышкарже уло, тудо моло планете-влакын ышталтме модельжылан келшен ок тол.

Дельта Скорпионын (δ Sco) шӱдыржӧ 2,29m шӱдыр кугыт улмыж годым 2000 ий июльышто икмыняр арня жапыште 1,9m марте ылыж каен. Тулеч вара тудо шке куатшым 2,0m ден 1,6m гутлаште вашталтылеш[4]. Тиде ончыкта: чолган йӱлымӧ шот дене дене тиде Скорпионын кокымшо шӱдыржӧ.

Моло тӱвыраште

Ацтек-влак

  • Скорпионын шӱдыръешыжым ацтек астрономийыште (Мексикысе акрет цивилизаций) «скорпион» (Колотль) лӱм денак лӱмденыт[5].

Индонезий

  • Яванец-влак ты шӱдыръешым Баньякангр (шонышо йӱксӧ)[6] але Калапа Дойонг (кумык лийше кокос пальме) маныныт[7].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Constellations of the zodiac. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2011. Архивлыме 1 сӱрем 2012 ий.
  2. ↑ Preibisch, T.; Mamajek, E. The Nearest OB Association: Scorpius-Centaurus (Sco OB2) (англ.) // Handbook of Star-Forming Regions : journal. — 2009. — Vol. 2. — P. 0. — Bibcode: 2008hsf2.book..235P. — arXiv:0809.0407.
  3. ↑ Fred Schaaf (Macmillan 1988) 40 Nights to Knowing the Sky: A Night-by-Night Sky-Watching Primer, p. 79 (ISBN 9780805046687).
  4. ↑ Delta Scorpii Still Showing Off. Тергыме кече: 11 теле 2019. Архивировано из оригинала 6 пеледыш 2007 ий.
  5. ↑ Мигель Леон-Портилья «Философия нагуа», Часть 5. Архивировано из оригинала 24 сорла 2010 ий.
  6. ↑ Daldjoeni N. 1984. Pranatamangsa, the javanese agricultural calendar — Its bioclimatological and sociocultural function in developing rural life (недоступная ссылка — история).
  7. ↑ Jejak Langkah Astronomi di Indonesia. Тергыме кече: 2 теле 2019. Архивлыме 13 сӱрем 2019 ий.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Скорпион_(шӱдыръеш)&oldid=1158479" гыч налме