Кишкым нумалше (шӱдыръеш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Кишкым нумалше онч.
Кишкым нумалше
лат. Ophiuchus   (р. п. Ophiuchi)
Ophiuchus constellation map ru lite.png
Кӱчыкын Oph
Ӱжвата Кишкым нумалше, Эмлыше
Вик нӧлтмаш 15h 55m гыч 18h 39m марте
Вашталтмаш −30° гыч +14° 20′ марте
Кумдык 948 кв. градус
(11 вер)
Лопкытлаште коеш +60° гыч −75° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак
(койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Метеор йогын
Пошкудо шӱдыръеш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Кишкым нумалше (руш. Змееносец, лат. Ophiuchus) — эклиптикым вончышо моткоч кугу да вудака экватор шӱдыр[1], тудым 13-шо зодиак палылан шотлат.

Кишкым нумалше Скорпион ден Пикшызе шӱдыръеш коклаште верлана. Зодиак оҥгыш ок пуро, молан манаш гын европысо астрологийыште зодиак пале-влак шӱдыръеш-влаклан прецессионный шӧрынлан кӧра лачшак келшен огыт тол[2][3].

Астроном-влак икымше гана тиде пале нерген мемнан эра деч ончыч 300-шо ийыште палемденыт. 1931 ийыште Тӱнямбал астрономий ушем шӱдыръеш-влакын тичмаш спискыштым пеҥгыдемден да Кишке Нумалшын каваште улмо вержым палемден.

Акрет годсо грек мифологийыште Кишкым нумалше эмлыше юмо дене таҥастарен уша да кидыштыже Кишкын шӱдыржым кучышо патыр пӧръеҥ семын ончыкталтеш.

Сӱретлымаш

Тудо Геркулес деч кечывалвел могырышкыла кия да Кишке шӱдыръешым кок ужашлан пайла.

Геркулес деч кечывал могырыштыла кия (кишкым нумалшын α-же да Геркулесын α шӱдыр-влак дене палемдыме нунын «вуйышт» коклаште улыжат 5° гына). Эн волгыдо шӱдыр — Рас Альхаге (2,1m). Латин йылме дене шӱдыръешын лӱмжӧ рушла «Офиухус» манын ойлалтеш, а родительный падежыште (лат. Ophiuchi) — «Офиухи»[4].

Лач тиде шӱдыръешыште мемнан Галактикыште эскерыме пытартыш эн у ылыжын. Тидым И. Кеплер 1604 ийыште палемден. 1848 ий апрель мучаште[5] шӱдыран каваште ылыжме вер деч тораште огыл у ылыжын[6], варажым тудо Кишкым нумалше V841 палым налын[7], кудыжо 19 курым кыдал марте телескопым ыштыме годсек улшо-влак кокла гыч (очыни, шымше[8]) иктыже.

Кишкым нумалше шӱдыръешыште В. Я. Струвен почмо NGC 6572 планетарий тӱтыра

Тушто палыме объект пеш шагал: Кишкым нумалшын ушештарыше у RS-ше (1898, 1933, 1958, 1967, 1985, 1989 да 2006 ийлаште ылыжын); Барнарда палыме Чоҥештылше шӱдыр — йошкар карлик, Кече ден тудын кокласе кужыт шот денн (5,98 св. лет) Центаврын α системе деч вара кокымшо лиеш, а кугу писылыкан да лишыл улмылан верч кавасе эн виян шӱдырлан шотлалтеш (10,3″/год). Тиде шӱдыръешыште ятыр шар чумыргымаш уло (М9, М10, М12, М14, М19 и М62), тыгак шемалге тӱтыра, мутлан, S-тӱтыра (B 72) да «Трубка» тӱтыра (пуч коркам шарныктарыше B 78, тыгак пучын чубук ден мундштукым ыштыше B 59, B 65, B 66 да B 67). Кишкым нумалшын 70-ше ден 36-шо кок пачашан шӱдыр системышт. Тыште Кишкым нумалше 1622-н компонент-влак кокласе тора кужытышто кок пачашан ик эн куштылго шӱдыр системым муыныт.

2011 ийлан Кишкым нумалше шӱдыръешысе 2500 утла вашталтше шудыр пале, да ты числалан кӧра тудо Пикшызе, Орион да Йӱксӧ дене пырля икымше нылымшыш пура[9].

Эскерымаш

Кеч Кишкым нумалше зодиак шӱдыръешлан огеш шотлалт, Кече тушто 30 ноябрь гыч 17 декабрь марте лиеда[10]. Июньышто эн сайын коеш. Шӱдыръешым йӱдвел кундемла деч посна (тушто изиш веле койылалта) Россий мучко ужаш лиеш. Кишкым нумалшым лучо Вега (Лиран α-же) ден Альтаирын (Арысланын α-же) волгыдо шӱдырышт полшымо дене кычалман, палыме кавасе фигурыш — «кеҥеж треугольникыш» пура.

Астроном-влак тиде шӱдыръешысе индеш шӱдыр йыр у планете ситеме ыштылмашым шекланеныт[11].

Кишкым нумалше шудыръеш Ян Гевелийын шӱдыран кава Атласыштыже (XVII курым)

Историй

Акрет годсо шӱдыръеш. Кызытсе жапыштат латинла возымаште кучылталтше «Офиухос» (грек. Ὀφιοῦχος) лӱм дене Клавдий Птолемейын «Альмагест» шӱдыран кава каталогышкыжо пурталтын (ты шӱдыръешын 24 шӱдыржӧ дене пырля)[12]. Ты грек лӱм руш йылмыш «кишкым нумалше» манын кусаралтеш да Асклепийын эпитетшылан шотлалтеш[13]. Кишкым нумалше шудыръешын ончычсо латин лӱмжат палыме — «Серпентариус» (лат. Serpentarius), мутлан, Ян Гевелийын атласыштыже.

Грек миф Кишкым нумалшым эмлыше Юмын, Аполлон ден Коронида нимфан эргыштын, Асклепийын, лӱмжӧ дене кылда. Аполлон пелашыжым ондалымылан титаклен да пуштын, а Асклепийым азаж годымак медициным сайын палыше мудреч кентаврлан, Хиронлан, ашнаш пуэн. Кушкын шушо Асклепий колышо-влакым ылыжташ шонен, а Зевс тидлан сырен, волгенче дене перен да мландыш вераҥден. Арат Кишкым нумалше шӱдыръешыш тудын ончымо «кишкымат» пуртен; ынде тудо посна Кишке шӱдыръеш, кудыжым Кишкым нумалше кок ужашлан шелеш. Софоклын «Триптолем» трагедийыштыже палемдыме, пуйто тудын йӧратыме Триптолемже деке кержалтмыжлан верч Деметра тиде шӱдыръешыш Карнабон фракийский царьым вашталтен.

Кишкым нумалше шӱдыръешыште Гиадым да 66 Кишке нумалшын, 67 Кишке нумалшын, 68 Кишке нумалшын да 70 Кишке нумалшын шӱдырлашт гыч шогышо астеризм уло. «Альмагестыште» нуно Кишкым нумалшын составышкыже эше огыт пуро, а «Кишкым нумалшын йырже»:234 шӱдыр семын палыме улыт[12][14]:234. 1777 ий гыч икмыняр жап нуно эсогыл посна Презе Понятовскийын шӱдыръешыш пуреныт, кудыжым Презе шӱдыръешыш пурышо, а варажым тушеч лекше Гиаде верч лӱмденыт. Тудыжо 72 Кишкым нумалшын эн волгыдо шӱдыржылан шотлалтын (3,7m).

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Lee T. Shapiro, «Constellations in the zodiac» Архивысе копий 14 сӱрем 2020 гыч, in The Space Place (NASA, last updated 22 July 2011).
  2. ↑ Aitken, R. G. Edmund Halley and Stellar Proper Motions // Astronomical Society of the Pacific Leaflets. — 1942. — Шыжа (т. 4,, № 164). Архивлыме 7 пеледыш 2020 ий.
  3. ↑ Redd, Nola Taylor Constellations: The Zodiac Constellation Names. space.com. Тергыме кече: 3 сорла 2012. Архивлыме 7 вӱдшор 2020 ий.
  4. ↑ Цесевич В.П. Названия созвездий // Что и как наблюдать на небе. — 6-е изд. — М.: Наука, 1984. — С. 292—293. — 304 с.
  5. ↑ Новая звезда, явившаяся на небе // Современник. — СПб., 1848. — Т. IX (июнь). — С. 162—163.
  6. ↑ Левитан, Е. П. «Змеиные» созвездия // Наука и жизнь. — 1983. — № 2. — С. 80—83.
  7. ↑ GCVS — V841. Тергыме кече: 23 ага 2012. Архивлыме 18 кылме 2015 ий.
  8. ↑ CBAT List of Novae in the Milky Way. Тергыме кече: 23 ага 2012. Архивлыме 6 ӱярня 2015 ий.
  9. ↑  (англ.)THE COMBINED TABLE OF GENERAL CATALOGUE OF VARIABLE STARS VOLUMES I—III, 4TH ED. (GCVS4) (KHOLOPOV+ 1988) AND NAMELISTS OF VARIABLE STARS NOS.67-80p.1 (KHOLOPOV+, 1985—2011) WITH IMPROVED COORDINATES Архивысе копий 19 кылме 2019 гыч — сгруппировано по полю «Constellation numeric code» и подсчитано, 156 звёзд без указанных координат не включены, поскольку они считаются повторениями
  10. ↑ Constellations of the zodiac. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2011. Архивлыме 1 сӱрем 2012 ий.
  11. ↑ Астрономы увидели молодые Солнечные системы, 2009-07-17, <https://web.archive.org/web/20110921201221/http://lenta.ru/news/2009/07/21/young/>. Тергыме: 17 сӱрем 2009. 
  12. ↑ 1 2 Claudii Ptolemaei opera quae exstant omnia / Edidit J. L. Heiberg. — 1903. — Т. I. Ч. II. Кн. VII—XIII. — С. 66—70. Архивировано 28 ага 2012 года.
  13. ↑ Офиухос // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. — СПб., 2007. — Т. 6. (недоступная ссылка)
  14. ↑ Клавдий Птолемей. Альмагест / Перевод с древнегреческого И. Н. Веселовского. — М.: Наука, 1998. — 672 с. — ISBN 5-02-015167-X.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кишкым_нумалше_(шӱдыръеш)&oldid=1159974" гыч налме