Хазар каганат

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Исторический кугыжаныш
Хазар каганат
Chasaren.jpg
← Flag of None.svg
Flag of None.svg →
650 — 969
Рӱдӧ ола Семендер, Итиль
Йылме хазар йылме
Религий язычество, иудаизм, ислам, христианство
Югылык
← Касвел-Тюрк каганат
Половецкий степь →
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Хазар каганат, Хазарий (650–969)[1] — кокла курымласе кугыжаныш, кусныл коштшо калык — хазар-влак ыштеныт. Касвел-Тюрк каганат гыч ойырлен лектын. Кавказ деч ончылсо кумдыкым, Ӱлыл да кокла Юл кундемым, кызытсе Йӱдвел-Касвел Казахстаным, Азовысо мландым, Крымын эрвел ужашыжым, тыгак Эрвел Европын Днепр мартеак степь ден чодыра-степьшым кучен. Кугыжанышын рӱдыжӧ тӱҥалтыште кызытсе Дагестанын теҥыз воктеныже лийын, варарак Юл тӱрын лапышкыже куснен. Вуйлатыше элитын ужашыже иудаизмым налын. Шуко жап Хазарий Араб халифатлан вашшоген, Закавказье кундемыште оза лийме верч кредалын. Хазар-влак икмыняр эрвел славян племенам политике шот дене шке кидйымалнышт кученыт.

Эртык

Тӱҥ статья: Хазар-влакын эртыкышт (хронологий)

Тӱҥалтыш эртык. VI курым

Тӱҥалтыште хазар-влак вер гыч верыш кусныл илыше, кугу чотан тукым-влак лийыныт, нуно калык-влакын Кугу куснылмашышт годым Азий гыч толыныт. Нуно акрет годсо ик тюрк йылме дене ойленыт[2], ешартыш шымлымаш почеш тыгеат ойлаш лиеш, очыни, нуно огур тукым гыч лекше лийыныт, нунын икымше еҥышт Европыш 463 ийыште логалын[3]. Хазар-влак нерген эн тошто уверлан Псевдо-Захарийын, 555 ийыште серыме калык-влак лӱм радамым ончыкташ лиеш[4]. Серен кодымо кагазлаште нунын европысо элышт семын Берсилий кундем ончыкталтеш, тачысе кызытсе Дагестанын тӧрверысе ужашыштыже[5].

VI курымын икымше пелыштыже хазар-влак савир-влак дене иктеш иленыт, нунын сарзышт-влак пелен Кавказыш керылт коштыныт. Кундемым кучышо Сасанид Иран пыкше гына нуным чактарен. Шах Хосров Ануширван годым (531-579) перс-влак Каспий теҥыз ден Кавказ курык кокласе аҥысыр корным петырыше Дербент орым чоҥеныт, но туге гынат кусныл илыше-влакын керылтмышт деч утаралтын огытыл. Дагестаныште ончыкылык хазар ола-влакым — Беленджер ден Семендерым йӱла почеш Хосров чоҥен ман ойлат. Тӱҥалтыште кок илемжат ик лӱман тукымын улмаш. Семендер дене, лийын кертеш, забендер тукым кылдалтын, авар-влакын родышт, нуно савир-влак почеш куснен, 550-ше ийлаште Кавказ гоч эртеныт[6].

562 ийыште савир-влакым Иран кырен шалатен да хазар-влакын ужашыже Закавказьеш куснен. Савир-влакын изи ушемже Дагестаныште илен, тыште нуно «гунн-влак» семын палыме лийыныт[7].

Хазар-влакым нӧлтымаш Тюрк каганатын историйже дене кылдалтын, нунын озашт дене хазар вуйлатыше-влак, очыни, родо-тукым лийыныт.Ашин тукымысо каганат-влак Алтай тукым тюрк-влакым шке кидыштышт кученыт, 551 ийлан нуно кугу империйым чоҥен шуктеныт, тунамак тудо эрвел да касвел ужашлаш шелалтын. VI курымын 2-шо пелыштыже Касвел-Тюрк каганатын орбитыже каспий-шемтеҥыз степьыш шуын, да верысе калык ушем-влак чылан гаяк тудлан вуйым савеныт[8].

Закавказье да Шем теҥыз серысе кумдыкым шарымаш (экспансий). VII курым

Тӱҥ статья: Тбилисим налмаш (627)

Хазар-влак кугу сарзе вий семын икымше гана иран-византий сарлан кӧра 602-628-ше ийлаште ушештаралтыт, туштыжо хазар вуйлатыше Джебуакаган тюрк-византий ушемын тӱҥ чоҥышыжо лийын да Иран ваштареш тыршен. 627 ийыште Хазар сарзе-влак Кавказысе Албанийым толеным да, византий дене ушнен, Тбилисийым штурм дене налыныт[9].

630 ий гыч тӱҥалын, икте-весылан келшыдыме ятыр вашпижмашлан кӧра, Касвел-Тюрк каганатым сӱмыраш полшен. Тыге тудын негызеш Эрвел Европын степьыштыже кок у политике кумдык шочын. 632 ийыште Шем теҥыз серыште, Курбат ханын негызлыме Кугу Болгарий, а Каспийск кундемыште — Хазарий.

Хазар-влак тӱҥалтыш жапыште шкеныштым нигузеат ончыктен огытыл, тунам Болгар ушем куатле политик вий лийын, но тиде нӧлталтмаш пеш кӱчык жаплан гына улмаш. Кубратын колымекыже, булгар орда эргыж-влак коклаште пайлалтын. Хазар-влак тидын дене пайдаланеныт, 660-шо ийлаште ваштӱкнымӧ деч вара, Аспарух ханын вуйлатыме булгар-влак Дунай шеҥгеке куснен каеныт, тыге тачысе Болгарийлан тӱҥалтышым пыштеныт, а кодшо ужашыже хазар кучемлан вуйым савен[10]. Очыни, тиде событий деч вара Хазарийын правительже кусныл коштшо иерархийын каган кӱшыл (лӱмпалыжым) титулжым эн сайлан шотлен[11]. VII курым мучашлан хазар-влак Крымын степьысе утларак ужашыжым, Приазовьем, Йӱдвел Кавказым кученыт. Раш огыл: Юл деч эрвелышкыла нунын кучымо мландышт мыняррак шуйнен (тиде кундемын историйже нерген серыме источниклаште эн шагал каласыме). Туге гынат, ӱчашыде палена, хазар гегемонийын эртык кышаже, Азий гыч Европыш кочевник-влакын чарныде йоген пурымыжо эркышнаш тӱҥалын, тидыже Рӱдӧ Европысо калык-влаклан да эрвел славян-влаклан сай ончыкылыкым сӧрен[12].

Тиде жапыште Хазарий угыч шке тӱткылыкшым Закавказьеш савырен, тысе мланде пашам ыштен илыше кугыжаныш-влакын поянлыкышт кочевник-влаклан кугу пайдам конден. Тушко керылт пурымаш кок йогын дене эртен: Дербент гоч — Кавказысе Албанийыш, Арменийыш, умбакыже Ираныш але, шуэнрак, алан-влакын мландыштышт улшо Даръял курыкаҥ гоч Грузийыш. Кундемыште хазар-влакын вийышт тунар куатле лийын, эсогыл икмыняр йылмылаште Каспий теҥыз Хазар теҥыз лӱм дене лӱмдалтын[13].

Но хазар экспансий тыште ваштареш шогышо вий дене тӱкнен, кунам Сасанид Иран олмышто Араб халифат шочын. Тудын сарзыже-влак Грузийым да Кавказысе Албанийым сеҥен налыныт, тылеч вара, 653 ийыште, Дербент дек лектыныт да Беленджерхазар илемыш керылт пуреныт. Ваштӱкнымаш араб сарзыъеҥ-влакым кырен шалатыме да тудым вуйлатыше Салман ибн Рабин колымыж дене мучашлалтын[14].

Эл кӧргысӧ пуламыр верчынак, вес лу ий жапыште Халифат кундемысе кучемжым йылт йомдарен. Хазар-влак ты жапыште Кавказысе Албаний деч даньым погеныт, керылт пурен толеныт, ик эн кугу тыгай ваштӱкнымаш 685 ийыште лийын. Нунын дене кредалмаште Грузийын, Арменийын да Албанийын правительышт[15], тыгак Мосул лишне кырен шалатыме араб эмир коленыт[16].

Араб-влак дене сар-влак. VIII курым

Тӱҥ статья: Араб-хазар сар

Халифатыште, Омейяд тукым оза лиймеке, араб-влакын йот мландым руалтен налмашышт икмыняр йогын дене вияҥын: касвелне вестгот-влак ваштареш, эрвелне тюрк, а йӱдвелне византий да хазар-влак ваштареш. Тиде гана араб-влак Закавказьеш чот пеҥгыдын вераҥыныт, да VIII курым тӱҥалтыште чарныде араб-хазар сар каен шоген, сеҥымаш-влак ик велнат, вес велнат эре лийын шогеныт. Жапын-жапын тушман-влак элын кумдыкышкыжо келгынак шыҥен пуреныт. Хазарий Византий дене ик ушемыште лийын, тудо Изи Азийыште Халифат деч аралалтын. 717–718-ше ийлаште араб-влак Константинопольым авырен налыныт, хазар-влак ты жапыште нунын вийыштым икмыняр шалаташ манын, Кавказысе Албанийыш[17] да Азербайджаныш керылт пуреныт[18]. 730 ий мучаште хазар-влакын эн кугу керылт пурымышт лийын. Тудым каганын эргыже — Барджиль вуйлатен. Керылт пурымо верышт иранысе ола Ардебиль лийын. 25 тӱжем еҥын араб сарзе тӱшка кырен шалаталтын, Халифатын кугу сарзе начальник тӱшка гыч иктыже — Джаррах — колен. Посна хазар отряд-влак Диярбакыр да Мосула кундемыш миен шуыныт[19]. Но вес ий тӱҥалтышлан араб сарзе вий, тудым Саида ал-Харашиун вуйлатен, варажым тудым Маслама алмаштен (лачак тудо ятыр ий дене Византийым толен илен) хазар-влакым айлыме мланде гыч поктен луктын да кредалмаш каганатын мландышкыже кусныш. Сар 732–733 ийлаште эртен, хазар каган Дербент лишне кредалмаште сусырген. Стратегий шӱлышан ор араб-влак дек йӧршеш куснен.

737 ийыште араб полководец Марван ибн Мухаммад (ончыкылык халиф) 150 тӱжеман сарзе армийже дене кенета Дербент да Даръял гоч эртен, Хазарийыш керылтын. Войска-влак хазарын рӱдӧ олажым Семендерым сеҥен налыныт да ал-Байда ола дек шуыныт, туштыжо каганын шогымо верже улмаш. Каган шкенжын илем кӧргышкыжӧ куржын. Тудым поктышо араб-влак але марте нигунам лийдыме йӱдвел мландыш шуыныт: лач «Славян эҥер» марте — очыни, Дон але Юл марте[20].Хазар армий кырен шалатыме лийын да каган тыныс илышым йодын. Троным арален кодаш манын, тудо исламым верам налаш сӧрен, но тидым илышым арален кодаш эн изи йӧн лийын[21].

Хазарий шке эрыкшым арален коден, а араб-влак Йӱдвел Кавказ гыч каеныт. Пеш вашке Халифатыште угыч пудыранчык тарванен[22]. Тусо кучемыш Аббасид-влакын тукымышт толын, нуно умбакыже йӱдвел экспансий деч кораҥыныт.

Тыге Хазар кагнат Эрвел Европым араб экспансий деч петырен да Византийлан аралалт кодаш полшен. VIII курымын 2-шо пелыштыже, коло вич ий эртымеке, хазар-влак эше кок гана Закавказьеш керылт коштыныт: 762–764 ден 799 ийлаште. 780-ше ийыште нуно, Византий деч эрыкан улмыжым увертарыше абхаз правитель Леон II-лан полшеныт. Тиддеч вара кундемын илышышкыже шӱшкылтмым чарненыт. Араб шыгыремдылмашын геополитике кышаже тиде: Хазарийын калыкше лӱдыкшӧ кавказ чек деч кӧргышкырак мландыш куснен — Дон велыш, тыш алан тукым толын, да Юл кундемыште верланеныт. Юл эҥерын лоп верыштыже хазар-влак у рӱдыолам чоҥеныт — Итиль, пеш вашке тудо кугу сатулымо рӱдерыш савырнен. Дагестан тошто Семендер рӱдолаж дене рӱдӧ кундем гыч Хазарийын кечывалвел тӱр мландышкыже савырнен. Очыни, тиде вашталтыш йогыныштак Юл кыдалне да Кама воктене булгар ден савир (сувар)-влак лектыныт, тыште IX курымышто Юл Булгарий шочеш. Хазар-влакын шке тӱткышыжым йӱдвел могырыш савырымым чӱчкыдынак эрвел славян-влак ӱмбалне гегемоний семын умылтарат, кеч тиде кунам лийме нерген пеҥгыдемдыше раш увер уке[23].

Византий дене кыл. VIII курым

Тӱҥ статья: Хазар протекторат Херсон ӱмбалне

Крым пелеотрошто византий мланде дене пошкудо семын илымаш Империйын политикышкыже хазар-влакымат шупшылын. 704 ий годсо ийлаште сӱмырал кудалтыме император Юстиниан II, ссылкыште Херсонесыште илен да каган Ибузир Гляван деч полышым йодын. Каган тудлан шӱжаржым марлан пуэн да полшаш сӧрен, но вара императорын мутшым колыштын, пунчалжым вашталтен да тудым пушташ шӱден. Юстиниан дунайысе булгар-влак деке куржын утлен да нунын полшымышт дене угыч кучемым пӧртылтен. Тӱҥалтыш жапыште тудо хазар-влак дене келшен илен, каган Константинопольыш толын коштын, туштыжо пагален вашлийыныт[24]. Хазар ватыж деч, тынеш пурымыж годым Фёдор лӱмым налын, Юстинианын эрге шочын, тудо вигак пеленже правитель семын увертаралтын. Юстинианын шыдыж деч лӱдын, Херсонесыште илыше-влак шке кумылын хазар кучемыш кусненыт, олаштышт шкем виктарыме пашашт аралалт кодын гынат, хазар наместник толын лектын — тудун. Оласе-шамычын лӱдмашышт пеҥгыдемдалтын: 710 ийыште Юстиниан Херсонесым руалтен налын, верысе кучемъеҥ-влакым казнитлен, а тудуным казематыш петырен да Константинопольыш колтен. Юстинианын ончыкылык шонымашыже деч лӱдын, Крымысе моло ола-влакын калыкышт Каган деч полышым йодыныт. 711 ийыште тудо византий армийын Херсонесшым шалатыме деч чарен шогалтен. Пытартышлан Юстинианфым угыч сӱмырен шуеныт, а император олмыш хазар-влакын полшымышт дене ончычсо херсонес ссыльный Вардан Филлипик шогалын[25].

Кок кучем кокласе кыл 732 ийыште пеҥгыдемдалтын, кунам византий престолын наследникше (ончыкылык Константин V) Вирхор каганын ӱдыржым, принцесса Чичакым (тынеш пурымыж годым Ирина лӱман лийын) марлан налын[26].

787 ийыште хазар-влак Готийыште (Крымын курыкан кундемже) пудыранчыкым темдалыныт, тудым тарватыше верысе епископ Иоанным казематыш петыреныт[27]. Хазар-влак Крымым IX курым кыдал марте кученыт, а Тамань ден Керчь пролив йыр кумдыкым — каганатын сӱмырлымешкыже[28].

Иудаизмым налмаш да Буланид-влакын тукымыштым нӧлтымаш. VIII курым кыдал-IX курым тӱҥалтыш

Тӱҥ статья: Хазарийыште иудаизмым шарымаш

Хазар каганатын историйыштыже кугу фактор лийын: нунын кучымо мланде кумдыкышто, тидын шотыштак хазар-влакын шочмо элыштышт — Дагестаныште еврей общине-влак иленыт[29]. 740 ийлаште ик хазар сарзыеҥ — Булан иудаизмыш куснен[30]. Очыни, тиде тудын тукымжым (кланжым) пеҥгыдемден, тунамак кучемыште улшо чий веран тукымын пашаже, сар укелан кӧра, умбакыже керылт пурен, аген илыме политикым вӱдаш лийдымылан кӧра, ятырлан начарештын. IX курым тӱҥалтыште Буланын насылже (наследник) — Обадия кажнаште каган деч вара кокмшо верым айлен да пӱтынь кучемым шке кидышкыже налын. Тылеч вара Хазарийыште кок кышкаран виктем шочын[31], тидын годым кажнам ондаксе семынак тошто тукымысо кагнат вӱден, но чын вуйлатымаш Буланид тукымысо беками (кугыжа) лӱм дене шукталтын. Тыгеат лийын кертеш: у илыш радам тукым кокласе вашшогымаш дене тӱкнен. Хазар-влакын ик ужашыже, кавар лӱманже, правитель тукым ваштареш шогалын, пудыранчыкым темдалме деч вара нуно венгр-влак деке кусненыт. Обадийын эргыже — Езекия да уныкаже — Манасссия кучемым шагал жап кученыт, нуно троным Обадийын изажлан — Хануккелан пуэн шуктеныт, тудо каганатын сӱмырлымешкыже оза лийын[32].

Тыгак ончо

Категория «Хазарский каганат» не найдена.

Палемдымаш

  1. ↑ Golden P. B. Khazar studies: achievements and perspectives // The World of the Khazars: New Perspectives. — Leiden — Boston, 2007. — P. 7.
  2. ↑ Erdal M. The Khazar Language // The World of the Khazars. — Leiden — Boston, 2007. — P. 75—107, русский перевод Эрдаль М. Хазарский язык // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 125—139; Хазарский язык // БСЭ. Т.29. — С. 163—164.
  3. ↑ Golden P. B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. — Wisbaden, 1992. — P. 92
  4. ↑ Пигулевская Н. В. Сирийский источник VI в. о народах Кавказа // Вестник древней истории. — № 1. — М., 1939; Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. М., 1990. — С. 32
  5. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 182—183,186; Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. Гл.3.3. — С. 79; Первоисточники сведений: Феофан, Никифор, ал-Белазури, Михаил Сирийский.
  6. ↑ Племя забендер упоминает византийский историк Феофилакт Симокатта (Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 197—198). Возможно, часть авар проникла в Горный Дагестан, составив правящий слой в государстве Сарир и дав имя народу аварцев. Авары были первым кочевым объединением в Европе, чей правитель носил титул кагана. В Паннонии ими был создан Аварский каганат (568—796). Последний раз упоминаются в источниках в 822 году.
  7. ↑ В оригинале «хоны». Упоминаются армянскими источниками до 1-й пол. VIII в.
  8. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 193.
  9. ↑ Артамонов М. И. Очерки древнейшей истории хазар. — Л., 1936. — С. 50—79. Наиболее подробное описание кампании содержится в труде Мовсеса Каланкатваци «История страны Алуанк». Дополнительные сведения есть в византийских и грузинских источниках.
  10. ↑ Столкновение описано в «Еврейско-хазарской переписке» (письме Иосифа), византийских источниках («Летопись» Феофана;«Краткая история» Никифора) и «Армянской географии». Согласно болгарской «Апокрифической летописи» XI века, Аспарух († ок. 700) погиб в битве с хазарами на Дунае. Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 240—244; Атанасов Г. Болгаро-хазарская граница и болгаро-хазарская враждебность с конца VII и до середины IX века // Българи и хазари през Ранното средновековие / Ред. Ц. Степанов. — София, 2003. — С. 92—113 (С.5)
  11. ↑ Цукерман К. Хазары и Византия: первые контакты // МАИЭТ. — Вып. VIII. — 2001. — С. 328—329.
  12. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 330—331.
  13. ↑ В средневековом арабском, в современных персидском, турецком, азербайджанском и др. языках.
  14. ↑ Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.,1990. — C. 102. Точная дата первого арабо-хазарского столкновения не ясна, из-за противоречивых данных источников. В пользу 652/653 года свидетельствуют ал-Куфи, ал-Йакуби и Ибн ал-Асир. С ними согласуется дата 653/654 у армянского автора Себеоса. В то же время в самом раннем среди арабских источников описании Халифы ибн Хаййата называются даты 649/650 и 651/652, а у ат-Табари говорится о двух походах на Беленджер, первый из них отнесён к 642/643 году. Гараева Н. Г. К проблеме распространения ислама на территории России (анализ арабских источников) // Ислам в Среднем Поволжье: история и современность. Очерки. — Казань, 2001. — С. 6—22.
  15. ↑ Артамонов М. И. История хазар. СПб., 2001. — С. 265; Шагинян А. К. Армения и страны Южного Кавказа в условиях византийско-иранской и арабской власти. СПб., 2011. — С. 146. Основной первоисточник сведений: Гевонд «История халифов».
  16. ↑ О том, что хазары в 685/686 году успешно сразились с арабами поблизости от Мосула, сообщает Халифа ибн Хаййат. Шагинян А. К. Армения и страны Южного Кавказа в условиях византийско-иранской и арабской власти. СПб., 2011. — С.146; Гараева Н. Г. К проблеме распространения ислама на территории России (анализ арабских источников) // Ислам в Среднем Поволжье: история и современность. — Очерки. Казань, 2001. — С. 18.
  17. ↑ Албания (арабское название — Арран) наряду с Арменией (арабское название — Арминийа), Грузией (Картли, арабское название — Джурзан) и Прикаспийскими областями входила в провинцию Арминийа в составе Северного наместничества Арабского халифата. Столица провинции находилась в городе Двин, с сер. VIII века — в Бердаа.
  18. ↑ Азарбайджан — провинция в составе Северного наместничества Арабского халифата со столицей в городе Марага. Занимала территорию совр. Иранского Азербайджана. На севере по реке Аракс граничила с провинцией Арминийа, на востоке — с провинцией ал-Джазира (столица Мосул).
  19. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001.— С. 294. Наиболее подробный первоисточник — хроника ал-Куфи. Информация о кампании имеется в армянских (Мовсес Каланкатваци) и византийских (Феофан) источниках, а также в письме хазарского царя Иосифа. В последнем источнике взятие Ардебиля связывается с подвигами полководца Булана — будущего родоначальника династии беков. Согласно Халифе ибн Хаййату, генеральное сражение при Ардебиле состоялась 8 декабря 730 года.
  20. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 304, 308—310; Калинина Т. М. Ал-хазар и ас-сакалиба: контакты. Конфликты? // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 106—107; Лобанова-Гулак М., Тортика А. «Река славян» (Нахр-ас-Сакалиба) в системе географических реалий Восточной Европы: по данным средневековых мусульманских авторов // Іслам і Україна: роботи учасників Першого Всеукр. ім. А. Кримського конкурсу ісламознав. дослідж. молодих учених / Іслам. громад. культ. центр м. Києва. — К., 2005. — С. 155—174.
  21. ↑ Об обещании кагана принять ислам после поражения 737 г. сообщается не во всех источниках. О каких-либо фактах, подтверждающих, что переход состоялся, в дальнейшем ничего не известно. Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 148. (гл. 4.5); Гараева H. Г. О дате принятия ислама хазарами // Языки, духовная культура и история тюрков: традиции и современность. Труды международной конференции. — Т. 3. — М., 1997.
  22. ↑ Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 191; Источник сведений: Летопись Картли.
  23. ↑ Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 202.
  24. ↑ Упоминание о визите кагана в Константинополь содержится в Анонимной византийской хронике.
  25. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 273—280. Основные первоисточники: «Летопись» Феофана, «Краткая история» Никифора.
  26. ↑ Моравчик Ю. Происхождение слова tzitzakion // Seminarium Kondakovianum. — Прага, 1931. — Т. IV. — С. 69—76.
  27. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 348—353; Сорочан С. Б. «Дело» епископа Иоанна Готского в связи с историей византино-хазарских отношений в Таврике // Хазарский альманах. — Т. 2. — К. — Харьков — М., 2004. — С. 77—98; Могаричев Ю. М., Сазанов А. В., Шапошников А. К. Житие Иоанна Готского в контексте истории Крыма «хазарского периода». — Симферополь, 2007.
  28. ↑ Тортика А. А. Боспор Киммерийский в хазарское время: по данным арабо-персидских и хазаро-еврейских авторов // Боспор Киммерийский и варварский мир в период античности и средневековья. (Материалы IV Боспорских чтений). Керчь, 2003; Плетнёва С. А. Хазары. — М., 1976. — С. 68.
  29. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 362.
  30. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 364. Рассказ о деятельности и обращении Булана содержится в письме Иосифа. См. Коковцов П. К. Еврейско-хазарская переписка. Точная дата определяется по указанию, содержащемуся в сочинении Иегуды Галеви. См. Иегуда Галеви. Кузаре. — М.— Иерусалим, 1990. — С. 47.
  31. ↑ Первые сведения о существовании в Хазарии двух правителей сообщают: ат-Танухи и ат-Тартуси, в связи с голодом в Итиле в правление халифа Ал-Мамуна (между 813 и 818), Константин Багрянородный, в связи со строительством Саркела (830-е) и косвенно Ибн Хордадбех, в связи с посещением Хазарии экспедицией Саллама Тарджумана (между 842 и 844).
  32. ↑ Еврейско-хазарская переписка; о каварах см. Константин Багрянородный. Об управлении империей, гл.40; Артамонов М. И. История хазар. — СПб., 2001. — С. 375—385.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хазар_каганат&oldid=1170264" гыч налме