Шӧртньӧ Орда

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Монгол империйын составыштыже (1224—1269)
Суверенитетан кугыжаныш (1269—1459)
Шӧртньӧ Орда
Улус Джучи
Улуг Улус
Каталонысо атласлан келшышын ыштыме тисте (1375 ийыште ыштыме; моло важ почеш,тисте нарынче тӱсан лийын[1])
Каталонысо атласлан келшышын ыштыме тисте (1375 ийыште ыштыме; моло важ почеш,тисте нарынче тӱсан лийын[1])
Golden Horde 1389-ru.svg
 Mongol Empire (greatest extent).svg
1224[2] — 1459

Рӱдӧ ола Болгар[3]
Сарай-Бату
Сарай-Берке]
Йылме

тӱҥалтыш жап: Монголысо[4][5], тунам тӱҥ литератур да кутырымо йылме семын — тюрк йылме[4]
XIII—XIV курымлаште — кыпчак йылме[6][7]

варажым: тошто татар йылме[8][9][10][11][12][13][14][15]

тыгак сылнымут негызыште лийын[16] да южо уйгур ярлыкыште кучылталтын
Официал йылме тюрк, кыпчак, уйгур, монгол, тошто татар йылме
Религий ислам (1320 ий гыч) — кугыжаныш религий
тенгрианстве
тибетысе буддизм[17]
католицизм (калыкын ужашыжлан)[18]
православий (калыкын ужашыжлан)
Окса данг, пул[19], сум
Кумдык 6 000 000 км² наре (1310)
Калык чот тюрк-влак, финн-угор-шамыч[20][21], монгол-влак[22], славян-влак да молат.
Вуйлатыме формо сайлыме монархий[d]
Династий Чингизид-влак (Джучиде-шамыч)
Эн кугу ола-влак Озаҥ, Хаджи-Тархан, Солхат[23], Укек, Сарайчик, Яссы, Ак-Либо, Маджар, Ургенч, Сыгнак, Дербент, Дженд, Искер, Чинги-Тура, Сауран да молат
Хан
 • 1207 — 1227 Джучи (икымше)
 • 1432 — 1459 Кичи-Мухаммед (пытартыш)
Кугезе да насыл
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шӧртньӧ Орда, але Орда, тюрк. Улуг Улус (Кугу Эл, Кугу Кугыжаныш)[24], тыгак Улус Джучи (Джучи Эл)[25] — кокла курымышто рӱдӧ Евразий кумдыкышто шуко тӱрлӧ калык илыман (полиэтнос) кугыжаныш, кудо тюрк этнос негызеш шке кышкарыштыже ятыр тӱрлӧ ханствым, тукымым, калык ден эл-влакым иктеш кучен. Элын вуйлатышыже-влак тӱҥ шотышто Джучи тукым гыч лийыныт — Чингисханын кугурак эргыже[26].

12241269 ийлаште Монгол империйын кышкарыштыже лийыныт[27][28].

1269 ийыште, Менгу-Тимур хан годым, пӱтынек шкевуя илыш толын, империй рӱдер деч центр дене формальный кыл гына аралалт кодын.

1320-шо ийла тӱҥалтыште, Узбек хан годым, кугыжаныш юмыйӱла шотеш ислам лийын.

XV курым кыдалне Улус Джучи икмыняр шкевуя илыше ханствылан шаланен; тудын рӱдӧ ужашыже, мыняр-гынат эше тӱҥлан шотлалтын. Шӧртньӧ Орда XVI курым тӱҥалтыште пытен шуын да тиддеч вара кугу элын падишах (Кугу ханын) лӱмжӧ (титул) Крымысе хан-влаклан куснен.

Кугыжанышын лӱмжӧ (кугыжанышын шкем лӱмдымыжӧ да моло лӱм-влак)

Улуг Улус / Улус

Чынжым гын, кугыжаныш ордасе да эрвел (араб-перс) возен кодымаште ик лӱм уке. Тудо утларакшым «Улус» мут дене палемдалтын, иктаж-могай эпитет ешаралтын («Улуг Улус») але элым кучышын лӱмжӧ («Улус Джучи», «Улус Батыя», «Улус Берке»), тидын годым айдеме вуйлатыше лийде кертын, но ондак кугыжаланыше («Узбек», «Берке элым кучышо», «Тохтамышханын колтымо еҥже-влак, Узбек кугыжаныш мланде гыч»)

Дешт-и-Кипчак / Орда

Тидын дене пырля араб-перс серымылаште чӱчкыдын тошто географий термин Дешт-и-Кипчак[29] кучылталтын. Нине возымаштак «орда» мут кугыжан ставкыжым (куснылшо лагерьым) ончыктен, («эл» ыҥым ончыктымыжо XV курымысо кагазлаште гына вашлиялташ тӱҥалыт). «Шӧртньӧ орда» ой (перс. اردوی زرین‎, Urdu-i Zarrin) «Шӧртньӧ пайремле шатёр» умылымаш дене араб корныеҥ (путешественник) Ибн Баттутын Узбек ханын резиденцийжым возен ончыктымаште вашлиялтеш.

Команий / Тартария

Касвел-европысо возен кодымаште «коман-влакын элышт», «Комания» але «тартар-влакын кучемышт», «тартар мланде», «Тартария» лӱм-влак шарленыт[29]. Китай-влак монгол-влакым «татар» (тар-тар) маныныт[30].

Шӧртньӧ Орда

Икымше гана «Шӧртньӧ Орда» муткылдыш 1566 ийыште кучылталтын, Моско кугыжанышын «Озаҥ историй» историй-публицистике сочиненийыштыже, «Златая Орда» да «Великая Златая Орда» ой дене палемдалтын, тунам тыгай кугыжаныш лийынат огыл. Тымарте чыла руш источникыштат «Орда» мут палым ончыктышо «Золотая» («Шӧртньӧ») мут деч посна кучылталтын.

Эпитетын шочмыжо ханын шогалме верже (ставка) дене кылдалтын, рашракын каласаш гын, ханын пеш мотор, шергакан шӧртньӧ куэм дене сӧрастарыл ургыштмо, пайремле юрта дене кылдалтын[31].

XIX курым гыч ты ой (термин) историйым возымаште пеҥгыдемдалтын да тӱҥ шотышто Улус Джучим ончыкта, але (текстын содержанийже деч шога) тудын Сара рӱдолаж дене касвел ужашыжым палемдаш кучылталтеш.

Руш летописьлаште «орда» мут утларакшым сарзе тӱшкам ончыкта. Тудым элын лӱмжӧ семын кучылтмаш XIII—XIV курымласе жап гыч тӱҥалеш, тидын марте лӱм семын «татары» термин кучылталтын[32].

Кызытсе йылмылаште орда, тошто татар умылымаш дене кылдалтше Шӧртньӧ Орда тыге лӱмдалтеш: Олуг юрт/йорт (Кугу пӧрт, Шочмо Эл), Олуг улус/олыс (Кугу Эл / кугыракын кундемже), Дәшти кыпчак (Степь кипчаков) да тулеч молат. Тыгак, рӱдоласе ола Баш кала (Тӱҥ ола) маналтеш гын, ханын куснылшо вержым Алтын урда (Шӧртньӧ рӱдер, шатёр, станице) маныт.

Улусын чекше

Кугыжанышын чекшым XIV курымын икымше пелыштыже илыше, эртыкым серыше араб Аль-Омари тыге палемден:

Тиде кугыжанышын чекше Джейхуна вел гыч — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ола, Азака-Кака, Акча-Кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Сибирь кундем, Ибирь, Башкырд да Чулыман…[33]

Варарак, Тохтамыш жапыште, Сырдарья улус да Хорезм Чагатай кугыжанышыш ушненыт да тудым шке кидышкыже налше Тимурид кугыжанышыш, Ордан кечывалвел-эрвел чекше йӱдвелкырак куснен, Улытау курык деке, тидын нерген руш летопись-влак увертарат[34].

Историй

Бату-хан, кокла курымласе Китай сӱрет

Ончычсо историй

Тӱрлӧ ийласе серымаште, нуно икте-весышт дене кылдалтын огытыл, эрвелысе — Си Ю Цзы Монгол-влакын ойпого поянлыкышт (Сокровенное сказание монголов), тыгак касвелысе — Изирак йолташ-влакын татар-влак деке коштмышт нерген (О путешествии братьев меньших к тартарам) (Бенедикт Поляк) Тартар, Кугу хроника (Матвей Парижский) манме Монгал-влакын историйышт — Чингис-хан шке ончылныжо, тудым алмаштыше-влак ончылно тӱнямбал империйым ыштышаш нерген шонымашым шыҥдарен, тыште ик кучемым, ик тӧртыкым пеҥгыдемдаш шонен[35]. Касвел элым да мландым кучедал налмаш лачшымак Кугу монгол империй империйым ышташ кӱлын, тиде тыгак Услус Джучин утларак вияҥмаште шке кидыште кучен кертме эн кугу палыже лийын[36].

Империйын кушмыж годым Чингис-хан шке эргыж-влаклан улусым пайлен пуэн. 1224 ийыште Улус Джучи (ончыкылык Шӧртньӧ Орда) шке кышкарышкыже Хорезмым да Эрвелысе Дешт-и-Кипчакым (Половец чараверым(степьым)) пуртен. Чагатайын улусышкыжо (Чагатай улусыш) Мавераннахр (Кокла Азийын кугу ужашыже) да Эрвел Туркестанын кугу ужашыже(Кызытсе Синьцзяна) пуреныт. Улус Угэдэя Эрвел Туркестанын, Памир да Йӱдвел-Касвел Монголийын кумдыкшым айлен. Пытартышлан, Тукым-вож юрто, кудо Чингис-ханын колымекыже, изирак эргыже Толуйлан логалшаш ыле, Монголийым, тыгак тиде жаплан сарланен поген налме китайысе кундем-влакым кучен[37].

Калык

Улус Джучиште тюрк (кыпчак, юл булгар-влак, пошкырт, кумык-влак да молат), финн-угор (мордва, мари (черемис-влак), одо (вотяк-влак) да молат, славян, йӱдвел кавказысе (яс-влак, алан-влак, черкас-влак) да моло калык-влакат иленыт[21]. Шагал чотан монгол калыкын вуйжо верысе тюрк калык коклаште пеш вашке шулен йомын (ассимилизаций). XIV курым мучашлан-XV курым тӱҥалтышлан Улус Джучин калыкше руш серымаште «татар-влак» этноним дене палемдалтын[21][38].

Улус Джучиште юл, крым, сибирь татар-влакын посна калык семын кушмышт (этногенезышт) лийын[38]. Улус Джучин эрвелысе тюрк калык-влакше таче казах, каракалпак ден ногай калык-вдакын негызыштым ыштат.

Сарзе вий

Ордан утларак сарзе-влакше имнешке лийыныт, нуно вашпижмаште йӱлаш пурышо йӧным, писын ончык эртыше пикшызе тӱшкам кучылтыныт. Сарзе-влакын томжылан неле саргуралан отряд-влак шотлалтыныт, тыште тӱҥ шотышто орда кучемъеҥын гвардийже лийын. Ордан сарзыже-влак деч посна хан-влак шке тӱшкашкышт сеҥен налме калыкын салтакше-влакым чумыреныт, тыгак Юл, Крым да Йӱдвел Кавказ гыч тарлалтше-влакым погеныт. Орда сарзе-влакын тӱҥ саргуралыштлан эрвел сынан йӧнетарыме йоҥеж шотлалтын, ты ӱзгар дене нуно пеш мастарын пайдаланеныт. Тыгак, тӱшкан керылт пурашлан, умдо саргурал дене кумдан пайдаланеныт, тидыже ондак пикш дене лӱйкалыме деч вара кучылталтын. Пӱсӧ саргурал шотеш утларак чӱчкыдын кӱзым (палаш) да кердым (сабля) кучылтыныт. Перен-шалатыме саргуралымат кучылтыныт: алтывылак (булава), перыме вара (шестопёр), таптыме товар (чеканы), сарзе чогыт (клевцы), кестен (кистень).

Ордасе сарзе-влак коклаште ламеляр да ламинар кӱртньӧ тувыр (панцырь) кумдан шарлыше лийын, XIV курымысо колчуг (кӱртньӧ колчан) ден кольча-пластинан, могырым аралыше кӱртньӧ тувыр-влак шарленыт улмаш. Эн кумдан кучылтмо сарзе чиемлан хатангу-дегель шотлалтын, тупынь вел гыч кӱртньӧ лышташ (куяк) дене келыштарыме. Туге гынат орда-влак лампелляр панцырьым умбакыжат кучылтыныт. Монгол-влак бригантин сынан аралтыш вургемымат кучылтыныт. Шукынжо воштончышым, шӱшерым, кидшолым, кӱзӧ калтам кучылтыныт. Кердым чыла вереак манаш лиеш талве (сабля) алмаштен. XIV курым мучаште саргурал вий пушко дене пойдаралтеш. Ордан сарзе-влак тыгак пасу вашпижмаште мландеш аралалтме йӧным кучылташ тӱҥалыныт, мутлан, станок дене тодмо кугу авыртыш (чапар щит). Нурысо вашпижмаште нуно тыгак южо сар-технике ӱзгарым кучылтыныт, мутлан, арбалетым.

Шанче

Улус Джучин историй аспектше-влакым: тиде кучемын шанчыжым, тӱвыражым шымлыше-влак йылт тӱкен огытыл. Туге гынат ордам шымлыме, серен кодымо шуко тӱрлӧ кагазым кычал мумо дене, тиде корнышто ончык сай ошкылым ышташ йӧн шочын. Тӱрлӧ йотэлысе архивлаште але мартеат орда автор-влакын серен кодымо юридический шанче шымлымаш-влакым (трактатым) муыт[39].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. Zahler, Diane. The Black Death (Revised Edition). — Twenty-First Century Books, 2013. — С. 70. — ISBN 978-1-4677-0375-8.
  2. ЗОЛОТАЯ ОРДА • Большая российская энциклопедия - электронная версия. bigenc.ru. Тергыме кече: 5 идым 2022.
  3. Димитриев В. Д., Краснов С. А. Болгарская земля // Электронная чувашская энциклопедия. — Дата обращения: 25.01.2020.
  4. 1 2 Габдельганеева Г. Г. История татарской книги: От истоков до 1917 года. — Directmedia, 2015. — С. 29. — 236 с. — ISBN 9785447536473.
  5. Золотая Орда. — Павлодарский государственный университет имени С. Торайгырова, 2007. — С. 56. — 247 с. — ISBN 9789965081316.
  6. Письма золотоордынских ханов: 1393—1477
  7. Григорьев А. П. Официальный язык Золотой Орды XIII—XIV веков // Тюркологический сборник 1977. — М., 1981. — С. 81—89.
  8. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. — ISBN 0-9530650-3-0.
  9. Фасеев Ф. С. Старотатарская деловая письменность XVIII века. – Казань: Тат. кн. издат., 1982. – 171 с.
  10. Хисамова Ф. М. Функционирование старотатарской деловой письменности XVI—XVII веков. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1990. – 154 с.
  11. Письменные языки мира / Г. Д МакКоннелл, В. Ю. Михальченко. — Академия, 2000. — С. 452.
  12. III Международные Бодуэновские чтения: И. А. Бодуэн де Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языкознания (Казань, 23—25 мая 2006 года): труды и материалы. — Т. 2. — С. 88, 91.
  13. Введение в изучение тюркских языков / Н. А. Баскаков. — М.: Высш. школа, 1969.
  14. Татарская энциклопедия: К — Л. / М. Х. Хасанов. — Ин-т Татарской энциклопедии, 2006. — С. 348.
  15. История татарского литературного языка: XIII — первая четверть XX вв. / Институт языка, литературы и искусства (ИЯЛИ) имени Галимджана Ибрагимова Академии наук Республики Татарстан. — Изд-во «Фикер», 2003.
  16. http://www.mtss.ru/?page=lang_orda Э. Тенишев Язык межнационального общения золотоордынской эпохи
  17. НОГАЙ И ЕГО РОЛЬ В ПОЛИТИЧЕСКОЙ ЖИЗНИ ЗОЛОТОЙ ОРДЫ В 90-Е ГОДЫ XIII ВЕКА
  18. Католические миссионеры в Золотой Орде // Золотая Орда в мировой истории / Ред. Р. С. Хакимов, М. Фаверо, В. В. Трепавлов, И. М. Миргалеев, Р. Хаутала. — Казань: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2016. — С. 328–334.
  19. Денежная система Золотой Орды: Вторая половина XIII — XV века
  20. Атлас истории Татарстана и татарского народа / Под ред. Р. Г. Фахрутдинова. — М.: Издательство ДИК, 1999. — 64 с.: илл., карт.
  21. 1 2 3 Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках. — М.: Либроком, 2009.
  22. Ракушин А. И. Монгольские племена Улуса Джучи // Монголы на Волге / Л. Ф. Недашковский. — Саратов: Техно-Декор. — С. 10—29. — 96 с.
  23. Большая российская энциклопедия «Вскоре город стал центром правого крыла Золотой Орды со ставкой беклербека из правящего дома … Важный пункт контроля над транзитной торговлей со Средиземноморьем»
  24. Золотая Орда Архивысе копий 23 шыжа 2011 гыч
  25. Фахрутдинов Р. Г. История татарского народа и Татарстана: Древность и средневековье / РГБ. Учебник для средних общеобразовательных школ, гимназий и лицеев. — Казань: Магариф, 2000. — 255 с.
  26. Крамаровский М. Г. Открытие новой постоянной экспозиции «Золотая орда: История и культура» (руш.). Государственный Эрмитаж (7 теле 2007).
  27. Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды / Под ред. П. Коровина. — Саранск: Мордовское Книжное издательство, 1960. — С. 28. — 279 с.
  28. Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг. (руш.). — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Тергыме кече: 17 вӱдшор 2010. Архивировано из оригинала 8 сорла 2011 ий.
  29. 1 2 См.: Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
  30. Мэн-да бэй-лу: Полное описание монголо-татар / Пер. с кит., введ., коммент. и прил. Н. Ц. Мункуева. — М., 1975. — С. 48, 123—124.
  31. Государственный Эрмитаж. История и культура Золотой Орды (неопр.). https://www.hermitagemuseum.org. Государственный Эрмитаж.
  32. Султанов Т. И. Как улус Джучи стал Золотой Ордой.
  33. В. Тизенгаузен. Сборник материалов, относящихся к истории Орды (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44).
  34. Григорьев А. П., Телицын Н. Н., Фролова О. Б. Надпись Тимура 1391 года // Тюркологический сборник 2009—2010: Тюркские народы Евразии в древности и средневековье / Институт восточных рукописей РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — С. 109—129. — С. 113.
  35. Почекаев, 2007, с. 75.
  36. Измайлов, 2009, с. 133.
  37. Почекаев, 2017, с. 10.
  38. 1 2 Атлас истории Татарстана и татарского народа / Под ред. Р. Г. Фахрутдинова. — М.: Издательство ДИК, 1999. — 64 с.: илл., карт.
  39. Почекаев Р. Ю. К истории юридической науки в Золотой Орде // Золотоордынское обозрение. — 2020.

Литератур

  • Фроянов И. Я. Нашествие на русскую историю. — СПб.: Русская коллекция, 2020. — 1088 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-00-067019-4.
  • Карпини, Джованни Плано, Гийом де Рубрук. История Монголов / Путешествие в восточные страны. — СПб., 1911.
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1950.
  • Джучиды / Д. Ю. Арапов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV веках / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивысе копий 10 вӱдшор 2008 гыч
  • Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом / Отв. редактор В. А. Ромодин. — М.: Наука, 1966. — 160 с.
  • Исхаков Д. М., Измайлов И. Л. Этнополитическая история татар в VI — первой четверти XV века. — Казань: Институт истории Академии наук Татарстана, 2000.
  • Карышковский П. О. Куликовская битва. — М., 1955.
  • Кулешов Ю. А. Производство и импорт оружия как пути формирования золотоордынского комплекса вооружений // Золотоордынская цивилизация. Выпуск 3. — Казань: Изд. «Фэн» АН РТ, 2010. — С. 73—97.
  • Кульпин Э. С. Золотая Орда. — М.: Московский лицей, 1998; М.: URSS, 2007.
  • Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5.
  • Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960.
  • Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М.: Издательство Московского университета, 1973.
  • Фёдоров-Давыдов Г. А. Религия и верования в городах Золотой Орды. Архивысе копий 4 шыжа 2016 гыч.
  • Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б. Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Фёдоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — М., 2003.
  • Широкорад А. Б. Русь и Орда. — М.: Вече, 2008.
  • Рудаков В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV веков. — М.: Квадрига, 2009.
  • Трепавлов В. В. Золотая Орда в XIV столетии. — М.: Квадрига, 2010.
  • Каргалов В. В. Свержение монголо-татарского ига. — М.: УРСС, 2010.
  • Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. — СПб.: Евразия, 2010.
  • Каргалов В. В. Конец ордынского ига. — 3-е изд. — М.: УРСС, 2011.
  • Каргалов В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь: XIII век. — 2-е изд. — М.: Либроком, 2011. — (Академия фундаментальных исследований: история).
  • Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация: Сборник статей. — Выпуск 4. — Казань: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2011. — С. 79—100.
  • Елагин В. С. Золотая Орда. XIII век / Новосибирский гос. пед. ун-т. — Новосибирск: Изд. НГПУ, 2012. — 242 с. — ISBN 978-5-85921-950-6.
  • Золотая орда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Все ханы Золотой Орды // Татарский мир, 2004, № 17.
  • Череванский В. П. Хронология событий в ходе борьбы России с татаро-монголами. — СПб.: Государственная Типография, 1898.— 42 с.
  • Почекаев Р. Ю. Батый: Хан, который не был ханом. — М.—СПб.: АСТ, Евразия, 2007. — 350 с. — ISBN 978-5-17-038377-1.
  • Почекаев Р.Ю. Золотая Орда: История в имперском контексте. — СПб.: Наука, 2017. — 206 с.
  • Измайлов И. Походы в Восточную Европу в 1223—1240 годах // История татар с древнейших времён: в 7 томах. Улус Джучи (Золотая Орда): XII — середина XV века. — Казань: Академия наук Республики Татарстан, Институт истории имени Ш. Марджани, 2009. — Т. 3. — 1055 с.
  • Измайлов И. Волжская Булгария накануне походов хана Бату // История татар с древнейших времён: в 7 томах. Срединная Азия и Восточная Европа в XII — начале XIII века. — Казань: Академия наук Республик Татарстан, Институт истории имени Ш. Марджани, 2009. — Т. 3. — 1055 с.
  • Трепавлов В. Образование Улулса Джучи // Золотая Орда в мировой истории. Становление Улуса Джучи. — Казань: Академия наук Республик Татарстан, Институт истории имени Ш. Марджани; Оксфордский Университет, Великобритания, 2016. — 968 с.
  • Миргалеев И. Джучи — первый правитель улуса // Золотая Орда в мировой истории. Становление Улуса Джучи. — Казань: Академия наук Республик Татарстан, Институт истории имени Ш. Марджани; Оксфордский Университет, Великобритания, 2016. — 968 с.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского; редакция проф. И. П. Петрушевского. — М.—Л.: Издательство Академии наук СССР, 1960. — Т. 2.

Кылвер-влак