Халиков, Альфред Хасанович

РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Халиков.

Альфред Хасанович Халиков
Шочмо кече	1929 ий 30 ага(1929-05-30)
Шочмо вер	Курманаево ял, Чистополь кантон, Татар АССР (кызыт Нурлат район, Татарстан)
Колымо кече	1994 ий 24 сӱрем(1994-07-24) (65 ий)
Колымо вер	Озаҥ, Татарстан Республик, Россий
Эл	→
Шанче алан	археологий, татар калыкын историйже
Паша вер	Озаҥысе университет[d]
Образований	Озаҥысе университет[d]
Шанче степень	историй шанче доктор
Шанче званий	профессор
Тунемшыже-влак	В. В. Никитин, К. А. Руденко
Награде ден премий-влак
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Халиков Альфред Хасанович (1929 ий, май тылзын 30-шо кечыже, Татар АССР, Чистополь кантон, Курманаево ял — 1994 ий, июль тылзын 24 кечыже, Россий, Татарстан Республик, Озаҥ) — совет да российысе историк, археолог, татар калыкын историйже шотышто шуко пашан авторжо. Историй шанче доктор, профессор.

Илыш корныжо

1929 ийын май тылзын 30-шо кечынже Татар АССР, Чистополь кантон, Курманаево ялыште шочын. 1947 ийыште Озаҥыште кыдалаш школым тунем пытарымеке, Озаҥ кугыжаныш университетын историй-филологий факультетыш тунемаш пурен, тудым 1952 ийыште визытан дене тунем пытарен.

Студент улмыж годымак, 1951 ийыште, СССР Шанче Академийын Озаҥысе филиалын Йылме, сылнымут да историй институтышкыжо пашаш налыныт, тушто 1994 ий марте пашам ыштен: директорын алмаштышыже (1962 ий гыч), археологий пӧлкам вуйлатыше (1965—1988), тӱҥ шанче пашаеҥ (1990—1994).

1955 ийыште «Озаҥысе юл кундемын той курым годсо калыкын историйже» теме дене кандидатлык диссертацийым, 1966 ийыште — «Кокла Юл кундем кӱ да той курым годым» теме дене докторлык пашам арален.

1957 ий гыч Озаҥ университетыште туныктен, профессор (1968). Археологийын общий курсшым да «Кокла Юлын да Урал воктенсе калык-влакын этногенезышт» спецкурсым лудын. Тудын тыршымыжлан кӧра 1978 ийыште университетыште археологий тоштер угыч почылтын.

Шанче пашаже

1951 ий гыч Юл-Чолман кундемыште кӱ курым жап гыч кокла курым марте археологий памятник-влакым шымлен.

Марий (1956—1960), Татар, Билярысе да моло археологий экспедиций-влакын пашаштым вуйлатен, Куйбышевысе, Нижнекамскысе, Чебоксарысе ГЭС-влакын вӱд йымалне кодшо мландыштым шымлен.

Юл-Чолман кумдыкышто кӱ курымысо археологий, Эрвел Европысо финн-угор да тюрк калык-влакын, Юл-Чолман Булгарийын, Шӧртньӧ Ордан, Озаҥ ханствын, Озаҥ олан археологий да этнотӱвыра историйышт шотышто паша-влакын авторжо.

«Татарстан Республикын археологий картшым» (1981—1990), Билярыште да тудын йыр улшо кундемлаште, Озаҥ кремльыште, Елабугышто тоштер-заповедник-влакым ышташ тӱҥалше-влак кокла гыч иктыже.

Юл-Чолман археологийыште первобытный да кокла курымласе шанче школым ыштыше.

Тудын тунемшыже-влак коклаште — П. Н. Старостин, Е. П. Казаков, Р. Г. Фахрутдинов, Р. С. Габяшев, В. С. Патрушев, С. В. Кузьминых, Ф. Ш. Хузин, Р. Ф. Шарифуллин, В. В. Никитин, Б. С. Соловьёв, С. В. Большов, В. Н. Марков, А. Г. Ситдиков да молат.

Шарнымаш

Альфред Халиковын лӱмжым Озаҥыште, Билярск да Курманаево селалаште урем-влаклан пуэныт.

2014 ий гыч Халиковын лӱмжым Татарстан Республикысе Шанче Академийын посна структур подразделенийже — «А. Х. Халиков лӱмеш Археологий институт» нумалеш.

1999 ий гыч Озаҥыште да Юл кундемысе олалаште Халиковым шарныме лӱмеш шанче лудмаш-влак эртаралтыт.

Чаплӱм ден суаптарже-влак

• ТР Шанче Академийын йыжъеҥ-корреспондентше (1992)
• Татар АССР шанчын сулло пашаеҥже (1974)
• Шанче да технике шотышто Татарстан Республикын Кугыжаныш премийжын лауреатше (1994, колымыж деч вара)

Тӱҥ паша-влак

• Халиков А. Х. Древняя история Среднего Поволжья / АН СССР. Ин-т языка, литературы и истории им. Г. Ибрагимова. — М.: Наука, 1969. — 396 с. — 1850 экз.
• Волго-Камье в начале эпохи раннего железа (VIII—VI вв. до н. э.). М., 1977. 264 с.;
• Происхождение татар Поволжья и Приуралья. Казань, 1978. 160 с.;
• Приказанская культура // САИ. 1980. Вып. 1-24. 128 с.;
• Волжские ананьинцы (Старший Ахмыловский могильник) (совместно с В. С. Патрушевым). М., 1982. 277 с.;
• Татарский народ и его предки. Казань, 1989. 220 с.;
• Буртасы и их историко-археологическое определение // Вопросы этнической истории Волго-Донья в эпоху средневековья и проблема буртасов. Пенза, 1990. С. 88-97;
• Халиков А. Х. Монголы, татары, Золотая Орда и Булгария / АН Татарстана. — Казань: Фэн, 1994. — 168 с.

Палемдымаш

Литератур

• Халиков, Альфред Хасанович / Кузьминых С. В. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 728. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
• Кузьминых С. В., Старостин П. Н., Хузин Ф. Ш., А. Х. Халиков. Казань, 1999 (библ.)
• А. Х. Халиков — учёный и учитель. Казань, 2009;
• Напольских В. В. Место трудов А. Х. Халикова в историографии проблем уральской предыстории // Интеграция археологических и этнографических исследований. Казань — Омск, 2010. С. 17-20
• Хузин Ф. Ш., Хамидуллин Б. Л., А. Халиков. Казань, 2015.

Кылвер-влак

• Улица Халикова станет магистралью