Йошкар Шӱдыр орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Йошкар Шӱдыр орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл Флаг СССР СССР
Тип орден
Кӧлан пуалтеш Совет Армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын, чек пеленысе да элгӧргӧ сарзывийын сарзыслужышышт, СССР Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитет орган-влакын пашаеҥышт, сарзе часть, сарзе корабль, соединений ден объединений манме, предприятий, тӧнеж, организаций-влак
Кумылаҥдыш амал СССР обороно пашаште сарзе жапыштат, тыныс жапыштат, тыгак кугыжаныш лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштымаште кугу суаплан
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1930 ий 6 апрель
Икымше суапландарымаш В. К. Блюхер
Пытартыш суапландарымаш мичман В. Л. Разумович
1991 ий 24 декабрь[1]
Суапландарыме чот 3 876 742
Черет
Кугурак награде Калык Келшымаш орден
Изирак награде «СССР сарзе вийыште Шочмо эллан служитлымашлан» I степенян орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Йошкар Шӱдыр орден — СССР-ын кугыжаныш наградыже, 1930 ий 6 апрельыште тӧнежлыме.

Историй

Йошкар Шӱдыр орденым СССР ЦИК Президиумын 1930 ий 6 апрельысе Пунчалже дене тӧнежлыме. Орденын статутшым СССР ЦИК Президиумын 1930 ий 5 майысе Пунчалже дене тӧнежлыме.

Умбакыже Йошкар Шӱдыр орден дене суапландарыме дене кылдалтше йодышлашке СССР-ын орденже-влак нерген Чумыр положенийже дене (СССР ЦИК ден СНК-н 1936 ий 7 май деч Пунчалже), СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1943 ий 19 июньысо, 1946 ий 26 февральысе, 1947 ий 15 октябрьысе да 1947 ий 16 декабрьысе Указше-влак дене вашталтышым ден рашемдымаш-влакым пуртымо. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 28 мартысе Указше дене Йошкар Шӱдыр орденын у редакциян статутшым пеҥгыдемдыме.

Орденым кондыштмо правилым, тасман тӱсшым да тудым награде колодкеш вераҥдыме вераҥдымым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влакын образецыштым да тасмашт нерген каласкален возымым да орден, медаль, орденлык тасма дан ойыртемыш пале-влакым кондыштмо Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене пеҥгыдемдыме[2].

СССР Президентын Указше-влак почеш Йошкар Шӱдыр орден дене пытартыш суапландарымаш-влак 1991 ийыште лийыныт. 1991 ий 19 декабрьысе Указ дене келшышын, «сарзе порысым шуктымо годым патырлыкым да лӱддымылыкым ончктымылан» тиден орден дене вич сарзыслужышо офицер тӱшка, капитан гыч подполковник марте, суапландаралтыныт. Суапландарыме-влак кокла гыч иктыже М. М. Пята лийын. 3855865 №-ан орденым тудлан 1993 ий майыште гына кучыктеныт. Кызытеш тиде кучыктымо Йошкар Шӱдыр орденын палыме ик эн кугу номерже.

Йошкар Шӱдыр орден дене суапландарыме нерген жап шот дене эн варасе Указеш СССР Президент 1991 ий 24 декабрьыште кидпалым пыштен. Суапландарыме-влак спискыште пытартышлан сарзе водолаз мичман Виктор Леонидович Розумовичын фамилийже шога, тудым 3833789 №-ан тиде орден дене «командованийын лӱмын пуымо заданийжым шуктымо годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктымылан» суапландарыме[3]. Туге гынат тиде кечынак «СССР-ын орденже-влак дене Совет Армийын сарзыслужышо-влакшым да обороно йодышла дене РСФСР Кугыжаныш комитетын пашаеҥыштым суапландарыме нерген. Элыште демократийым аралыме годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктымылан» эше ик тӱчмӧ Указеш кидпале пышталтын.

Тиде Указ дене эше коктын Йошкар Шӱдыр орден дене суапландаралтыныт да спискыште пытартыш капитан Константин Витальевич Чепуркин лийын. Тидлан кӧра Йошкар Шӱдыр орден дене суапландарыме пытартыш еҥым рашемдаш йӧсырак лиеш.

1992 ий 2 мартыште РФ Кӱшыл Каҥаш Президиум шкенжын «Россий Федерацийын кугыжаныш наградыже-влак нерген» Указше дене Йошкар Шӱдыр орденым пытарен.

1992 ий 1 январьлан Йошкар Шӱдыр орден дене иктаж 3 876 740 суапландарымаш лийын.

Орденын статутшо

Орденын статутшо икмыняр гана вашталтын.

Йошкар Шӱдыр орденым СССР обороно пашаште сарзе жапыштат, тыгак тыныс жапыштат кугу суаплан, тыгак кугыжаныш лӱдыкшыдымылыклан йӧным ыштымаште кугу суаплан палемдаш тӧнежлыме.

Йошкар Шӱдыр орден дене суапландаралтыныт:

  • Совет Армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын, чек пеленысе да элгӧргӧ сарзывийын сарзыслужышышт, СССР Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитет орган-влакын пашаеҥышт, тыгак элгӧргӧ паша орган-влакын рядовой ден начальстве составысе еҥ-влак;
  • сарзе часть, сарзе корабль, соединений ден объединений манме, предприятий, тӧнеж, организаций-влак.

Йошкар Шӱдыр орден дене йот элласе сарзыслужышо-влакат суапландаралтын кертыныт.

Йошкар Шӱдыр орден дене суапландарымаш эртаралтын:

  • Кредалмаште шке патырлык ден лӱддымылыклан, совет сарзывийлан сеҥымашым кондаш полшышо сӧй пашам чаплын вораҥдарымылан да моштен вуйлатымылан;
  • Сарзе часть ден соединений-влакын сеҥышан сӧйлык пашаштлан, кунам тушманлан кугу эҥгекым кондымо;
  • СССР кугыжаныш лӱдыкшыдымылыклан да кугыжаныш чекым тӱкаш лийдымылан йӧным ыштымаште суаплан;
  • Илышлан лӱдыкшым ыштыше условийыште сарзе але службо порысым шуктымо годым патырлык ден лӱддымылыкым ончыктымылан;
  • Командованийын лӱмын пуымо пашажым пеш чаплын шуктымылан да тыныс жапыште ыштыме моло подвиглан;
  • Сарзывийын кӱкшӧ сӧйлык ямдылалтмыжлан полшымаште кугу суаплан, сӧйлык да политике ямдылалтмаште, у сӧй техникым тунеммаште кугу суаплан да СССР-ын обороно куатшым пеҥгыдемдымаште моло суаплан;
  • Сарзе наукым ден техникым вияҥдымаште, СССР Сарзе Вийлан кадрым ямдылымаште суаплан;
  • Социалистический келшымашысе кугыжаныш-влакын обороно йӧныштым пеҥгыдемдымаште суаплан.

1944 ий 4 июнь гыч 1957 ий 14 сентябрь марте Йошкар Шӱдыр орден Йошкар Армий, Сарзе-Теҥыз Флот радамыште, элгӧргӧ паша да кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаште 15 ий пашам ыштымылан кучыкталтын.

СССР-ын маркыже, 1946 ий
Байконурышто Офицер-влак пӧртын фасадыштыже Йошкар Шӱдыр орден

Кугу Ачамланде сар деч вара Йошкар Шӱдыр орден дене службо пашам шуктымо годым колышо чыла сарзыслужышо, пожар ваштареш кучедалше сарзылыме службын пашаеҥыштым да правам аралыше орган-влакын пашаеҥыштым суапландарымаш правил семын лийын. Орден ден тудлан орденлык книжкам колышын родыж-шамычлан кучыктеныт.

Тыгак минан-пудештшаш ӱзгар-влакым да пудештшаш лӱдыкшан арвер-влакым илышлан лӱдыкшӧ дене кылдалтше мине деч кораҥдыме пашам шкеак шуктышо сапёр-влакым суапландарыме случай-влак пале улыт (тыге, 1967 ийыште Йошкар Шӱдыр орден дене сапёр-влак майор В.Зайцев ден старший лейтенант А. Спиридоновым суапландарыме, нуно Заполярьеште 1944 ийыште чакнен кайыше немыч сарзывийын минаҥден кодымо боеприпас складыште, кушто 3,5 тӱжем артиллерий снаряд ден мине лийын, 1966 ийыште мине-влакым сайын кораҥденыт)[4].

Локальный ваштӱкнымаште да Афган сар годым шуко (но чылан огыл) совет сарзыслужышо-влак Йошкар Шӱдыр орден дене суапландаралтыныт, кӧмыт сӧйлык тӱкнымаште кокла нелытан эмганымашым, неле эмганымашым але неле контузийым налыныт.

Йошкар Шӱдыр орден дене суапландарымаш келшен толшын СССР МО-н, СССР МВД-ын, СССР КГБ-ын темлымашышт почеш эртаралтын.

Йошкар Шӱдыр Орден оҥын пурла велыштыже кондышталтеш да моло орден улмо годым II степенян Ачамланде сар орден деч вара верлана. 1943 ий кеҥеж марте оҥын шола велыштыже кондышталтын.

Орден нерген каласкален возымаш

Йошкар Шӱдыр орден — Николаев олаште сарзе-интернационалист-влаклан мемориалын фрагментше
Йошкар Шӱдыр орден
Йошкар Шӱдыр орден (вес велже)

Йошкар Шӱдыр орден рубинан-йошкар эмаль дене леведме вич лукан шӱдыр улеш.

Орден покшелне шинельым чийыше, будёновкан, кидеш винтовкым кучышо йошкарармеецын фигуржым сӱретлыман щит верланен. Щит шӱдыш мучко «Чыла элласе пролетарий-влак, ушныза!» манын возымо верланен», шӱдышын ӱлыл ужашыштыже «СССР» манын возымо. Щит йымалне сорла ден чӧгыт сӱрет верланен. Щит, йошкарармеецым ончыктымаш, возымаш, сорла ден чӧгыт, тыгак шӱдыр тӱр оксидлыме улыт.

Йошкар Шӱдыр орден ший гыч ышталтеш. Орденыште ший 27,162±1,389 г уло (1975 ий 18 сентябрьлан). Орденын чумыр нелытше — 33,250±1,620 г.

Шӱдырын ваштарешла улшо вуйышт коклаште орденын кугытшо — 47-50 мм (могай ийыште лукмо шот дене). Орденын покшечше шӱдырын эмалян кажне вич кечыйолжо марте торалык 26-27 мм. лиеш.

Орденым вургемш пижыкташ знакын вес велныже гайкан пӱчкедыман штифт уло.

Орденын тасмаже порсын муар гыч, тӱсшӧ шемалге-кӱрен, покшечше кутынек сур-пелганде корно кая. Тасма лопкыт — 24 мм, изи корнын лопкытшо — 5 мм.

1935 ийыште Йошкар Армийын уставше вашталтын, да штыкан атакыште боецын позицийже вашталтын. Ондакше йошкарармеец ончышо дек мелын сӱретлалтын, а 1936 ий гыч орденыште йошкарармеец, РККА-н у уставшылан келшышын, пурлашке савырнен, тыгак йолыштыжо ыштырым пӱтырыман ботинке огыл, а кем ончыкталташ тӱҥалын.

Палемдымаш

  1. ↑ Журнал подразделений специального назначения "БРАТИШКА". Тергыме кече: 24 шыжа 2015. Архивировано из оригинала 4 ӱярня 2016 ий.
  2. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  3. ↑ Журнал подразделений специального назначения "БРАТИШКА". Тергыме кече: 24 шыжа 2015. Архивировано из оригинала 4 ӱярня 2016 ий.
  4. ↑ Будни сапёров // «Военный вестник», № 1, 1967. стр. 86-87

Литератур

  • Колесников Г. А., Рожков А. М.  Ордена и медали СССР. — М.: Воениздат, 1983.
  • Шишков С. С., Музалевский М. В.  Ордена и медали СССР. — Владивосток, 1996.
  • Балязин В. Н., Дуров В. А., Казакевич В. Н.  Самые знаменитые награды России. — М., 2000.
  • Дуров В. А.  Русские и советские боевые награды. — М., 1990.
  • Дуров В. А.  Награды Великой Отечественной. — М., 1993.
  • Дуров В. А.  Отечественные награды: 1918—1991. — М., 2005.
  • Горбачёв А. Н.  Многократные кавалеры орденов СССР. — М.: ПРО-КВАНТ, 2006.
  • Горбачёв А. Н. 10000 генералов страны. — М., 2007.
  • Изотова М. А., Царёва Т. Б. Глава 5. Советская наградная система // Ордена и медали России и СССР / Ред. Хомутова Е., Рублёв С. — Ростов-на-Дону: Владис, 2010. — С. 393. — 736 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-9567-0960-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йошкар_Шӱдыр_орден&oldid=1194234" гыч налме