Калык-влак Келшымаш орден

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Калык-влак Келшымаш орден
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип орден
Кӧлан пуалтеш СССР да йотэл граждан-влак, предприятий, тӧнеж, организаций, сарзе часть ден ушем, ушемыш пурышо республик ден ола-влак.
Кумылаҥдыш амал социалистический наций ден калык-влакын келшен илымыштым да иза-шольыла пашам пырля ыштымыштым пеҥгыдемдымашке кугу надырлан, ССР Ушемын да ушемысе республиклан экономике, социал-политике да тӱвыра аланыште кугу надырым пыштымылан
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1972 ий 17 декабрь
Икымше суапландарымаш 1972 ий 29 декабрь
Пытартыш суапландарымаш 1991 ий 21 декабрь
Суапландарыме чот 72 761
Черет
Кугурак награде Пашан Йошкар Тисте орденже
Изирак награде Йошкар Шӱдыр орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Калык-влак Келшымаш орден — СССР-ын кугыжаныш наградыже-влак гыч иктыже. СССР-ым ыштымылан 50 ий темме лӱмеш СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1972 ий 17 декабрьысе указше дене тӧнежлыме. Орденын статутшо СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 18 июльысо указше дене изишак вашталтын. Орденын эскизшын авторжо — сӱретче Александр Борисович Жук. 1991 ийыште СССР-ын шаланымыж дене пырля пытен, 1992—1994 ийлаште Россий Федерацийысе Калык-влакын Келшымашышт Орден семын лийын.

Орденын статутшо

СССР-ын 1973 ийысе почто маркыже

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1972 ий 17 декабрьысе указше дене келшышын, Калык-влакын келшымашышт орденын статутшо тыгай лийын:

1. Совет Социалистический Республик-влак Ушемым ыштымылан 50 ий темме лӱмеш социалистический наций ден калык-влакын келшен илымашыштым да иза-шольо семын пырля пашам ыштымыштым пеҥгыдемдымаште кугу суаплан, ССР Ушемын да ушемыш пурышо республик-влакын экономике, илышкыл-политике да культур шотышто вияҥмашышкышт кугу надырлан суапландараш Калык-влакын келшымашышт орден тӧнежлалтын.

2. Калык-влакын келшымашышт орден дене суапландаралтыт:
— СССР-ын гражданже-влак;
— предприятий, тӧнеж, организаций, сарзе часть ден ушем, ушемыш пурышо да автоном республик, кундем, область, автоном область, автоном округ, ола.
Калык-влакын келшымашышт орден дене СССР-ын гражданже огыл еҥ-влакат суапландаралт кертыт.

3. Калык-влакын келшымашышт орден дене суапландаралтмаш шукталтеш:
— социалистический наций ден калык-влакын келшен илымыштым да иза-шольыла пашам пырля ыштымыштым пеҥгыдемдымашке кугу надырлан;
— ССР Ушем ден ушемыш пурышо республик-влакын калык озанлыкыштым вияҥдымаште кугу паша сеҥымашлан;
— СССР-ым калыкле-кугыжаныш шотышто чоҥымаште суаплан;
— социалистический наций ден калык-влакын наукыштым вияҥдымаште, культурыштым лишемдымаште да ваш-ваш пойдарымаште поснак сай лектышан пашалан, совет еҥ-влакым пролетар интернационализм, Совет Шочмо Эллан мелын да ӱшанле улмо шӱлышеш ончен куштымаште чолган тыршымылан;
— СССР-ын обороно куатшым пеҥгыдемдымаште поснак кугу суаплан;
— социалистический элласе калык-влак коклаште иза-шольо келшымашым да пырля пашам ыштымым вияҥдымаште, калык-влак кокласе тыныслыкым, укелшымаш вашкылым пеҥгыдемдымаште кугу суаплан.

4. Калык-влакын келшымаш орден оҥын шола велныже кондышталтеш да Паша Йошкар Тисте орден деч вара верлана.

Орден нерген каласкален возымаш

Ӱлнырак СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1972 ий 17 декабрьысе указше дене орден нерген каласкален возымым кондымо.

Калык-влакын келшымашышт орден ший гыч ышталтеш да изишак тӱжвак лектын шогышо шӧртнялге, шемалге-йошкар эмаль дене леведме вич лукан шӱдыр гай коеш, тудым шиялге пирамиде гай шӧрын дене да вич ярыман тӱрлӧ велыш шарлыше шӧртнялге кечыйол-влак дене тӱраҥдыме.

Шӱдыр покшелне СССР-ын шӧртняҥден пижыктыме Кугыжаныш гербше, тудын посна ужашыже-влакым чиян эмаль дене леведме. Гербым кидым ваш кучыман пижыктен шындыман сӱретан изи шӱдыш дене тӱраҥдыме, изи шӱдышын ӱлыл ужашыштыже «СССР» манын возыман, шӧртняҥден пижыктен шындыман, шемалге-йошкар эмаль дене леведман тасма верланен.
СССР Кугыжаныш герб ден изи шӱдыш коклаште ош эмаль фонышто кӱшыл ужашыште «Калык-влакын келшымашышт» манын возымо верланен, ӱлнӧ да покшел ужашыште — ужар эмаль дене леведме лавр лышташ-влак.
Шияҥдыме пирамиде дене тӱраҥдымашын да шӧртняҥдыме кечыйол кылтан ваштарешла кийыше мучашышт коклаште орденын кугытшо — 47 мм. Орден изи пылыш ден колча полшымо дене вич лукан изи колодко дене ушалтеш, тудыжым 24 мм лопкытан порсын муар тасма дене шупшмо. Тасман покшелже мучко кок аҥысыр нарынче изи корнан 13 мм лопкытан йошкар корно шуйнен кия. Йошкар корнын шола велныже канде, а пурла велныже ужар изи корно кая, кажныжын лопкытшо 4 мм. Тасман тӱржым 1,5 мм лопкытан ош изи корно дене кылден тӱраҥдыме.

Орденым номерлымаш радаман номерым шындыме дене ышталтын. Номер орденын реверсыштыже, «Монетный двор» манын возымо йымалан шындалтын.

Россий Федерацийын Калык-влакын келшымашышт орденже

Россий Федерацийын Калык-влакын келшымашышт орденже
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  Россий
Тип орден
Статус огеш кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече 1992 ий 2 март
Икымше суапландарымаш 1992 ий 25 март
Пытартыш суапландарымаш 1994 ий 28 октябрь
Суапландарыме чот 1212
Черет
Кугурак награде Паша Йошкар Тисте орден
Изирак награде Йошкар Шӱдыр орден
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

1991 ийыште Совет Ушемын шаланымекше Калык-влакын келшымашышт орден СССР кугыжаныш награде семын улмым чарнен, но Россий Федераций Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1992 ий 2 мартысе 2424-1 №-ан указше дене РФ кугыжаныш награде семын уэш пӧртылтымӧ. Тыгодым Россий орденын тӱжвал тӱсшӧ икмыняр вашталтын. СССР-ын гербше олмеш аверсыште РСФСР-ын гербше лийын. Тыгак аверсын ӱлыл ужашысе йошкар тасмаж гыч «СССР» манын возымым кораҥдыме. Россий орденын реверсше йӧршеш гаяк вашталтын огыл, но Россий орденлаште ныл знакан номерлымаш кучылталтын, тыгодым номерын ситыдыме тӱҥалтыш разрядшым алмашташ «0» цифр кучылталтын.

Россий Федераций Калык-влакын келшымашышт орден дене икымше суапландарымаш 1992 ий 25 мартыште лийын, орденым космонавт-влаклан кучыктымо: немыч-влак К.-Д. Фладе[1] ден Р. Эвальдлан[2] да Российысе С. Крикалёв[3] ден А. Волковлан[4].

Орден 1994 ий 2 март марте лийын, тунам РФ Президентын указше дене Келшымаш орден дене вашталтын. Россий Федерацийын Калык-влакын келшымашышт орден дене дене 1212 гана суапландарыме, тидын годым 40 орденым тӱнябалсе 13 эл гыч йотэл граждан-влаклан (СНГ-м шотлыде) пуымо. Тидын годым Келшымаш орденым тӧнежлыме деч варат икмыняр жап Калык-влакын келшымашышт орден дене суапландарен шогымо (посна налмаште, 1994 ий 29 мартыште наградым журналист В. В. Познер сулен[5], а 1994 ий 25 майыште — писатель Л. М. Леонов)[6].

Суапландарымаш статистике

Орден дене икымше гана 1972 ий 29 декабрьыште суапландарыме. Тиде кечын СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын указше-влак дене СССР-ын лучко союзный республикше, чыла автоном республикше да чыла автоном область ден национальный округшо-влак Калык-влакын келшымашышт орден дене суапландаралтыныт (чылаже 53 суапландарымаш). 1 №-ан Калык-влакын келшымашышт орден дене Россий Совет Социалистический Федеративный Республик (РСФСР) суапландаралтын, а 2 №-ан орден Украин ССР суапландаралтын[7].

Келшымаш орден дене суапландарыме икымше граждан-влак граждан авиацийын пашаеҥышт лийыныт. Нунын кугу тӱшкаштым (чылаже 199 еҥ) кугу группышт СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1973 ий 9 февральысе указше дене суапландарыме[7].

Куйбышевысе авиаций заводын тӱҥ инженерже Тюхтин Павел Сергеевич Калык-влакын келшымашышт орден дене суапландаралтын (1984 ий)

Палемдымаш

  1. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.03.1992 г. № 296. Тергыме кече: 7 шорыкйол 2021. Архивлыме 9 шорыкйол 2021 ий.
  2. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.03.1992 г. № 297. Тергыме кече: 7 шорыкйол 2021. Архивлыме 10 шорыкйол 2021 ий.
  3. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.03.1992 г. № 298. Тергыме кече: 7 шорыкйол 2021. Архивлыме 10 шорыкйол 2021 ий.
  4. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.03.1992 г. № 299. Тергыме кече: 7 шорыкйол 2021. Архивлыме 9 шорыкйол 2021 ий.
  5. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 29.03.1994 г. № 606. Тергыме кече: 1 вӱдшор 2019. Архивлыме 1 вӱдшор 2019 ий.
  6. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.05.1994 г. № 1021. Тергыме кече: 1 вӱдшор 2019. Архивлыме 1 вӱдшор 2019 ий.
  7. ↑ 1 2 Орден Дружбы народов. Тергыме кече: 15 вӱдшор 2008. Архивлыме 6 сӱрем 2017 ий.

Литератур

  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — М.: ВИ, 1983.
  • Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. — М., 1982.
  • Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. — М., 1984.
  • Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. — Владивосток, 1996.
  • Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. — М., 2005.
  • Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. — М., 2006.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Калык-влак_Келшымаш_орден&oldid=1191929" гыч налме