Совет калыкын геноцидше

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Совет калыкын геноцидше
Вермахтын сарзыслужышыжо-влакын тӱшка фотосӱретышт. Школь доскаште пор дене возымо: «Мыланна илаш манын, руш-влак колышаш улыт» (нем. Der Russe muß sterben, damit wir leben). Брянск область, 1941 ий 2 октябрь
Вермахтын сарзыслужышыжо-влакын тӱшка фотосӱретышт. Школь доскаште пор дене возымо: «Мыланна илаш манын, руш-влак колышаш улыт» (нем. Der Russe muß sterben, damit wir leben). Брянск область, 1941 ий 2 октябрь
Сарзе конфликт Кугу Ачамланде сар
Место
Хронологий
Жап 1941 ий 22 июнь – 1945 ий май
Тӱҥ событий-влак РСФСР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Белорус ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Украин ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Литва ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Латвий ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Эстон ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Молдова ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше,
Карел-Финн ССР кумдыкышто совет калыкын геноцидше
Геноцидыште колышо-влак
Колышо-влак славян, еврей, чыган-влак
Колышо-влакын чотышт 13 млн утла еҥ
Геноцидыште кучылтмо йӧн-влак Тӱшкан пуштедымаш
Шуко еҥ колыжо манме шонымаш дене лӱмын шонен ыштыме условий
Кугу тӱшка еҥ-влакым ӧкымеш вес верыш кусарымаш
Виешлымаш
Социал инфраструктур ден тӱвыра поянлыкым пытарымаш
Геноцидлан мутым кучышо-влак
Геноцидын организаторжо-влак Нацист Германий
Геноцидым шуктышо-влак

Айнзацгруппо-влак
Войска СС войска
Вермахт
Лӱдыкшыдымылык службо
Румыний Королевствын армийже
Румыний Королевствын жандармерийже

Венгрий Королевствын армийже
Итальян Королевский армий
Финляндийын обороно вийже
коллаборант-влак
Правовой аклымаш
Геноцидын фактше-влакым шымлыше орган Немыч-фашист захватчик-влакын да нунын полышкалышыштын осал пашаштым рашемдыме да шымлыме шотышто чрезвычайный кугыжаныш комиссий; Нюрнбергыште тӱнямбал трибунал; Россий Федерацийын следствий комитетше

Совет калыкын геноцидше (руш. Геноцид советского народа) — Кугу Ачамланде сар жапыште совет калык ваштареш немыч нацист, нунын союзник ден полышкалышышт-влакын преступленийышт. 2025 ий 21 апрельысе 74-ФЗ №-ан РФ Федерал закон почеш,

совет калыкын геноцидшылан 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сар жапыште нацист да нунын полышкалышыштын СССР-ын кумдыклаштыже илыше калык, этнос да расе тӱшка-влакым тӱрыснек але ужашын пытараш виктаралтше пашашт шотлалтеш, тудо ты тӱшкаш пурышо еҥ-влакым пуштмаш, нунын тазалыкыштлан кугу эҥгекым кондымаш, йоча шочмашым виеш чарымаш, икшыве-влакым виеш вес ешыш пуымаш, нуным вес верыш кусарымаш але тиде тӱшкаш пурышо еҥ-влакым йӧршеш пытараш виктаралтше йӧным ыштыме дене кылдалтын[1].

Нацист Германийын да тудын полышкалышыже-влакын осал пашаштлан кӧра 13,6 млн утла тыныс еҥ колен. Сар жапыште 1700 наре совет ола да посёлкым шалатеныт, 70 тӱжем ялым пытареныт[2][3][4][5].

Ты осал пашан кумдыкшым да тудым организоватлыме сыным ончыктышо документальный свидетельствын кугу массившым Чрезвычайный кугыжаныш комиссий  (руш.) (мар. поген. Кумшо рейхын вуйлатышыже-влакым Нюрнбергыште тӱнямбал трибунал  (руш.) (мар. да СССР-ыште почылтшо суд процесслаште судитленыт, а оккупироватлыме совет кумдыкышто нацист-влакын преступленийыштым варажым геноцидлан шотлымо[6][7][8][9].

Совет граждан-влак шотышто нацист Германийын планже-влак

Совет Ушем ваштареш палемдыме сарын идеологий негызшылан Адольф Гитлерын каласыме «пытарашлан сар» («война на уничтожение») концепцийже шотлалтын. 1941 ий 30 мартыште вермахтын кӱшыл командованийже ончылно весылан каласаш лийдыме ойыштыжо тудо увертарен: Эрвелыште лийшаш конфликт Касвелысе сар деч тӱрыснек ойыртемалташ тӱҥалеш пеш торжа лийшаш[10][11].Нацист Германийын вуйлатышыже-влак Эрвелыште оккупироватлыме мланде-влакым Кумшо рейхын аграрно-сырьевой манме колонийышкыже савыраш шоненыт. Верысе калык «расе ак» да немыч-влаклан ӱшанле улмо пале почеш категорий-влаклан шелалтыныт. Нацист-влакын тӱрыснек пытараш шонымо «Ӱлыл расе» семын еврей ден цыган-влак увертареныт; нунын деч вара шулдо пашазе вий семын ончымо да ужашын пытараш але немычландараш (онемечивание) палемдыме эрвел-славян калык шоген. Южо калыклан (мутлан, Прибалтикыште илыше-влаклан) герман озаланымаш (господство) системыште полышкалыше тӱшка-влакын рольыштым ойырымо[6].

Мыланем моло калык-влак поян але колымаш марте шужен илымышт тунам гына оҥай, кунам нуно мемнан тӱвыралан кул семын кӱлыт; вес семын нуно мыланем оҥай огытыл[12]. Генрих Гиммлер

"Ост" план почеш СССР-ысе славян калыкын кугурак ужашыжым Урал шеҥгек поктен колташ да нуным эркын-эркын немыч колонист-влак дене алмашташ шонен пыштыме. Еврей, цыган да ВКП(б)-ын функционерже-влакым эн ончыч пытарышаш улыт улмаш[13].

Герберт Баккен ямдылыме шужымаш планже ик могырым, оккупироватлыме кумдык-влакым толымо кӱшеш вермахтын салтак да офицерже-влакым кочкыш дене чарныде ситараш, тыгак Европыш кочкышым колтымашым кугемдаш, а вес могырым, поген налме да кочкыш нормым чот иземдыме йӧн дене ямдылыме шужымаш полшымо дене налме область-влакын калыкыштым иземдаш шонымаш дене кылдалтын[14].

1941 ий 6 майыште Сухопутный вийын Кӱшыл командованийжын начальникше фельдмаршал Вальтер фон Браухич «Комиссар-влак нерген» приказым луктын, тудо герман сарзыслужышо ден айнзацгруппо-влаклан совет политпашаеҥ-влакым пытараш кӱштен[13][15].

  • Адольф Гитлерын вермахтын вуйлатышыже-влак дене «Барбаросса» планын озанлык ужашыжын — «Ольденбургын» — организационный структурыжым каҥашыме почеш совещанийын протоколжо, 1941 ий 29 апрель

    Адольф Гитлерын вермахтын вуйлатышыже-влак дене «Барбаросса» планын озанлык ужашыжын — «Ольденбургын» — организационный структурыжым каҥашыме почеш совещанийын протоколжо, 1941 ий 29 апрель

  • Уэш оккупироватлыме эрвел областьлаште экономикым виктарымаш дене директив-влак. («Ужар папке». 1-ше №-ан ужаш. 2-шо №-ан савыктыш)

    Уэш оккупироватлыме эрвел областьлаште экономикым виктарымаш дене директив-влак. («Ужар папке». 1-ше №-ан ужаш. 2-шо №-ан савыктыш)

  • 1941 ий 6 июньысо «Политике комиссар-влак дене обращений шотышто директиве-влак» деке ешартыш

    1941 ий 6 июньысо «Политике комиссар-влак дене обращений шотышто директиве-влак» деке ешартыш

Вермахтын Кӱшыл командований штабшын начальникше генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель 1941 ий 13 майысе «Барбаросса» операций районышто сарзе подсудность да войскан посна полномочийже-влак нерген" кӱштыкшӧ дене немыч войскан налме СССР кумдыклаште мучашдыме террор режимым пуртен. Документ вермахтын личный составшым граждан калык ваштареш кеч-могай преступленийлан мут кучымаш деч утарен. Гиммлер СС войскалан тыгаяк директивым луктын[16].

Тидын годымак нацист вуйлатыше-влак Совет Ушемын пӱртӱс, йӧнозанлык да паша ресурсшо-влакым тӱрыснек толымо да кучылтмо шотышто раш (детальный) планым ямдыленыт. Ты шонымаш дене 1941 ий 19 мартыште Гитлерын кӱштыкшӧ почеш Герингын вуйлатыме «Ольденбург» озанлык штабым ыштыме[17].

1941 ий июньышто, СССР ӱмбак кержалтме деч вара, вермахтын пропаганде пӧлкажын лукмо 112 №-ан бюллетеньыштыже сарын тӱҥ шонымашыжым вигак тыге палемдыме:

Йошкар айдеме гай огыл-влакым (недочеловек-влакым) нунын кремльысе диктаторышт дене пырля пытараш кӱлеш. Герман калыклан шке историйыштыже эн кугу задачым шукташ логалеш, да тӱня эше тиде шонымаш мучаш марте шукталтеш манын колеш[18].

У немыч илем-влакын проектыштым каҥашымаш. Покшелне: Генрих Гиммлер ден Рудольф Гесс

Геноцид политикым шуктымаш

Тыныс еҥ-влакым тӱшкан пуштедымаш

СССР кумдыкышто нацист-влакын политикыштын ойыртемалтше палыжлан верысе калыкым кумдан пуштедымаш шотлалтын. «Эрвел кумдык-влак» шотышто славян да моло «тичмаш огыл» калыкын чотшым чот иземдыме шотышто установко пашам ыштен, тудым СС-ын айнзацгруппыжо, вермахтын ушемже да коллаборационист формирований-влак илышыш шыҥдареныт. Тыге, 1941 ий сентябрьыште Киев оласе Бабий Ярыште 33 тӱжем наре еврейым пуштмо, белорус-латвий чекыште «Телысе юзо паша» («Зимнее волшебство») карательный операций годым 15 тӱжем утла тыныс совет граждан колен, ростовысо Змиёвский балкыште нацист-влак 27 тӱжем утла еҥым пытареныт. Тыгай эпизод-влак шӱдӧ дене лийыныт[9][19][20][21].

Формальнын партизан-влак ваштареш виктаралтше карательный операций-влак чӱчкыдынак «бандитизм» ваштареш кучедалмаш лӱм дене уло районын тыныс калыкшым радам дене (метод дене) пытарымашыш савырненыт. Йӱлатыме мланде тактике илем-влакым йыр авырымашым, илыше-влакым тӱшкан пуштедымашым да инфраструктурым тӱрыснек шалатымашым палемден. Калыкым лӱен гына пуштеден огытыл, тыгак машина-душегубкылаште але стационарный газ камерылаште угарный газ дене аяраҥденыт, илышынек йӱлатеныт, йӱштӧ телым уремыш поктен луктыныт але шужыктен пушташ шоненыт. Тыгай политикын ик шучко примержылан 1943 ий 22 мартыште СС-ын «Дирлевангер» батальонын составше гыч карательный отряд да украин коллаборационист-влакын 149 илыше еҥ дене пырля Хатынь ялым пытарымышт шотлалтеш. Сар жапыште мланде ӱмбач тӱжем дене совет села да ялым кораҥденыт[4][19][20].

Тӱрыснек пытарыме системын тӱҥ элементшылан нацист-влакын СССР кумдыкышто ыштыме концентрационный лагерь-влак шотлалтыныт. Кугу ойго Львов воктенысе Яновский посёлкысо колымаш лагерьыште лийын, тушто 200 тӱжем марте еҥым пытареныт, тыгак Минскысе гетто да тудын воктенысе Тростенец лагерь (Освенцим, Майданек да Треблинка деч вара Европышто колымо чот почеш нылымше лагерь комплекс). Тидын деч посна, Империй лӱдыкшыдымылыкын тӱҥ управленийжын лагерьлаштыже да сарзе пленник-влаклан жаплан ыштыме лагерьлаште, мутлан, Порховысо Дулаг-100-што, 85 тӱжем утла еҥ шужымаш да чер деч колен[19][20][22].

СССР граждан калыкын оккупант-влакын пашашт деч пӧртылтен кертдыме (безвозвратный) йомдарымашыже 13,6 млн еҥ деч шагал огыл лийын[2][3].

  • Немыч полицейский тӱшкан казнитлен пуштедыме деч вара илыше кодшо еврей ӱдырамаш ден йоча-влакым пытара

    Немыч полицейский тӱшкан казнитлен пуштедыме деч вара илыше кодшо еврей ӱдырамаш ден йоча-влакым пытара

  • Казненные немцами мирные граждане.jpeg

    Немыч-влакын пуштмо тыныс граждан-влак

  • Луга олаште нацист-влакын пиктен сакыме совет партизан-влак

    Луга олаште нацист-влакын пиктен сакыме совет партизан-влак

Совет ола-влакым бомбардироватлымаш

Нацист-влакын йӱлатыме мланде да совет калыкым тӱрыснек пытарыме политикыштын контекстыштыже Сталинградым, Ленинградым, Моском, Горький олам да СССР-ын моло олажым бомбардироватлымаш поснак ончыктышо (показательный) лийын. Ик кечын гына, 1942 ий 23 августышто, Сталинград ӱмбаке 1000 тонн наре бомбым кудалтеныт, тидлан верч лу тӱжем дене тыныс илыше колен, 90 % утла илыме фонд шаланен да ола руиныш савырнен. Ленинград блокадат эреак авианалёт-влак дене пырля эртен: кочкыш склад да олан илыме кварталже-влакым бомбардироватлымаш гуманитарный катастрофым ыштымашке виктаралтын. Тӱшка налёт-влак совет ПВО системын ваштареш пеҥгыдын шогымыж дене тӱкненыт, но туге гынат, граждан калык коклаште шуко еҥ колен да ятыр илыме фондым, коммуникацийым, эмлымверым, йӧнозанлык объектым да тӱвыра-эртымгорно памятникым кумдан шалатеныт[23][24][25][26].

  • Бомбардироватлыме годым шалатыме Сталинград квартал-влак

    Бомбардироватлыме годым шалатыме Сталинград квартал-влак

  • Люфтваффен тӱшкан бомбардироватлымыж деч вара Бадаевский склад-влак

    Люфтваффен тӱшкан бомбардироватлымыж деч вара Бадаевский склад-влак

  • Горькийыште Ленин лӱмеш заводым бомбардироватлыме деч вара. 1941 ий ноябрь

    Горькийыште Ленин лӱмеш заводым бомбардироватлыме деч вара. 1941 ий ноябрь

Ленинград блокаде

СССР кумдыклаште нацист-влакын ик эн кугу осал пашаштлан Ленинград блокаде  (руш.) (мар. шотлалтеш. Тудо 1941 ий 8 сентябрь гыч 1944 ий 27 январь марте шуйнен[lower-alpha 1]. Блокадыште 1,093 млн утла еҥ колен. 2022 ийыште Санкт-Петербургын судшо нине событий-влакым геноцид актлан шотлен[27][28].

  • Ленинградыште илыше-влак бомбитлен шалатыме пӧртыштым кодат, 1942 ий 10 декабрь

    Ленинградыште илыше-влак бомбитлен шалатыме пӧртыштым кодат, 1942 ий 10 декабрь

  • 58-ше №-ан йочасадын воспитательницыже И. К. Лирц йоча-влак дене бомбоубежищыште, Ленинград, 1942 ий

    58-ше №-ан йочасадын воспитательницыже И. К. Лирц йоча-влак дене бомбоубежищыште, Ленинград, 1942 ий

Калыклан чытен кертдыме илыш условийым ыштымаш

Кече еда лийше террор

Оккупант-влак, СССР-ын оккупироватлыме кумдыкышкыжо посна распоряжений-влак дене ешарыман герман законодательствым шарен, чыла совет законым чареныт. Верысе калыкым наказатлыме эн шарлыше йӧнлан пуштедымаш шотлалтын. Тудым изи пудыртымаш-влакланат кучылтыныт: комендант шагатым пудыртымылан, совет листовко-влакым аралымылан, вермахтын салтакше-влаклан ойырымо верыште вӱдым налмылан, корным амыртымылан да т. м. Кеч-могай вес пудыртымашлан совет граждан-влак концлагерьыш логалын кертыныт. Титакан улмым пеҥгыдемдымаш (доказательстве) кӱлешдымылан шотлалтын: посна суд-влак шекланымаш (подозрений) негызеш гына пунчалым луктыныт[6][29].

Еҥ-влакын илышыштышт пеш шуко чарымаш лийын, тудым йӧршеш пудыртыде илаш пеш неле лийын. Иктаж-мом от колышт гын, чот наказатлен кертыныт. Чын титакан еҥым муын кертын огытыл гын, оккупант-влак заложник-шамычым лӱен пуштыныт. Немыч сарзыслужышо-влак да нунын союзникышт чӱчкыдынак нимогай амал деч посна тыглай еҥ-шамычым оҥайлан гына пуштеденыт. Ужшо-влакын нацист-шамычын йоча-влакым пий дене аяраҥдымышт, мӱшкыран да изи йоча-влакым пуштедымышт, ӱдырамаш-влакым кырымышт да виешлымышт, инвалид да шоҥго-влакым мыскылымышт шотышто шуко шарнымаш аралалт кодын[6][30].

1941 ий 17 июльышто вермахтын командованийже приказым луктын. Тудын дене келшышын, сарзыслужышо-влаклан мо келша, тыныс калык деч чылажымат виеш налаш разрешенийым пуэн, эсогыл тидым ышташ йодын. Погын озаже-влакын кеч-мо ваштареш шогат гын, нуным осалын пытараш кӱлын. Вермахтын наступатлыше частьше-влакын илемлашке пурымышт годым чӱчкыдынак лӱен пуштмаш, мародёрство да шолыштмаш-влак дене пырля эртен. Тӱвыра поянлыкымат луктеденытценности[6][31].

Нацист оккупаций жапыште Донбасс кумдыкысо Мариновка селаште немыч комендантын увертарымашыже

Тӱшкан шужымашым тарватымаш

Кеч-могай олам налмеке, гитлеровец-влак вигак склад да кевыт-влак гыч кочкышым поген налыныт. Илыше-влаклан кочкаш налаш йӧн деч посна кодыныт. Тидын олмеш кочкышым шеледаш тӱҥалыныт: изи кинде шултыш предприятийлаште пашам ыштыше але оккупант-влакын аппаратыштышт должностьым налын шогышо-влаклан гына логалын[32][33].

Карточке почеш шеледаш манын киндым нацист кочкыш министерствын пеҥгыдемдыме рецептше почеш кӱэштыныт: 50 % уржа шрот (комбикормын компонентше), 20 % йошкарушмен жом (сакыр йошкарушменым келыштарыме деч вара кодшо шӱк-коштыра), 20 % целлюлоз ложаш, 10 % йоҥыштымо олым але лышташ. Тыгай суррогатым кочшо йоча, шоҥго да черле-влак эн ончыч коленыт[34].

Ялыште илыше-влакын шке озанлыкыштлан окса да натуральный налог-влакым тӱлышаш улыт улмаш. Пырчым да пакчасаскам оккупаций администрацийлан пеш иземдыме ак дене пуаш кӱлын[14]. «Саботажлан» лӱен пуштеденыт. Тӱкан шолдыра вольыкым йышт шӱшкылат гын, калык ончылно пиктен сакен кертыныт[35].

Тӱшкан шужен илымаш тӱрлӧ черлан, тыгодымак инфекционный чер-влаклан шарлаш полшен, нуно тыгак тӱшкан колымашлан амал лийыныт[29].

  • Совет сарзе пленник-влак Маутхаузен концлагерьыште

    Совет сарзе пленник-влак Маутхаузен концлагерьыште

  • Дистрофий дене черле блокадник

    Дистрофий дене черле блокадник

Паша эксплуатаций

1941 ий 5 августышто эрвел кумдык-влакын министрже Альфред Розенберг оккупироватлыме кумдыклаште илыше-влаклан тылзыште 22 кече деч шагал огыл обязательный паша нерген распоряженийым луктын. Неле пашам ышташ 14 гыч 65 ияш марте верысе калыкым ушеныт. Олалаште паша бирже-влак ышталтыныт, нуно пашам ыштен кертше чыла еҥым пеҥгыдын шотлен шогеныт. Биржыште регистраций деч кораҥмаш саботажлан шотлалтын, да тыгай еҥ-влакым пуштеденыт[36].

Паша кечын кужытшо 14—18 шагат марте шуын, пашам немыч администраций да верысе полицейский-коллаборационист-влак эреак эскерен шогеныт. Пашазе-влаклан тӱҥ наказаний семын кочкыш деч посна кодымаш але пуштмаш шотлалтын[36][37].

СССР-ын гражданже-влакым Германийыш пашаш наҥгайымаш

«Эрвел мланде-влакым» нацист колонизацийлымашын ик йӧнжӧ семын тыныс калыкым Германийыш пашаш поктен наҥгайымаш лийын, тушто эрыкдыме совет пашазе-влак

ваштареш СССР-ын оккупироватлыме кумдыкыштыжак кучылтмо лӱдыктымӧ да мыскылыме йӧн-влак кучылталтыныт. 1942—1944 ийлаште 5,2 млн утла совет гражданым тушко виеш кусареныт. Поктен наҥгайыме граждан-влакылан илен лекташышт да нуным эн пайдалын кучылташ манын эн кӱлешанже дене гына ситареныт, тидлан кӧра колымаш кугу лийын[36][38].

  • Угон мирного населения.jpeg

    Тыныс совет калыкым нацист Германийыш наҥгайымаш

  • Лодзь воктенысе кучымо лагерь гыч утарыме «OST» урген пижыктымашан остарбайтер ӱдыр

    Лодзь воктенысе кучымо лагерь гыч утарыме «OST» урген пижыктымашан остарбайтер ӱдыр

Совет военнопленный-влакын положенийышт

Геноцид политикын ик раш палыжлан нацист-влакын совет военнопленный-влак дене кутлымышт шотлалтеш. РККА-н салтак ден офицерже-влакым лагерьлашке наҥгайыме годымак тӱшкан пытареныт, нунылан кочкышым да вӱдым пуэн огытыл, шкевуя корным умбакыже шуен кертдыме ваштареш оружийым кучылтыныт[39].

Лагерьлаште совет военнопленный-влак коклаште эн шукын колымашын тӱҥ амалжылан шужымаш да чер-влак шотлалтыныт. Тидын деч посна, петырен шындыме-влакым чӱчкыдынак лагерь администраций мыскылен[39][40].

Совет военнопленный-влакын чумыр чотышт шанче дискуссий-влакын предметше семын кодеш да чӱчкыдынак 4,5—5,75 млн еҥлан аклалтеш. Шымлызе-влакын шонымышт почеш, пленыш логалше-влак кокла гыч пелыж деч шукыракше лагерьлаште але транспортировко годым коленыт[2][41][42].

  • Немыч-влакын совет сарзе военнопаленный-влакым наҥгайымышт, 1941 ий

    Немыч-влакын совет сарзе военнопаленный-влакым наҥгайымышт, 1941 ий

  • Немыч кугыжаныш архив гыч фотосӱрет. Совет военнопаленный-влак лагерьыште, 1942 ий август

    Немыч кугыжаныш архив гыч фотосӱрет. Совет военнопаленный-влак лагерьыште, 1942 ий август

  • Демблинысе концлагерьыште совет военнопаленный-влакын иза-шольо шӱгарышт

    Демблинысе концлагерьыште совет военнопаленный-влакын иза-шольо шӱгарышт

Геноцидым шуктышо-влак

Совет калыкын геноцид политикыжым илышыш шыҥдарыше тӱҥ еҥ-влаклан лӱдыкшыдымылык полицийын да лӱдыкшыдымылык службын айнзацгруппыжо-влак шотлалтыныт. СССР кумдыкышто чылаже ныл айнзацгруппо (A, B, C да D) чумыралтын, кажныже зондеркоманде да айнзацкомандылан шелалтын, палемдыме оккупироватлыме регионышто пашам ыштен. Группо-влакын персоналышт Лӱдыкшыдымылык службо, гестапо, криминал полиций, СС войскан офицерже да полиций школ-влакын еҥышт гыч шоген. Айнзацгруппо-влакын пашаштым виктарымашым Гиммлерын шкевуя палемдыме СС да полицийын кӱшыл фюрерже-влак шуктеныт: СС-ын группенфюрерже Ганс-Адольф Прютцман (йӱдвел), СС-ын обергруппенфюрерже Эрих Бах-Целевски (рӱдӧ) да СС-ын обергруппенфюрерже Фридрих Еккельн (кечывалвел). Вермахт могырым полышкалыше ушышо звено семын чӱчкыдын тыл службо да Абверын офицерже-влак лектыныт[9][43][44][45].

Немыч салтак-влак партизан-влакым пуштмашым фотосӱретым ыштат, 1941 ий

Тидын годым совет тыныс граждан-влак ваштареш преступленийлашке СС да полышкалыше полицийын сарзыслужышо-влак гына огыл, тыгак вермахтын тыглай салтак ден офицерже-шамыч, тыгак оккупаций администрацийын чиновникше-влак ушненыт. Шуко геноцид актлан тыгакнацист Германийын союзникше улшо эл-влакын сарзыслужышыжо-влак: Румыний

Королевствын армийже да жандармерийже, венгр да итальян армий-влак, — тыгак совет граждан-влак кокла гыч полышкалыше-влак]][9][44][45][46][47].

Мизочысо гетто гыч чара еврей ӱдырамаш ден йоча-влак Украин полышкалыше полицийын полышыж дене немыч Лӱдыкшыдымылык полицийын (Зипо) да Лӱдыкшыдымылык службын пашаеҥже-влакын пуштмыштым вучат

Нацист преступник-влакым судитлымаш

1942 ий ноябрьыште Чрезвычайный кугыжаныш комиссий ышталтын, тудо нацист-влакын осал пашашт да нунын кондымо эҥгекышт нерген тӱжем дене свидетельствым чумырен. Нине материал-влак негызеш, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын  (руш.) (мар. 1943 ий 19 апрельысе кӱштыкшӧ почеш, сарзе преступник да нунын полышкалышышт-влак шотышто суд процесс-влак тӱҥалыныт. Икымше тыгай процесс-влак Краснодарыште, Краснодонышто да Харьковышто эртеныт[9][48][49][50].

Чрезвычайный комиссийын погымо материалже-влак Нюрнберг процессыште титаклыше могырын позицийжын негызшылан шотлалтыныт, тудо жапыште тӱнямбал мер калыкын судшо ончылно нацизмын тӱшка сарзе преступленийже-влак нерген тичмаш свидетельстве-влакым ончыктымо[7][8][51].

  • Судитлыме-влак шке ложыштышт. Икымше радам, шола гыч пурлашке: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; кокымшо радам, шола гыч пурлашке: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель

    Судитлыме-влак шке ложыштышт. Икымше радам, шола гыч пурлашке: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; кокымшо радам, шола гыч пурлашке: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель

  • Тюрьман кӧргӧ залже: сутка мучко орол-влак камерлаште судитлалтше-влакым эскереныт, 1945 ий 24 ноябрь

    Тюрьман кӧргӧ залже: сутка мучко орол-влак камерлаште судитлалтше-влакым эскереныт, 1945 ий 24 ноябрь

  • Ригысе процессыште судитлалтше-влак

    Ригысе процессыште судитлалтше-влак

Шарнымаш

Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кече

Тӱҥ статья: Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кече

Ий еда 19 апрельыште Кугу Ачамланде сар жапыште совет калыкын геноцидшым шарныме лӱмеш Российыште Иктеш ыштыме пашан кечыже эртаралтеш. Шарнымаш мероприятий-влак тунемме тӧнежлаште, тыгак шанче да тӱвыра тӧнежлаште эртат. 2022 ийыште уло Россий мучко акцийлашке 6,5 млн утла еҥ ушнен[49][50][52].

2025 ий 29 декабрьыште РФ президент Владимир Путин законыш кидпалым пыштен, тудо Российыште 19 апрельым — Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарныме кечым — шарнымаш кече семын пеҥгыдемдымден[53].

Чапкӱ-влак

Российыште да Белоруссийыште тӱшкан пуштедыме верлаште мемориал комплекс-влак вераҥдалтыт (мутлан, Тихвиныште колышо йоча-влаклан памятник, Песчаный логышто монумент, «Хатынь» мемориал комплекс, блокадный Ленинградын йочаже-влаклан памятник-влак да моло архитектур объект-шамы).

2025 ий 21 апрельысе 74-ФЗ №-ан РФ федерал закон почеш, «геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакын капыштым тойымо чыла верым, тыгак геноцидыште совет калыкын колышыжо-влак нерген шарнымашым курымешлан кодышо чапкӱ ден объект-шамычым кугыжаныш аралала»[1].

«Хатынь» мемориал комплексыште «Сӧйдымыр айдеме» («Непокорённый человек») скульптур

Геноцидыште колышо-влакым шарнымаш тоштер-влак

2024 ий ноябрьыште Ленинград областьын вуйлатышыже-влак Зайцево ялыште мемориал комплексын кумдыкыштыжо СССР-ын тыныс илышыже-влакын геноцидыште колымышт нерген Шарнымаш тоштерым ышташ палемдымышт нерген увертареныт[54].

2026 ий 20 февральыште Моско викетерыште увертареныт: рӱдолаште Кугу Ачамланде сар жапыште нацист-влакын преступленийыштлан верч колышо-влаклан пӧлеклалтше Российыште икымше калыкле Шарнымаш тоштер почылтеш[55].

Геноцидыште совет калыкын колышыжо-влакым шарнымашым законодательный могырым аралымаш

Российыште Кугу Ачамланде сар жапыште нацист-влакын совет калыкын геноцидыштым шотлаш тореш лиймылан але сайлан шотлымылан, тыгак геноцидыште колышо-влак нерген шарнымашым мыскылымылан уголовный мут кучымаш (ответственность) уло[56][57].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (руш.). publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ 1 2 Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 288.
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие.
  16. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 404.
  17. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 203—204.
  18. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  20. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  21. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019, с. 9, 30.
  22. ↑ Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  23. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  25. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  26. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  27. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  28. ↑ Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом, <https://www.rbc.ru/society/20/10/2022/63512b0c9a794773dd5e20ad>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  29. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026.
  30. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 414—415.
  31. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны (руш.). Федеральная Служба Безопасности. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.
  32. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024, с. 438—439.
  33. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 263—264.
  34. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 265.
  35. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 289.
  36. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  37. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  38. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  39. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  40. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 314—325.
  41. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая историномер=2. — 1996. — С. 91—112.
  42. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб., 2026. — С. 477.
  43. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  44. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  45. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  46. ↑ Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом вермахте", заявил историк, 2025-11-18, <https://ria.ru/20251118/istorik-2055617789.html>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  47. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  48. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  49. ↑ 1 2 День единых действий, 2022-09-12, <https://xn--80aabgieomn8afgsnjq.xn--p1ai/deyatelnost/den-edinyh-dejstvij/>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  50. ↑ 1 2 День единых действий (руш.). russiancip.ru. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.
  51. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  52. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов (руш.). Минпросвещения России. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.
  53. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа, 2025-12-29, <https://tass.ru/obschestvo/26041729>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  54. ↑ Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти, 2024-11-25, <https://ria.ru/20241125/pamyat-1985665735.html>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  55. ↑ Первый национальный Музей памяти откроется в Москве, 2026-02-20, <https://www.mos.ru/news/item/166388073/>. Тергыме: 26 вӱдшор 2026. 
  56. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (9 вӱдшор 2026). Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.
  57. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (руш.). publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 26 вӱдшор 2026.

Литератур

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.


Ошибка цитирования Для существующих тегов <ref> группы «lower-alpha» не найдено соответствующего тега <references group="lower-alpha"/>

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Совет_калыкын_геноцидше&oldid=1229224" гыч налме