Кӱсото

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Кӱсото (руш. Марийские священные рощи) — марий кумалтышым эртарыме пӱртӱс лоҥгасе вер. Ял деч тораште огыл пасу покшелне изи ужар отро семын кӱкшака верлаште верланат. Шукыж годым нине ото-влак 0,3—0,5 гектарыш шуыт, а южгунам ик гектар марте кумдыкым айлен кертыт[1].

Сӱретлымаш

Марий ото-влакым шукыж годым печен налме да тушко кум пурымо вер уло: эрвел могыр гыч — надыр семын кондымо кайык да янлык-влаклан, кечывалвел могыр гыч — памаш вӱдым нумалмылан, касвел гыч — кумалтышыш толшо калыклан. Кӱсото покшелне кумалме пушеҥге-влак шогышаш улыт, нунын воктене нулго дене леведман ломаш дене ыштыме шкешотан алтарьым (шаге) шогалтат; тулотым ылыжтат[2].

Кӱсото-влак юмылан ӱшаныше марий-влакын ушыштышт Ош Поро Кугу Юмо да Юмо дене кылым кучымаште еҥ-влакын коклазышт улыт, кӱшыл тӱня деке лупшалтмыштым ончыктат. Нине пагалыме ото-влак мланде ден кавасе тӱня-влак коклаште кылым ыштышын рольжым шуктат. Марий-влак кӱсотым сакральный манме кумдыклан шотлат, тушто айдеме Юмо дене кылым ыштен кертеш[1].

Ото-влакын тӱрлылыкышт

Кумалтышыш ушнышо-влакын чотышт шот дене еш, тукым, патроним, уло ялын родо-тукым, ял тӱшк, мер да пӱтынь марий-влак кумалтыш ойыртемалтыт. Жаплыме объект шот дене посна Юмылан (юмылан але шӱлышлан) пӧлеклалтше ото ден шнуй вер-влак ойыртемалтыт, тушто кумалтышыш суртвольыкым але кайыквусым кондымаш иканаште шуко кӱшыл (кавасе) юмо ден шӱлыш лӱмеш эртаралтеш[2].

Кӱсотылаште еҥ-влакын Юмо дене мутланымаштышт коклазе семын лӱмын ойырен налме «онапу» пушеҥге-влак лиедат, нунын воктене суртвольык да кайыквусо ден кумалыт.

Верланымаш

Марий кундемыште аралалт кодшо кӱсото-влак кокла гыч шукыжо Марий Эл Республикын йӱдвел-эрвел да рӱдӧ кундемлаштыже улыт. Курыкмарий, Килемар, Юлсер кундемлаште акрет марий шнуй вер шагал аралалт кодын.

Арпынгель кӱсотышто. Васильсурск

Республик деч ӧрдыжтӧ кӱсото-влак Киров областьысе Уржум, Яраҥ, Пыжанью районлаште, Угарман областьысе Пижымбал, Шараҥге да моло районышто, тыгак Татарийысе, Удмуртийысе, Башкортостанысе, Пермь да Свердловск областьласе марий ялла воктене улыт.

Марий Эл деч ӧрдыжтӧ верланыше кӱсото-влак кокла гыч ятырынже кызыт тӱвыра пашалан огеш кучылталт, туге гынат марий калык нуным пагала, арала да нине ото-влакын кӱшыч толшо вийышт улмылан ӱшана.

Виче марий-влакын эн пагалыме верыштлан Киров область Советский район Чембулатово ял воктене верланыше Чумбылат курык?! шотлалтеш. Калыкын историйже дене кылдалтше акрет марийын вес шнуй вержылан Больше-Китяковский шӱгарла деч тораште огыл верланыше Шнуй Акпатырын шӱгарже шотлалтеш. Пытартыш жапыште тушто ий еда августышто тӱшка кумалтыш эртаралтеш.

Марий Эл Республикын районлаштыже да марий-влакын тӱшкан илыме кундемлаште верланыше марий кӱсото-влакын спискыштым ыштыме.

Кызытсе жапыште

Кӱсото-влак тӱвыра поянлыкын объектшылан шотлалтыт, туге гынат чыланжак Россий Федерацийысе калык-влакын историй да тӱвыра памятникышт статусан огытыл. Тиде сферым регулироватлыше нормативно-правовой акт-влак тыгай йӧным пуат: кугыжаныш политике тӱвыра поянлык объект-влакым, тидын шотыштак кӱсото-влакым, арален кодымо шотышто мерым ышташ кӱлшӧ регулироватлыме механизмым пуа, но муниципалитет кӱкшытыштӧ кӱсотым арален кодымо сферыште законодательствым кӱлеш семын кучылтмаште яра вер лектеш[3].

Нунын состоянийыштлан антропогенный ден экологический фактор-влак сай огыл влиянийым ыштат[3].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Загадочная Марий Эл: Священные рощи – места силы — «Йошкар-Ола» | Городская газета (руш.). gg12.ru. Тергыме кече: 28 пеледыш 2026.
  2. ↑ 1 2 Заповедник | Россия за пределами столиц, <https://zapovednik.space/material/ogon-polyarnaya-zvezda-i-solntse-edinoe-tseloe?ysclid=mq6cs664az734469967>. Тергыме: 28 пеледыш 2026. 
  3. ↑ 1 2 А. Г. Сухова. Государственная политика в сфере охраны памятников традиционной марийской религии «Кÿсото» (священных рощ), расположенных на территории Республики Марий Эл (руш.). cyberleninka.ru. Тергыме кече: 28 пеледыш 2026.

Литератур

  • Марийские культовые памятники Республики Марий Эл, Попов Н. С., Министерство культуры, печати и по делам национальностей Республики Марий Эл, Йошкар-Ола, 1994.
  • Минц Л. М. Священные рощи мари // Вокруг Света. — 1996, январь. — № 1.
  • Морохин Н. В. Фольклор в традиционной региональной экологической культуре Нижегородского Поволжья. — Киев: ЭКЦ, 1997. — 224 с.
  • Священные рощи (кусото, юмото) // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 698—699. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӱсото&oldid=1236883" гыч налме