Шыжымсе Кузьминке

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шыжымсе Кузьминке
Кас пайремыште. 1910
Кас пайремыште. 1910
Тӱрлылык Калык-христиан
Вес семын Кузьма ден Демьян — рукомесленник-влак, Телым вашлиймаш, Чыве пайрем
Тыгак Косьма ден Дамиан (черк.)
Ыҥ телым икымше вашлиймаш
Палемдат славян-влак
Кече 14 (1) ноябрь
Пайремлымаш ӱдыр-влак кузьминке касым пырля ушен эртареныт
Йӱла Ярослав губернийыште суртводыжым сӧрвалыме йӱла
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Лашкан чыве лем
Кузьма ден Демьянын пайремышт. Карпат курык шеҥгел

Шыжымсе Кузьминке (Чывын лӱмгечыже) — славян-влакын кечышотыштышт 14 (1) ноябрьлан толшо кече. Кечын лӱмжӧ пого верч азапланыдыме (бессребреников) шнуй Косьма ден Дамианын лӱмышт дене ышталтын.

Эрвел славян-влакын умылымашышт почеш тиде кечын шыжым ужатат, а телым вашлийыт[1]. Россий Федерацийыште Кузьма ден Демьян кечым утларакше ӱдыр-влак палемденыт — пайремлан пӧртым ойыреныт да «чыве лӱмгечым» ыштеныт[2].

Католик славян-влакын Чыла Шнуй-влакын кечышт: тиде кечын да тылеч варасе кечылаштат колышо родо-тукымым уштымо пайрем, нуно тиде жапыште мӧҥгышкышт пӧртылыт ман шоненыт[3].

Моло лӱм-влак

Кузьма ден Демьян[3], Кузьма-Демьян — рукомесленники[4], Бессребреники, Рукомесленники, Божьи кузнецы, Свадебные кузнецы, Кашники, Курятники, Куриные боги, «Бог в xлеву», Курячьи именины, Кочетятник[5], Кузьминки[6], Курячий праздник, Курьи именины[6], Куриная смерть[6], Кузьминки осенние[7]; «Кузьма і Дзям’ян» (белорус.)[8], «Кузьма-сякач» (полес.)[9], «Врачи, Врачеви» (серб.)[10], «Безмитни Врачеви» (серб.)[11], «Свети Врач, Кузма и Демиан» (болг.)[10], «Светите Врачове, Врачи, Враче-безмитниче» (болг.)[11], полякла Wszystkich Świętych[12].

Тиде кечын православий славян-влак тыгак — Косма ден Дамианлан, христиан шнуй врач-бессребреник-влаклан, кидмастар, мужыраҥмаш, сурт кайыклан-влаклан йӧным ыштыше-влаклан вуйым сават[13], а католик славян-влак — Чыла Шнуй-влак Соборышт, кудо кечын лӱмыштышт нунын лӱмышт уло.

Кечын йӱла радамже

Косьма ден Дамианлан чон да могыр тазалык шотышто кумалыт, уш-акылым волгалтарыме, грамотым туныктымо да тунеммаште нелым сеҥыме, йӧратымаш, вате-марий кокласе тыныс, сурткӧргӧ аралтыш нерген сӧрвалат[14].

Тиде кечын чыве лӱмгечыжым пайремленыт[15]. Тиде тошто йӱла Москошто лийын улмаш. Тушто, Толмачёв изуремыште, Моско-эҥер вес велне, ӱдырамаш-влак Косьма ден Дамианын черке йыр чыве дене погыненыт да кечывал деч вара кумалыныт. Поян еҥ-влак чывым родо-тукымыштлан да лишыл еҥыштлан пӧлек шотеш колтеныт. Селалаште ӱдырамаш-влак чыве-влак дене паярын кудывечыш толыныт да «чевер илышлан» манын, шке паярватыштлан кучыктеныт. Паярвате вашмут семын нунылан тасмам да да «убрусник» манме вуйчиемым пӧлеклен. Тыгай «вуйсавыме чывым» посна онченыт: нунылан утларакшым шӱльӧ да шожым пукшеныт да нигунамат пуштын огытыл. Нине чыве-влакын мунчымо мунышт эм семын кучылталтыныт[16]. Ярослав губернийысе яллаште тиде кечын агунысо агытаным («кочета») шӱшкылыныт. Оза агытаным шкеак ойырен да вуйжым товар дене руалын. «Кочетын» йолжым, чыве-шамыч эре лийышт манын, леведыш ӱмбаке кудалтеныт. Агытаным кечываллан шолтеныт[17]. Воронеж губернийыште кресаньык-влак «кочет» ден чывым эреак шокшо коҥгаш кӱктеныт, чыве вӱташте чывылан кумалыныт, да нуным шнуй вӱд дене йӱштылтеныт[18].

Российыште Кузьма ден Демьян кече ӱдыр пайремлан шотлалтын да кумдан палемдалтын. Ик кечылан але кум кечыланат, кузминке касым эртараш, посна пӧрт айлалтын; ӱдыр-влак пӧрт еда коштыныт — каслан кочкыш-сийым погеныт, тыгак иквереш погынен, сырам шолтеныт. Коклаштышт ӱдыр-оръеҥ лийын гын, тудо суртышто озавате шотеш аклалтын. Нуно шканышт «Ссыпчиным» эртареныт, но кас вашеш рвезе-влакым, семӱзгарзым ӱжыныт, тунам веселалык тӱҥалын — пырля-пырля модмаш, мурымаш, куштымаш, мужырым кычалмаш[2]. Тӱҥ шотышто «шупшалме» манме модыш-влак лийыныт[19]. Тыге шинчымаш эр марте шуйнен кертын. Сий пытымеке, рвезе-влак «промыселыш» каен кертыныт — пошкудо чывым шолышташ. Тыгай шолыштшо-влак шотышто пошкудо-влак вурседылын огытыл[20].

Тыгай касын ӱстелсий шотеш чыве лашка, моло тӱрлӧ чыве кочкыш, немыр лийшаш улмаш. Шнуй Кузьма ден Демьяным «курятник» («чывылык») да «чыве юмо» маныныт (таҥ. Чывылык юмо), а нунын шарныме кечым «агытанлык», «чыве пайрем» да «чывын лӱмгечыже» маныныт. Поп-влакым чыве вӱташте кумалаш ӱжыныт, вара черкыеҥ сурт кайык ӱмбак вӱдым шыжыктен. Тиде кечын, чыве-влак талук мучко озанлыкыште илышт манын, кайыкым шӱшкылыныт. Сийлалтмашым шукыж годым кумалмаш дене тӱҥалыныт: «Кузьма Демьян — шийланыше! Юмо-пӱрышӧ, васарен коштшо-шамычым ашне». Тыгай палат лийын: кечывал кочкыш годым чыве лу пудырга гын, вес ийлын чӱҥешталтше чывиге тормыла лиеш[2].

Южо вере тыгай йӱла лийын, марлан кайышаш ӱдыр ешлан тӱрлӧ кочкыш-сийым ямдылен да пӧртыш пурышо уна-влакым чылаштым сийлен. Тыгай ӱстембаке «Чап чес» семын чыве лашкам шынденыт[18]. Южо яллаште «шотан» уналан «козьмодемьянскысе сырам» шолтеныт[20].

Агытан тыгодым кечын тамгаже (эмблемыже) дене таҥастаралт кертеш — надыр шотеш агытаным Кузьма-Демьянлан пуымаш йӱла кочкыш дене иктеш ушненыт, негызыштыже чыве шыл лийын[21].

Тиде кечын ӱдыр-влакын шуктымо йӱла радамышт сӱан йӱла да кушкын шушо ӱдыр-влакын пӱрымашым вашталташ ямдылалтме умылымашышт дене кылдалтын[20].

Тиде кечын марлан лекташ шонышо ӱдыр-влак муреныт[22]:

Авай, Кузьма Демьяна!
Сӱаным ыште
Пеш чот, пеҥгыдын-пеҥгыдын,
Чалеммешке,
Кужу пондаш марте!
Кузьма Демьянын
Пӧртӧнчылнышт коштынам,
Пудам погкален,
Сӱаным таптенам!

Тиде кечын Ярослав губернийыште сурт вольыкым эскерыше суртводыжым сӧрваленыт. Кудывечыште утыжден тале, орадыланен кошташ йӧратыше водыж лийын гын, суртоза помылам налын, имне ӱмбак, кудым водыж йӧратен огыл, пурен шинчын да кудывечыште кудалыштын, помыла дене лупшкедылын да кычкырен: «Водыж тӧра! Оралтым ит шалатыл да вольыкетым ит кошартыл». Тылеч вара суртводыж лыпланышаш улмаш. Южгунам, водыжын чара вуешыжыше тамгам шындаш манын, помыла тегытыш чыкат улмаш. Тыге шоненыт: тамган писе водыж кудывече гыч куржын лектын[17].

Пензе губернийыште Городище уездыште «Кузьма Демьяным тойымо» йӱла лийын: «...пӧртыштӧ ӱдыр-шамыч чучылым ямдылат, пӧръеҥ тувырыш, шароварым олымым шӱшкыт да вуйым келыштарат; вара чучылылан «чапаным» чиктат, потам ӱшталтат, носилкаш пыштат да села деч ӧрдыжкӧ чодыраш наҥгаят, туштыжо чучылым кудашыт да олым ӱмбалне веселан куштат»[23].

Белоруссийыште тиде кечын южо яллаште самырык-влак кас еда Кузьма ден Демьянын олым чучылыштым ыштеныт. Тудым пӧръеҥ вургемым чиктеныт, йошкар куэм дене пӧръеҥ тарманым келыштареныт, ӱстел коклаште тӱҥ олмыш шынденыт, тудым сийленыт да шкеат кочкыныт. Чучыл воктеке ӱдыр шинчын да нуным мужырым ыштен сӱаным модыныт, йӧратымаш да кап-кылым сусандарен модмо (эротике) нерген мурым муреныт. Шинчымаш кас мучаште рвезе-влак чучылым села гыч луктыныт, ӱмбачше вургемым кудашыныт, а олымым йӱлалтеныт[24].

Кечывалвел славян-влак тиде кечын чывым шӱшкылыныт, ӱдырамаш-влак, ешыште иктат ынже черлане манын, паша деч посна жапым эртареныт, киндым кӱэштыныт да «таза лияш ман» еҥлан пуэденыт. Кузьма ден Демьяным шӱведыше, эмлыше да шудо дене эмлыше-влак шке аралышыштлан шотлат[11].

Поляк-влак ӱшаненыт: тиде кечын колышо еҥ-влакын чонышт суртыш толеш, нунылан тӧрза ден омсам виш коденыт, ӱстембалне кочкыш-йӱыш лийын, тыгак шӱгарлаш кочкышым нумалыныт; кастене костёлыш кошташ лӱдыныт, колышо-шамыч тушко мессым служитлаш шке толыныт, манын шоненыт. Чех ден словак-влакат шӱгарлашке коштыныт. Кӱэштме овырчыкым (чех. dušičky, duše) кӱчызӧ-влаклан пуэдыеныт але, кугу кинде лектышыт сугыньлен коштшо колядник-влаклан кучыктеныт. Йӱдвел Словакийыште кумалме верыште уштымо (поминальные) серыш-влакым да тынарак шерын шындыме йытын кӱляшым пуэденыт, кажне кӱляшеш ик чон пижеш да аруэштме вер гыч утаралтеш ман ӱшаненыт. Бенет Словенийыште (элын кечывалвел-касвелыштыже) ӱдырамаш-влакын колядоватлыме йӱлашт лийын, нуно тиде кечын посна «колядкым» муреныт (словенла dušne kolednice)[3].

Бесермян-влак шыже Кузьма да Демианын кечышт вашеш, нур пашам иктешлышыла, Чодыра озан кучемыштыже улшо, шнуй отышто кумалмашым эртареныт (керемет). Надыр шотеш комбым конденыт, тидым тӱҥ шотышто, ик йӱкым лукде, пӧръеҥ-влак шуктеныт. Кумалме кочкышым кож йымалан кумыж куршеш коденыт. Шукыж годым Чодыран Озаже шотеш Кузьма ден Демьянымак шотленыт[25].

Калыкмут ден пале-влак

  • Теле Чыла Шнуй-влак дене пижедылеш (полякла Wszyscy Święci, zima się kręci)[1].
  • Кузьма Демьян — апшатзе улыт, мландывалне да вӱд ӱмбалне ийым таптат[26].
  • Кузьма-демьянын апшаткудо гыч йӱштӧ курык гыч толмыла толеш![27]
  • Кузьма-Демьян тӧра — чыве Юмо[28].
  • Кузьма ден Демьян сӱаным «таптат» (руш.)

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Ермолов, 1901, с. 522.
  2. ↑ 1 2 3 Агапкина, 2002.
  3. ↑ 1 2 3 Агапкина и др., 2004, с. 437.
  4. ↑ Некрылова, 1991, с. 399.
  5. ↑ Баранова и др., 2001, с. 291.
  6. ↑ 1 2 3 Бушкевич, 2009, с. 344.
  7. ↑ Беловинский, 1999, с. 230.
  8. ↑ Васілевіч, 1992, с. 595.
  9. ↑ Васілевіч, 1992, с. 18.
  10. ↑ 1 2 Клепикова, Плотникова, 2001, с. 212.
  11. ↑ 1 2 3 Белова, 2004, с. 24.
  12. ↑ Etnografia Lubelszczyzny. Тергыме кече: 19 кылме 2016. Архивлыме 30 сорла 2016 ий.
  13. ↑ Белова, 2004, с. 22.
  14. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 228-229.
  15. ↑ Беловинский, 2003, с. 382.
  16. ↑ Сахаров, 1885, с. 146.
  17. ↑ 1 2 Сахаров, 1885, с. 147.
  18. ↑ 1 2 Некрылова, 1991, с. 401.
  19. ↑ Некрылова, 1991, с. 402.
  20. ↑ 1 2 3 Мадлевская, 2005, с. 713.
  21. ↑ Чичеров, 1957, с. 62.
  22. ↑ Чичеров, 1957, с. 48.
  23. ↑ Максимов, 1903, с. 521.
  24. ↑ Кухаронак, 2001, с. 135—136.
  25. ↑ Попова Е. В. Календарные обряды бесермян. Ижевск: УдмИИЯЛ, 2004. Архивысе копий 25 шыжа 2017 гыч С. 148-159.
  26. ↑ Атрошенко, 2013, с. 20.
  27. ↑ Коринфский, 1901, с. 460.
  28. ↑ Коринфский, 1901, с. 461.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шыжымсе_Кузьминке&oldid=1164594" гыч налме