Власийын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Власийын кечыже
Шнуй Власий ушкал кӱтӱм ыресла (Руш юмоҥа, XV курым. Ужаш)
Шнуй Власий ушкал кӱтӱм ыресла
(Руш юмоҥа, XV курым. Ужаш)
Тӱрлылык Калык христиан
Вес семын Власий скотий бог, Власий сшиби с зимы рог, Коровий праздник
Ыҥ ушкалын презым ыштымыж деч вара икымше ӱй
Палемдат славян-влак
Кече 24 (11) февральыште РПЦ-е
Пайремлымаш унала коштыт, ӱстелым погат
Йӱла йӱла почеш печеньым ыштат, нужна-влакым сийлат, вольыкым аралыме амал дене тӱрлӧ йӱлам шуктат
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Власийын кечыже (чех. Blažejův den) — славян-влакын 24 (11) февральыште толшо калык кечышот кечышт. Кече лӱм шнуй Власын лӱмжӧ гыч шочын. Славян-влакын Влас кече ушкалын пайремжылан шотлалтеш[1].

Моло лӱм-влак

руш. День св. Власия[2], Власий, Коровий праздник[3], Власий — скотий бог, Власий — сшиби рог с зимы[4], Коровий день (воронеж.)[5], укр. День святого Власа[6], белор. Аўлас, Улассе, Уласце, Улас, Мацей[7], Усевалад, Дзмітры[8], Конское свято[9], Бабский Влас[10], Властя[11]; полес. Власье[12]; серб. Власовдан[13], Говеђа слава, Празник за волове[2]; болг. Власовден, Муканица, Влас, Власувица[13], Свети Влас, Власин ден[14], Волов запор, Волски празник, Муковден[2].

Славян йӱла

Шнуй Власлан суртвольыкым арален кодымо, еш илыш да озанлык паша суаплык нерген, логар чер да лу дене пичкайыме лӱдыкшым ончылгоч кораҥдыме нерген кумалыныт[15]. XIX курымышто тиде кечын черке деке ушкал-влакым поктен конденыт, шнуй вӱдым шыжыктеныт да, ушакл шӧран лийже манын, шӧран немыр ден оварчыкым пукшеныт. Черкыш ушкал ӱйым конденыт да клирлан пӧлек шотеш шнуй Власын юмоҥаж ончык пыштеныт. "Власын пондашыжат ӱян", калыкмут тыге ойла[16].

Влас кечын салмасе мелна, оварчык дене вашлийыныт[кушто?][кунам?][17][18].

Воронеж губернийыште руаш нӧнчык дене «таганым» кӱэштыныт: «Тиде таган маналтын. Ышташ лиеш шушо руаш гыч, ышташ лиеш тамле руаш гыч, кӧн мо уло, тудын денак кӱэштыт. Нине таган-влакым шке кочкыныт, вольыклан пуэныт, ынышт окшакле манын»[5].

Руш Йӱдвелне тиде кечын черкыште кумалме деч вара уржа сукырым сотемдареныт, вара вольыклан пукшеныт.«Влас кече — чыла приходлаште кум кечылан да утларак пайрем». Ӱстелтӧрыш шке села гычат, пошкудо гычат родо-тукым погына[19]. Оза вате-влак ушкалыштлан эн сай шудым пуаш да ашлын йӱкташ тыршеныт. Тидын годым тыге пелештеныт: "Авий, кӧгӧрченем, ушан, поро кумылан", — ушкал-влакым вӱчкалтеныт, Влас ман лӱмденыт. Икманаш, "шнуй Власий, яклака туна, кӱжгӧ ӱшкыж дене пиалан лий, кудывече гыч модын лектышт, нур гыч кудал толышт"[1].

Болгарийыште рвезе-влак селасе пӧрт еда коштын савырненыт, оза-влаклан эсенлыкым тыланен, мурым муреныт, тидлан пӧлекым налыныт[20].

Россий империйыште тиде кече гыч вольык торгаяш тӱҥалаш йӱла лийын[4]. Ужалыше ден налше-влак «кӱтӱм аралыше» кечын вольыкым ужалыме-налме пашам шукташ пайдале ман шоненыт: "Власий — ок ондале, тӱрлӧ осал деч арала!». "Влас торгайымаште" тиде шнуйын лӱмжӧ дене мутым пуэныт. Тыге шоненыт: шнуй лӱм дене товатлыше еҥ ондала гын, «вольык юмо», тудын деч эрелан кораҥеш да умбакыже тудын илышыже пиалдыме да осал лиеш[21].

XX курым тӱҥалтыштак руш-влакын сай шурно лектыш верч "урлыкашым ышташ" йӱла лийын: Власын кечыж деч вара кум гана эр ӱжара годым шурным йӱштыш лукташ, а вара ты шурным ӱдышаш шурныш ешареныт. Ойырен налме кӱнчыла да кӱляш денат тыгак ыштеныт. Тыге ыштыме дене шӱртӧ утларак тӧр, вичкыж да чоткыдырак лиеш ман ӱшаненыт[22].

Белорус-влакын Влас кече Ӱярня иктеш толын гын, тунам тиде кече нерген тыге ойленыт: белор. «На Аўласа бяры каўшом масла»[10], вес семын «Влас годым ӱйым корка дене нал».

Эрвел славян-влакын XX курым тӱҥалтыштак тыге шоненыт: «Власий — вольык юмо», «теле гыч тӱкым налын кудалта»[4], кокымшо тӱкым Онисим Овчар 15 (28) февральыште налын кудалта, да «теле тӱкыдымӧ лиеш»[23], вес семынже, шке куатшым йомддара.

Славян огыл калык-влакын

Пайремым финн-угор православий калык-влакат палемденыт. 1870-ше ийлаште кӱшыл Вычегдасе зырян яллаште Влас кечын часамлаште шнуй Влас да Модестлан (коми Медос) кумалыныт коми Медос. «Тиде пайрем кечын шнуйлан, вес семынже священниклан пайда шотеш: верысе калык часовня деке презе шылым, йолым, вуйым, южгунам презым тичмашней конден»[24]. Верысе преданий дене келшышын, пайрем ты событий деч вара поснак пагалалташ тӱҥалын:

Ик ӱдырамашын марийже локтызо (коми тöдысь) улмаш, Клим лӱман. Колымыж деч ончыч тудо пелашыжлан шӱден, кунам кола, колоткашке тудым кумык пышташ кӱлеш, иктаж-кӧлан осалым ынже ыште манын, но пелашыже тудын йодмыжым монден. Колымекыже, локтызым мушмеке, тудым моло семынак колоткаш пыштеныт. Лач пелйӱдлан колышо локтызо кенета колотка гыч кынелын да озавате деке шӧлдырамбаке кӱзаш тӱҥалын. Озавате ыреслаш парняжым пыштенат, шке семынже чоклаш тӱҥалын. Коҥга воктене, пече коклаште шукерте огыл шочшо презе шоген. Тунам (локтызо) презын йолым нулташ тӱҥалын. Тиде жапыште омса почылтын да ош вургеман чал марий пурен шогалын. Тудо локтызым перен колтен, тунам мланде почылтын, локтызет мланде йымак порволен. Ӱдырамаш коҥгамбач волен, пурышылан вуйжым савалтен да каласен: «Тау, талат Юмо, утарыметлан тау».

А чал пӧръеҥ вашештен: «Мый шке ыштышем верч тышке толынам», — да презым ончыктеш. Теве тылеч вара Жежимеште шнуй Власын пайремым утыр пагалаш тӱҥалыныт[25].

Власийын славян сынже

Калык йӱлаште шнуй Власий — вольыкым аралыше[26], теле мучаште «ушкал шӧрым» поген налше[27].

Манеш-манеш почеш, рим император Лицинийын христиан-влакым поктылмыж годым шнуй Власий чара вереш шылын да Аргеос курык кӧргыштӧ илен, тыш ӱҥышын койын ир янлык-влак толыныт, нуно чыла шотыштат Власийым колыштыныт, тудын деч нуно поро тыланымашым да тазалыкым налыныт. Шнуй Модест, Мамант да Тарасий дене пырля тудым Грецийыштат вольыкым аралышылан шотленыт[28]. Вольык аралыме шонымаш шнуй Власын юмоҥаштыжат ончыкталтын. Южгунам тудым ош имне дене имне, ушкал, шорык але тӱкан вольык коклаште гына ончыктеныт. Славян калык йӱлаште шнуй Власым "ушкал юмо" маныныт, а тудым шарныме кечже — "ушкал пайрем" лийын[26]. Суртвольыкым шукыж годым "Влас тукым" маныныт, а ушкалым чӱчкыдынак "Власьевна" маныныт[26].

Икмыняр шымлыше-влакын шонымышт почеш, шнуй Влас нерген умылымаш мыняр-гынат славян вольык юмо Волосын / Велесын сынже дене иктеш толеш. Калык ушышто чийвера юмын да христиан шнуйын иктеш ушнашышт, очыни, нунын лӱмысӧ икгай йӱк йоҥгалтышат полшен. Е. Л. Мадлевскаян шонымаштыже Русьышто христиан вера шыҥымке, чийверасе Волос олмеш чӱчкыдынак шнуй Власий лӱмеш черке нӧлтын[29].

Калыкмут ден пале-влак

  • Кум кылмыктыш Власий деч ончыч да кумыто Власий деч вара, а шымше Влас кечылан[30].
  • Прохор марте шоҥго кува ойойлен, Прохор да Влас толыныт — вашке шошо мемнан дене[31].
  • Влас корнымбаке ӱйым велен — телылан йолым погаш жап. (укр. Пролив Улас олії на дороги — пора зимі вбирати ноги)[32].
  • Власын пондашыжат ӱйыштӧ[33].
  • «На Аўласа бяры каўшом масла» (белорус.)[10].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Колесникова, 2002, с. 376.
  2. ↑ 1 2 3 Плотникова, 2009, с. 242.
  3. ↑ Баранова и др., 2001, с. 69.
  4. ↑ 1 2 3 Некрылова, 1991, с. 107.
  5. ↑ 1 2 Пухова, Христова, 2005, с. 64.
  6. ↑ Воропай, 1958, с. 153.
  7. ↑ Лозка, 2002, с. 61.
  8. ↑ Васілевіч, 1992, с. 594.
  9. ↑ Этнаграфія Беларусi, 1989, с. 41.
  10. ↑ 1 2 3 Санько, 2004, с. 29.
  11. ↑ Неверович, 1860, с. 137.
  12. ↑ Толстая, 2005, с. 52.
  13. ↑ 1 2 Вопросы языкознания, 1997, с. 86.
  14. ↑ Колева, 1977, с. 276.
  15. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 86–87.
  16. ↑ Афанасьев, 1995, с. 356.
  17. ↑ Рожнова, 1992, с. 32.
  18. ↑ Коротаев, 1998, с. 37.
  19. ↑ Максимов, 1903, с. 346.
  20. ↑ Агапкина, Виноградова, 1994, с. 183.
  21. ↑ Коринфский, 1901, с. 151–152.
  22. ↑ Коринфский, 1901, с. 156.
  23. ↑ Лаврентьева, Смирнов, 2004.
  24. ↑ Засодимский П. В. Лесное царство // В дебрях Севера. Сыктывкар, 1999. С. 36.
  25. ↑ Чувъюров А. А. Внехрамовые службы коми православного сельского населения: молебны, почитаемые сельские святыни, паломничества (традиции и новации) // «Старое» и «новое» в славянской и еврейской культурной традиции / Отв. ред. О. В. Белова. М.: Сэфер, Институт славяноведения РАН, 2012. Архивысе копий 11 шорыкйол 2018 гыч С. 290.
  26. ↑ 1 2 3 Толстой: Власий, 1995, с. 383.
  27. ↑ Кляус, 1997, с. 197.
  28. ↑ Алмазов А. И. Святые — покровители сельскохозяйственных занятий (Из истории относящихся к ним греческих последований). Одесса, 1904. С. 40, 47.
  29. ↑ Мадлевская, 2005, с. 676.
  30. ↑ Сахаров, 1885, с. 24.
  31. ↑ Ермолов, 1901, с. 86.
  32. ↑ Агапкина и др., 2012, с. 397.
  33. ↑ Ермолов, 1901, с. 87.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Власийын_кечыже&oldid=1159099" гыч налме