Метрийын шуматкечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Метрийын шуматкечыже
В. Маковский. Поминка (ужаш). 1884
В. Маковский. Поминка (ужаш). 1884
Тӱрлылык

Православий /

калык-православий[1]
Вес семын Поминальная, Вселенская суббота (костром.), белор. Змітраўка, серб. Митровске задушнице
Ышталтын преданий почеш (XVIII курым деч ончыч огыл) — Дмитрий Донской Куликово кредалмаште колышо сарзе-влакым шарнен ыштен
Палемдат Руш, Серб да Болгар православий черке-влакын христиан-влак, православий славян-влак
Кече Метрийын кечыже ончычсо шуматкече
2025 22 шыжа (4 кылме)
2026 20 шыжа (2 кылме)
2027 19 шыжа (1 кылме)
Йӱла колышо-влак лӱмеш панихидым служитлымаш, шӱгарлаш коштмаш
Кылдалтын Метрийын кечыже
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Метрий шуматкече, Метрийын шуматкечыже — чыла колышо-влакым уштымо кече, Руш[2], Серб[3] да Болгар[4] православий черке-влакын йӱлаштышт ача-ава шуматкече.

Тидын годым юмылан кумалме уставыште тиде кече уштышашлан ок шотлалт[5]. Кажне ийын 26 октябрьлан (8 ноябрьлан) толшо кугун орланыше Дмитрий Солунскийым шарнымаш кече деч ончыч шуматкечын эртаралтеш. Руш-влакын[1] идалыкысе пытартыш уштымо кечышт, тунам тоштыеҥ-влакым уштат.

РПЦ-ште пеҥгыдемдыме историй

Православий литературышто тыгай шонымаш палкемдалтеш: тоштыеҥ-влакым кугун орланыше Димитрий Солунскийым шарнымаш кече деч ончыч шуматкечын ушташ князь Дмитрий Донской Куликово пасушто неле да шуко вӱрым йоктарыман кредалмаш деч вара кӱштен[6]. Куликовысо кредалмаш Пеш Чот Шнуй Шочынаван Шочмо Кечынже 1380 ий 8 сентябрьыште пытен, князь Димитрий Иоаннович, кредалмаш гыч пӧртылмекше, Тройчын-Сергий лаврыш миен. Тройчын илыме верыште Куликово кредалмаште колышо сарзе-влакым уштеныт, уштенак юмылан кумалыныт да тӱшкан кочкыныт[7].

Татар-влакым тыге чаплын сеҥыше пеш кугу князь Донской лӱмедышым налын, моткоч чот куанен Москошко пӧртылын, да тунамак преподобный Сергий деке каен. Илыме верыш толмекше, тудо уло шӱмжӧ дене Юмылан таум ыштен, «Кредалмаште патырлан» , святой игумен ден иза-шольо-влаклан кумалмыштлан таум ыштен, преподобныйлан кредалмаш нерген радамлын каласкален, Куликово пасуэш пуштмо чыла сарзе-влак лӱмеш уштымо литургийым да панихидым служитлаш кӱштен...

— Дмитрий Ростовысо. Мемнан преподобный да юмым нумалшан Сергий ачанан, Радонеж чудотворецын, илышыже да ӧрыктарымашыже-влак

Руш кидвозышлаште Метрий шуматкече шуэн ушештаралтеш да кусарыме литургий книгалаште огеш палемдалт. Тудо соборысо «Чиновник-влак» да монастырьысе «Обиходник-влак» гоч гына палыме, тушто кугезе руш храм да монастырьлаште юмылан чынже денак служымо практикын ойыртемже ончыкталтын. Пытартыштыже тудын гоч монастырьысе иза-шольо-влакын колымыштым гына уштымаш ончыкталтеш. Метрий шуматкечым чыла колышо-влакым уштымо кече семын XV курымышто Новгородышто лекше сборникыште ик эн ончыч ушештаралтеш[5].

Возен кодымылаште эше XVII курымыштак Метрий шуматкече, шонымаште, Куликово кредалмашеш колышо сарзе-влакым уштымо дене кылдалтын огыл. Варарак иже духовный манме «Метрий ача-ава шуматкече нерген почеламут, але Дмитрий Донскойын кончымыжо» лектын. Почеламутышто кредалмаш пасуэш колышо сарзе-влак лӱмеш эртарыме Юмылан кумалмаш литургий годым Дмитрий Донскойлан кончымаш сӱретлалт возалтеш, тудо шкежын колыышашыже нерген ончылгоч ойлымым колеш. Почеламут тыгай мут-влак дене пыта: «А ӧрмашан кончымашым шарнен, тудо Метрий шуматкечым пеҥгыдемден». Тиде почеламут Куликово пасуэш колышо сарзе-влакым уштымо кече семын Метрий шуматкечым пеҥгыдемдыме шотышто мелын улшо аргументлан шотлалтеш[8].

Архиепископ Димитрий Метрий ача-ава шуматкече ондак славян-влакын улшо чий вера дене кылдалтше уштен кочмаш-йӱмашым вашталтен манын шонен[9][10]. Эн ончычшо колышо кугезе-влакым шыжым уштымаш посна кечылан келыштаралтын огыл. Русьын Йӱдвелыштыже эше XIX курым мучаштак шыжым уштымаш, ожнысо практике семын, Покро шуматкечын эртаралтын[9]. XIX курым кыдалне святитель Филарет Дроздов возен [11]:

Метрий шуматкече нерген мемнан, руш-влакын, преданийышт деч моло пунчалым ом пале. Можыч, Мамаев кредалмашеш колышо-влакын преподобный Сергийын уштымыжо тӱшкан уштымын тӱҥалтышыже лийын? Уштымаш кече, можыч, поход гыч пӧртылмӧ деч варасе икымше йӧнанлыкше дене ыштылтын. Але, можыч, Дмитрий Донскойын колымекше, тудын суксыж деке эн лишыл шуматкечын (арняште колышо-влакым уштымо тыглай кече, молан манаш гын мемнан Господьна тиде кечын колышо-влак радамыште лийын) тудым да тудын паша йолташыже-влакым ушташ палемденыт, да, тидын годым моло-влакланат шке тукымыштым ушташ шотлан толмеке, уштымаш тӱшкашке савырнен.

XIX курымышто Метрий шуматкече ден Куликово кредалмашеш колышо сарзе-влакын шарнымашын кылышт нерген шонымаш чылалан палыме лиеш, да 1903 ийыште тиде кечын сарзе частьлаште «кредалме пасуэш вера, кугыжа да Ачамланде верч шке илышыштым пыштыше верч» панихидым эртарыме нерген императорын указше лектын[12].

Попдымо-тоштыйӱлазе-влакын Метрий шуматкечысе службышт сандалыкысе ача-ава шуматкечын уставше почеш эртаралтеш[5].

С 1968 ий гыч Болгар Православий Черке у стильыш куснен, но 8 ноябрь деч ончыч кугезе-влакым уштымо калык йӱла кодын (григориан кечышот почеш 8 ноябрьлан, кызытсе Российысе семынак, Метрий кече толын). Да тиде жап гычын колышо-влакым шыжым уштымаш архангел Михаилын кечыж вашеш ончыч эртаралташ тӱҥалын (кызытсе Болгарийыште 8 ноябрьыште). Тыгай кече «Димитровска тӱныктарыше» але «Архангел тӱнчыктарыше» маналт кертеш[4][13].

Славян йӱла-влак

Сербысе тӱнчыктарыше-влак. 1918 ий деч ондак
Иван Мырквичка. Тӱнчыктарыше-влак болгар-влак дене, 1890

Моло лӱм-влак

руш. Дмитровская, Дмитриевская родительская, Поминальная, Вселенская[14], Дедова суббота[15]; белор. Асяніны, Змітроўскія дзяды, Змітроўка[16]; укр. Вечеря дідів, Діди, Осінні Діди, Дідівські суботи, Дідівська днина, Баби[17], Дмитрівська поминальна субота, Дмитрівська батьківська субота, Поминальниця[18]; болг. Димитровска задушница, Голяма задушница, Митровско одуше, Усенско одуше, Архангелова задушница; макед. Митровденска задушница, Митровски мртвен; серб. Митровске задушнице, Затворне задушнице.

Илыш-йӱла-влак

Эше XX курым тӱҥалтыштак руш-влак Метрий шуматкечым пайремлын эртареныт: шкеныштын колышо родо-тукымыштын шӱгарышкышт коштыныт да тыште панихидым служитленыт, черкызе-влаклан поян пӧлекым ыштеныт. Ӱдырамаш-влак ача-аваштын да утларак лишыл родыштын шӱгар ӱмбалнышт чот шортыныт. «Ача-авалык, манмыла, пеш шот дене эртаралтын. Тудлан, пуйто ала-могай пеш кугу пайрем семын, ял шинчылтмаш ямдылалтеш: сырам шолта, мӱйым опта, когыльым кӱэштеш, тӱрлӧ кышалым ышта — уштышо-влаклан да черке сийлан причтым, колышо ача-авалан-родо-тукым-шамычлан чоныштым шарналташ»[19].

Метрий кече вашеш шуматкечын Русьышто колышо-влак лӱмеш «эсенласыме уштымашым» эртареныт (шошымсо, радинча ден тройчын деч ойыртемалтшын). Рӱдӧ Полесьеште кугарнян уштымаш пӱтӧ сынан лийын да «кочай» маналтын, а шуматкечын скоромный улмаш да «ковай» маналтын. Метрий арня ача-авалык, кочайлык маналтын. Литваште да Белоруссийыште тиде кече «Каза таган пайремже» маналтын, тушто козляр, кӱслезе, карт да мурым мурышо ончылно лийын[20].

Российысе ятыр вершӧрыштӧ Метрий шуматкечын лишыл-влакым уштымо годым шӱгарлаште кочкыныт да аракам подылыныт, колышо еҥын поро сайлыкшым да койышыжым шарналтеныт. Уштымаште тыгай кочкыш-йӱыш лийын: кутья, сыта да шӧр дене шӱльӧ кышал, когыльо, мелна, корж, кныш, оварчык. Тыгак шӧр пучымышым, пеле кӱшӧ муным, калачым, сытникым конден кертыныт. Йӱыш гыч — сыра, а XIX курым кыдал гыч — арака. Колышо еҥ тыгак шӱгарласе уштымо кочмаш-йӱмашке ушна, манын ӱшаненыт, сандене колышо кап деч кодшо ӱмбалан пайремым ыштыдымаш языклан шотлалтын. Кочмаш-йӱмаш годым колышо еҥын поро сайлыкшым да мом ыштымыжым шарналтеныт[15]. Тыгай йӱла лийын: октябрьыште венчаялтше-шамыч тиде кечылан посна «уштымо когыльым» кӱэштыныт да шӱгарлаш наҥгаеныт, тушто шӱгар ӱмбалан коденыт[21].

Вятка губернийыште Метрий шуматкечын але шыжымсе вес пайрем годым кум гана игым пӱктышӧ чывым (кум пачаш чывиган, куретёна) чокленыт: кайыквусым шӱшкылыныт да тулыквате ден шоҥго кува-влаклан кочмаш-йӱмашым ыштеныт[22].

Ача-ава кече Белоруссийыште. XIX курым.

Шуматкече вашеш йӱдым серб, черногорец да македонец-влак ӱстембак киндым, святитлыме вӱдым да аракам шындылыныт, молан манаш гын тыге ӱшаненыт: пелйӱдлан колышо еҥ-влакын чонышт толеш. Хорват-влакын тыгай йӱлашт «чон-влак кечышт» але «колышо-влакын кечышт» годым (хорв. dusnidan, mrtvi dan) 2 ноябрьыште лийын[23]. Македонец—влак тиде кечым — митровденска задушница, митровски мртвен манын лӱмденыт. Пошкудо католик-влак семынак (хорват ден словенец-влак), кугезе-влакын шӱгарышкышт коштыныт да тушто сортам чӱктеныт, колышо-влаклан йӱышым да кочкышым конденыт. Сербийыште да Черногорийыште колышо-влаклан изирак киндым кӱэштыныт, тидын годым пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влаклан тӱрлӧ кугытаным[24].

Серб православий черкыште Метрий шуматкече (серб. Митровске задушнице, затворне задушнице[3]), идалыкысе ныл тӱҥ уштымаш шуматкечыш пура[25]. Серб калык йӱлаште Метрий кече деч ончычсо уштымашым верын-верын кугарнян, а шуматкечын огыл эртареныт[26].

Болгар-влак шыже уштымаш кечым (задушницым) Метрий кече деч ончыч шуматкечын, шуэракын тудын деч вара (болг. Димитровска задушница, голяма задушница, страндж. Митровско одуше, есенско одуше) але Михайла кече вашеш шуматкечын, 8 ноябрьыште палемдат (болг. Архангелова, Рангелова задушница, Рангелска душница, Архангелска одуша, капанск. душна събота)[27]. Шыже задушнице тиде але моло регионлаште идалыкысе тӱҥ задушницылан шотлалт кертеш[3]. Метрий шуматкечын службо Болгар православий черкын икмыняр храмыштыже гына эртаралтеш[28], тыгодым Михайла шуматкече пӱтынь Болгар черкын уштымо кечыжлан шотлалтеш[29].

Калыкмут ден пале-влак

  • Метрий шуматкече — кутейник-влаклан паша[30].
  • Колышо-влак Русьыш Метрий кечын кондат; колышо-влак кондат, илыше-влакым аралат[31].
  • Кочан арняште ача-ава-влакат шӱлалтат[32].
  • Иленыт коча-влак — ойгым пален огытыл, а уныка-влак паленыт орлыкым (белор. Жылі дзяды — не бачылі бяды, а ўнукі набраліся мукі)[33].
  • Метрий шуматкече лум ӱмбач, да шнуйжат лум ӱмбач[34].
  • Поп рвезе-влаклан эреак Метрий шуматкече огыл[35].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Толстая, 2009, с. 161.
  2. ↑ Заупокойное богослужение // Заупокойное всенощное бдение Архивысе копий 1 шыжа 2015 гыч
  3. ↑ 1 2 3 Виноградова, Толстая, 1999, с. 248.
  4. ↑ 1 2 Димитриевская родительская суббота. Тергыме кече: 31 сӱрем 2017. Архивлыме 9 ӱярня 2018 ий.
  5. ↑ 1 2 3 Димитриевская (Дмитриевская) родительская суббота // Православная энциклопедия. — М., 2007. — Т. XIV : «Даниил — Димитрий». — С. 719—721. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-024-0.
  6. ↑ Киктенко Е. Родительские субботы Архивысе копий 18 ага 2015 гыч // Фома : журнал.
  7. ↑ Димитриевская родительская суббота: история установления, традиции, молитвы. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2016. Архивлыме 8 кылме 2018 ий.
  8. ↑ Димитриевская (Дмитриевская) родительская суббота Архивысе копий 17 кылме 2018 гыч // Православная энциклопедия. — Т. 14. — С. 719—721.
  9. ↑ 1 2 Афанасий (Сахаров) «О поминовении усопших по уставу Православной церкви» Архивысе копий 28 ӱярня 2018 гыч — С. 33.
  10. ↑ Протоиерей Александр Бутрин День особого поминовения Архивысе копий 31 сӱрем 2017 гыч
  11. ↑ Письма Филарета, митрополита Московского, к А. Н. Муравьёву (1832—1867). К., 1869. С. 167—169
  12. ↑ Булгаков С. В. Настольная книга для священно-церковно-служителей. 1993. Ч. 1. С. 428.
  13. ↑ Димитриевская родительская суббота. Тергыме кече: 31 сӱрем 2017. Архивлыме 31 сӱрем 2017 ий.
  14. ↑ Снегирёв, 1837, с. 49.
  15. ↑ 1 2 Терещенко, 1848, с. 129.
  16. ↑ Васілевіч, 1992, с. 593.
  17. ↑ Стішова Н. С. Календарні свята осіннього циклу в звичаєво-обрядовій культурі українців (ХХ – початок ХХІ століття) Архивысе копий 22 ӱярня 2018 гыч — Київ – 2017
  18. ↑ Поминальниця Архивысе копий 24 пургыж 2021 гыч // Українська мала енциклопедія: У 8 т. — Т. 6. Кн. 11: Пере—По — Буенос-Айрес, 1963. — С. 1434
  19. ↑ Коринфский, 1901, с. 451.
  20. ↑ Забылин, 1880, с. 108.
  21. ↑ Чичеров, 1957, с. 39.
  22. ↑ Бушкевич, 1999, с. 212.
  23. ↑ Кашуба, 1978, с. 218.
  24. ↑ Кашуба, 1978, с. 219.
  25. ↑ Култ мртвих. Тергыме кече: 14 ӱярня 2015. Архивировано из оригинала 1 шыжа 2015 ий.
  26. ↑ Милетић Г. Резултати рекогносцирања сеоских насеља Смедеревске општине обичаји животног циклуса Архивысе копий 15 вӱдшор 2018 гыч
  27. ↑ Архангелова задушница. Тергыме кече: 14 ӱярня 2015. Архивлыме 8 кылме 2018 ий.
  28. ↑ Вижте кога се пада Задушница през 2017. Тергыме кече: 31 сӱрем 2017. Архивлыме 8 кылме 2018 ий.
  29. ↑ Днес е Архангелова задушница
  30. ↑ Усов, 1997, с. 377.
  31. ↑ Власова, 2002, с. 180.
  32. ↑ Коринфский, 1901, с. 450.
  33. ↑ Лозка, 2002, с. 197.
  34. ↑ Даль, 1880—1882.
  35. ↑ Аникин, 1957, с. 25.

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Метрийын_шуматкечыже&oldid=1151829" гыч налме